Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану негіздері

📘 ЖАЛПЫ СИПАТТАМА

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 91-бабы медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын (МСМШ) қолдану негіздерін реттейді. Бұл шаралар жаза болып табылмайды, бірақ психикалық ауытқулары бар және қоғамдық қауіпті іс-әрекеттер жасаған адамдарға қатысты мемлекеттің ерекше ықпал ету нысаны болып табылады.

МСМШ қолданудың мақсаттары:

· қоғам қауіпсіздігін қамтамасыз ету;· қайталама құқық бұзушылықтардың алдын алу;· мамандандырылған медициналық көмек көрсету;· гуманизм және денсаулықты қорғау қағидаттарын іске асыру.

📑 91-БАПТЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН ТАЛДАУЫ

🔹 1-бөлім. МСМШ қолданылуы мүмкін тұлғалар санаттары

1) Есі дұрыс емес күйде іс-әрекет жасаған тұлғалар

📌 ҚР ҚК-нің 17-бабына сәйкес, психикалық бұзылыс салдарынан өз әрекеттерінің нақты сипатын түсіне алмаған немесе оларды басқара алмаған адам есі дұрыс емес деп танылады.

➡️ Мұндай тұлғаларға жаза тағайындалмайды, бірақ қауіпті болса, МСМШ қолданылуы мүмкін.

📎 Байланысты нормалар:

· ҚР ҚК 17-бабы — есі дұрыс еместік;· ҚР ҚІЖК 35-бабы — ақтамайтын негіздер бойынша істі тоқтату.

2) Қылмыс жасағаннан кейін психикалық бұзылысқа ұшыраған тұлғалар

📌 Бұл — қылмыс жасаған кезде есі дұрыс болған, бірақ кейін (жаза тағайындауға дейін немесе орындау кезінде) есі дұрыс емес күйге түскен тұлғалар.

➡️ Мұндай жағдайда жаза тағайындау мүмкін емес, емдеу шаралары қолданылады.

📎 Байланысты нормалар:

· ҚР ҚК 55-бабы — жазаны орындауды кейінге қалдыру;· ҚР Жоғарғы Сотының 14.06.2018 ж. №5 нормативтік қаулысы.

3) Есі дұрыс, бірақ психикалық бұзылыстары бар тұлғалар

📌 Бұл тұлғалар қылмыстық жауаптылықтан босатылмайды, бірақ психикалық жай-күйінің бұзылуына байланысты емдеуді қажет етеді.

➡️ Оларға бір мезгілде:

· жаза тағайындалуы мүмкін;· медициналық шара (мысалы, амбулаториялық емдеу) қолданылуы мүмкін.

📎 Мысал: шизотиптік бұзылысы бар тұлға ұрлық жасаған — есі дұрыс деп танылған, бірақ бақылауды қажет етеді.

4) Психоактивті заттарға тәуелді тұлғалар (алкоголь, есірткі, психотроптық заттар)

📌 Тәуелділігі анықталған және медициналық қорытынды бойынша емдеуді қажет ететін тұлғаларға МСМШ қолданылады.

➡️ Емдеу түрлері:

· амбулаториялық;· стационарлық;· мәжбүрлі — зиян келтіру қаупі болған жағдайда.

📎 Байланысты нормалар:

· ҚР «Халық денсаулығы туралы» заңы;· ҚР ДСМ № ҚР ДСМ-207/2020 бұйрығы — сот-психиатриялық сараптама жүргізу тәртібі.

5) Кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс жасаған 18 жастан асқан тұлғалар

📌 Қоғамдық қауіптіліктің жоғары деңгейіне және рецидив қаупіне байланысты, мұндай тұлғаларға айқын психикалық бұзылыс болмаса да (мысалы, парафилиялар кезінде) мәжбүрлі ем тағайындалуы мүмкін.

📎 Байланысты:

· ҚР ҚК 121–124-баптары — жыныстық қылмыстар;· халықаралық тәжірибе (мысалы, химиялық кастрация).

🔹 2-бөлім. Тағайындау шарты: қауіптіліктің болуы

МСМШ тек мынадай жағдайларда қолданылады:

· елеулі зиян келтіру қаупі болғанда;· тұлғаның өзі немесе айналасындағылар үшін қауіптілік болғанда.

📝 Сот тек диагноздың бар-жоғын ғана емес, сараптама арқылы расталған нақты қауіптілікті анықтауға міндетті.

📎 Тәжірибе: есі дұрыс еместік істері бойынша кешенді стационарлық сараптама міндетті.

🔹 3-бөлім. Орындау тәртібі

➡️ Келесі актілермен реттеледі:

· ҚР Қылмыстық-атқару кодексі (164–175-баптар);· ҚР «Халық денсаулығы туралы» заңы;· Денсаулық сақтау министрлігінің ережелері.

📌 МСМШ орындалуын тек медициналық органдар ғана емес, сондай-ақ сот та бақылайды (мерзімді тексеру жүргізіледі).

🔹 4-бөлім. Балама — денсаулық сақтау органдарына беру

📌 Егер тұлға:

· қауіпті болмаса;· емдеуге ерікті түрде келіссе,

➡️ сот МСМШ тағайындамай, істі тоқтатып, оны медициналық мекемеге жібере алады.

📎 Мысал: зорлық әрекеттерін жасамаған шизофрениямен ауыратын тұлға ерікті түрде емделуге жатады.

🧩 СОТ ТӘЖІРИБЕСІНЕН МЫСАЛ

№ 2-1540/2023 іс (Қостанай қаласы):Параноидты шизофрениямен ауыратын тұлға өтіп бара жатқан адамға шабуыл жасаған. Есі дұрыс емес деп танылған. Сараптама бойынша қауіпті деп бағаланған.

➡️ Сот 6 ай мерзімге интенсивті бақылауы бар мамандандырылған стационарға орналастыру түріндегі МСМШ тағайындады, кейін қайта қарау көзделген.

⚖️ ҚҰҚЫҚТЫҚ ДЕРЕККӨЗДЕР

📜 Ішкі заңнама:

· ҚР ҚК: 17, 55, 91–96-баптар;· ҚР ҚІЖК: 435–437-баптар;· ҚР ҚАК: 23-тарау;· «Халық денсаулығы туралы» заң;· Денсаулық сақтау министрлігінің бұйрықтары.

🌍 Халықаралық нормалар:

· БҰҰ Мүгедектердің құқықтары туралы конвенциясы (14-бап);· БҰҰ стандартты ережелері (Пекин және Токио ережелері);· ЕСПЧ шешімдері (Winterwerp v. Netherlands, Stanev v. Bulgaria).

🧭 ҚОРЫТЫНДЫ

ҚР ҚК 91-бабы:

· қылмыстық-құқықтық және медициналық тәсілдерді біріктіреді;· қоғамды да, науқасты да қорғайды;· сараптама қорытындысын соттың міндетті бағалауын талап етеді;· психикалық денсаулыққа қатысты шектеулерді гуманистік әрі заңды түрде қолдануға бағытталған.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы