Нарық субъектілерінің бәсекелестікке қарсы келісімдері
Осы санаттағы істер бойынша ең жиі кездесетін даулар сауда-саттықта бағаларды көтеру, төмендету немесе ұстап тұру, сондай-ақ сауда-саттықтың, аукциондар мен конкурстардың нәтижелерін бұрмалау мәселелеріне қатысты екені анықталды, оның ішінде лоттарға бөлу арқылы жүзеге асырылатын әрекеттер де бар (ПК-нің 169-бабы 1-тармағының 2) тармақшасы).
Талдау көрсеткендей, монополияға қарсы органның картельдік келісімдерді, әсіресе мемлекеттік сатып алуларды өткізу кезінде дәлелдеу тәжірибесі көбіне тек жанама дәлелдемелердің болуымен шектеледі, олар бәсекелестікті шектейтін құқық бұзушылық белгілерінің бар екенін ғана көрсетеді.
Жанама дәлелдемелер ретінде монополияға қарсы орган көбіне мемлекеттік сатып алуға қатысушылардың мінез-құлықтарының ұқсас үлгілерін келтіреді (бірдей IP-адрестерді пайдалану, мемлекеттік сатып алу порталында өтінімдерді бір уақытта беру).
Мысалы, келесі даулар көрсеткіштік істер ретінде келтірілген: ЖШС, ЖШС (№ 6001-23-00-6ап/20(2)), РМКК және ЖШС (№ 6001-23-00-6ап/173), олар бойынша соттар тергеп-тексеруді бекіту туралы бұйрықты заңсыз деп тану және оның күшін жою бөлігінде талап қоюларды қанағаттандырған.
Аталған талап арыздарды қарау барысында сот картельдік келісімдер фактілері бойынша жүргізілетін тергеп-тексерулер кезінде дәлелденуі тиіс белгілі бір мән-жайлар туралы мәселелерді көтерді. Олар ПК-нің 169-бабы 1-тармағының 2) тармақшасында көзделген, атап айтқанда:– нарық субъектілерінің келісімге қол жеткізу (жасасу) фактісін;– сауда-саттық нәтижелерінің бұрмалануы түріндегі салдардың болуын;– келісімге қатысушылардың нақты әрекеттері мен бәсекелестікке келтірілген теріс салдарлар арасындағы себептік байланысты дәлелдеу қажеттігін атап көрсетті.
Сонымен бірге ЖШС, ЖШС талап қоюы бойынша (№ 6001-23-00-6ап/1441) ҚР Жоғарғы Сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы апелляциялық саты сотының шешімін қолдап, бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзу нәтижелері бойынша жүргізілген тергеп-тексеру қорытындысын бекіту туралы бұйрықты заңсыз деп тану және оның күшін жою туралы талап қоюды қанағаттандырудан бас тарту туралы шешімді өзгеріссіз қалдырды.
ПК-нің 218-бабының 3) тармақшасына сәйкес тексерілетін кезеңді монополияға қарсы орган өз бетінше айқындайды және ол тергеп-тексеру жүргізу туралы бұйрықта көрсетіледі.
Тексерілетін кезеңді көрсету бөлігінде заңнаманың жалғыз талабы — монополияға қарсы органның құқық бұзушылық жасалған күннен бастап есептелетін бес жылдық талап қою мерзімін сақтау қажеттігі болып табылады (ПК-нің 223-бабы 4) тармақшасы және ҚР ӘҚБтК-нің 62-бабының екінші бөлігі).
Тергеп-тексеру жүргізу туралы бұйрықтар шығарылған сәтте аталған талап қою мерзімі өтіп кетпеген.
Тауар нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйіне жеке талдау жүргізу қажеттігі туралы талап ПК-нің 169-бабы 1-тармағында көзделген бұзушылықтарды айыптау үшін материалдық құқық нормаларына сәйкес келмейді, өйткені мұндай міндетті талап ПК ережелерінде қарастырылмаған.
Шынында да, ПК-нің 196-бабы 11-тармағына сәйкес бәсекелестікке қарсы келісімдердің белгілерін анықтау үшін тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізіледі, ол ПК-нің 196-бабы 3-тармағының 6) және 7) тармақшаларында көзделген кезеңдерді қамтымайды.
Сонымен бірге ПК-нің 196-бабы 3-тармағының 8) тармақшасына сәйкес тауар нарығындағы бәсекелестікке жүргізілген талдау нәтижелері бойынша қорытындылар тиісті қорытындыда көрсетіледі.
ПК-де «тауар нарығындағы бәсекелестік жағдайын талдау қорытындысы» деп аталатын жеке құжатты бекіту қажеттігі туралы нұсқау жоқ. Тиісінше, талдау нәтижелері тергеп-тексеру қорытындысының өзінде көрсетілуі мүмкін.
Аталған іс шеңберінде ҚР Жоғарғы Сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы картельдік келісімнің бар-жоғын анықтау кезінде:– тауар нарығының шекараларын анықтау;– картельдік келісімге қатысушылардың сол нарықтағы бәсекелестер немесе әлеуетті бәсекелестер болып табылатынын анықтау;– экономикалық дәлелдемелердің, яғни келісімді іске асыру кезінде қатысушылар алған пайда немесе артықшылықтардың бар-жоғын анықтау қажет екенін көрсетті.
Картельдік келісімнің ерекшелігі — оның абсолютті түрде тыйым салынған болып табылатындығында, өйткені мұндай келісім кез келген жағдайда бәсекелестік жағдайы үшін қауіпті деп болжанады. Яғни монополияға қарсы органға тек субъектілер арасында бәсекелестікке қарсы келісім жасалғанының өзін дәлелдеу жеткілікті, ал мұндай құқық бұзушылықтың салдарының болуы немесе болмауы құқықтық мәнге ие емес.
Тергеп-тексеруді тоқтата тұру және қайта бастау рәсімінің бұзылғаны, сондай-ақ оның мерзімдері туралы уәждер де расталған жоқ.
ПК-нің 218-бабы 4-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын бұзу бойынша тергеп-тексеру оны жүргізу туралы бұйрық шығарылған күннен бастап үш айдан аспайтын мерзімде жүргізіледі. Бұл мерзім монополияға қарсы органмен екі айдан аспайтын уақытқа ұзартылуы мүмкін. Мерзімді ұзарту туралы бұйрық шығарылады және оның көшірмелері үш жұмыс күні ішінде өтініш беруші мен тергеп-тексеру объектісіне жіберіледі.
Монополияға қарсы орган шығарған тергеп-тексеру мерзімін ұзарту туралы бұйрық пен тергеп-тексеруді тоқтата тұру туралы анықтаманы ескере отырып, тергеп-тексеру мерзімі іс жүзінде төрт айдан аспаған.
Тергеп-тексеруді тоқтата тұруға ПК-нің 222-бабы 1-тармағының 1) тармақшасы негіз болған, яғни тергеп-тексеру үшін маңызы бар басқа істің сотта қаралуы.
Сонымен қатар ПК-нің 156-бабы 2-тармағында тексеруді жарамсыз деп тануға әкеп соғатын Кодекс талаптарының өрескел бұзушылықтарының тізбесі белгіленгенін атап өткен жөн. Тергеу объектілеріне жіберілмейтін аралық актілерде барлық лауазымды тұлғалардың қолдарының болмауы мұндай өрескел бұзушылықтарға жатқызылмаған.
Монополияға қарсы органның тексерілетін кезең үшін монополиялық табысты дұрыс анықтамауына қатысты уәждер де қаулыны жоюға негіз болмайды, өйткені монополиялық табыстың мөлшері әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс шеңберінде айыппұл сомасын анықтау үшін ғана мәнге ие. Демек, оны дұрыс анықтау мәселесін тек тиісті істі қарауға уәкілетті орган (сот) тексереді.
Осыған байланысты ҚР Жоғарғы Сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы қаулыны жою немесе өзгерту үшін құқықтық негіздер таппады.
Ұқсас жағдай ЖШС талап қоюы бойынша (№ 6001-22-00-6ап/1160) қаралған, онда Жоғарғы Соттың әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы төмен тұрған соттардың шешімдерін қолдап, 2020 жылғы 27 қарашадан 2021 жылғы 7 маусымға дейін монополияға қарсы орган ЖШС мен ЖШС-ға қатысты бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзу фактілері бойынша тергеп-тексеру жүргізгенін дұрыс анықталған деп таныды.
Тергеп-тексеру барысында талап қоюшылар арасында дәрілік препараттарды өткізу жөніндегі шарттар жасалғаны, олардың бірдей қызметкерлері бар екені, банк кепілдіктерін алу әрекеттері бір күнде жасалғаны, сондай-ақ олардың қойма үй-жайлары бір мекенжайда орналасқаны анықталған.
Аталған мән-жайлар талап қоюшылар арасында баға қалыптастыруға бағытталған көлденең келісімдердің бар екенін көрсетеді, бұл жосықсыз бәсекелестік болып табылады.
НОРМАТИВТІК ДЕРЕККӨЗДЕР ЖӘНЕ ҚЫСҚАРТУЛАР
Монополияға қарсы заңнаманы қолдануға байланысты істерді қарау кезінде соттар басшылыққа алуы тиіс негізгі нормативтік құқықтық актілер:
1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасының Конституциясы;
2015 жылғы 29 қазандағы Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексі (ПК);
2020 жылғы 29 маусымдағы № 350-VI Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі (ӘРПК);
2014 жылғы 5 шілдедегі № 235-V ҚР «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» кодексі (ӘҚБтК);
2018 жылғы 27 желтоқсандағы № 204-VI ҚР «Табиғи монополиялар туралы» заңы;
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы (ЖС ӘІСА);
Қазақстан Республикасының Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі және оның аумақтық органдары (монополияға қарсы орган);
Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті және оның аумақтық органдары (табиғи монополияларды реттеу жөніндегі уәкілетті орган).
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
