Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 137-бабына түсініктеме. Бала асырап алу (қыз асырап алу) жөніндегі заңсыз қызмет
1. Баланы асырап алу (қыз асырап алу), оны қорғаншылыққа (қамқоршылыққа), патронат тәрбиешісіне беру жөніндегі заңсыз әрекеттер —
бір жүз алпыс айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айырумен немесе онсыз.
2. Дәл сол әрекеттер пайдакүнемдік ниетпен немесе лауазымды адамның өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасауы —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айырумен немесе онсыз.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі — қылмыстық теріс қылық, 2-бөлігі — қылмыс) баланы заңсыз асырап алу жөніндегі қызметтің нәтижесінде баланың құқықтарының бұзылуынан, оның азап шегуінен көрінеді, бұл кәмелетке толмаған бала мен оны асырап алған ата-анасы арасында жанжалдардың туындауына, ал кейде тіпті өзіне-өзі қол жұмсауына әкелуі мүмкін.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі баланың бостандығы, оның құқықтары мен заңды мүдделері болып табылады. Қылмыстық құқық бұзушылық баланың дене және рухани дамуына да зиян келтіреді.
Қазақстан Республикасы 1994 жылғы 8 маусымдағы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің қаулысымен ратификациялаған 1989 жылғы 20 қарашадағы Бала құқықтары туралы конвенцияға сәйкес, баланың жеке тұлғасының толыққанды және үйлесімді дамуы үшін оның бақыт, сүйіспеншілік пен түсіністік ахуалында отбасылық ортада өсуі қажет.
Бала өзінің дене және ақыл-ой жағынан жетілмегендігіне байланысты арнайы қорғау мен қамқорлыққа, оның ішінде туғанға дейін де, туғаннан кейін де тиісті құқықтық қорғауға мұқтаж.
1989 жылғы Бала құқықтары туралы конвенцияның 20-бабына сәйкес, уақытша немесе тұрақты түрде отбасылық ортасынан айырылған не өзінің мүдделері үшін мұндай ортада қала алмайтын бала мемлекет тарапынан көрсетілетін ерекше қорғау мен көмекке құқылы. Қатысушы мемлекеттердің міндеттерін айқындай отырып, Конвенция баланың заңды мүдделерінің сақталуына кепілдік беру мақсатында 21-бапта мыналарды белгілейді.
«Қатысушы мемлекеттер...:
баланы асырап алуға тек құзыретті органдардың рұқсат беруін қамтамасыз етеді, олар қолданыстағы заңдар мен рәсімдерге сәйкес және іске қатысты барлық анық ақпарат негізінде баланың ата-аналарына, туыстарына және заңды қамқоршыларына қатысты мәртебесін ескере отырып, асырап алуға жол берілетінін және қажет болған жағдайда мүдделі тұлғалардың қажетті консультациядан кейін асырап алуға саналы түрде келісім бергенін айқындайды;
егер баланы шыққан елінде тәрбиелеуге беру немесе оны тәрбиелеуді не асырап алуды қамтамасыз ете алатын отбасына орналастыру мүмкін болмаса және шыққан елінде балаға тиісті күтім көрсетуді қамтамасыз ету мүмкін болмаған жағдайда, баланы басқа елде асырап алуды балаға күтім жасаудың баламалы тәсілі ретінде қарастыруға болатынын мойындайды;
баланы басқа елде асырап алған жағдайда, ел ішіндегі асырап алуға қатысты қолданылатын кепілдіктер мен нормалардың дәл сондай қолданылуын қамтамасыз етеді;
баланы басқа елде асырап алған жағдайда, оны орналастыруға байланысты тұлғалардың негізсіз қаржылық пайда алуына жол бермеу үшін барлық қажетті шараларды қабылдайды;
қажет болған жағдайда осы баптың мақсаттарына екіжақты және көпжақты уағдаластықтар немесе келісімдер жасасу арқылы қол жеткізуге жәрдемдеседі және осы негізде баланы басқа елге орналастырудың құзыретті органдар немесе мекемелер арқылы жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге ұмтылады».
Отбасынан айырылған балалардың құқықтарын қамтамасыз ету мәселелеріне 1986 жылғы 3 желтоқсандағы «Балаларды қорғау мен олардың әл-ауқатына қатысты әлеуметтік және құқықтық қағидаттар туралы, әсіресе балаларды тәрбиелеуге беру және оларды ұлттық және халықаралық деңгейлерде асырап алу кезіндегі декларация» арналған. Бұл құжат ата-аналары тарапынан балаға қамқорлық көрсетілмеген немесе тиісті деңгейде көрсетілмеген жағдайда баланы басқа отбасына тәрбиелеуге беру немесе оны асырап алу мүмкіндігін қарастырады (3-бап). Баланы оның туған ата-аналары емес, басқа адамдардың қамқорлығына беру мәселелерін қарау кезінде басты назар баланың мүдделерін барынша қамтамасыз етуге, оның сүйіспеншілікке деген қажеттілігіне және қауіпсіздік пен тұрақты қамқорлыққа құқығына аударылуы тиіс, — деп атап көрсетілген 1986 жылғы Декларацияның 5-бабында.
Қазақстан Республикасының заңнамасы ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың құқықтарын қорғауға бағытталған. Қазақстан Республикасы Конституциясының 27-бабына сәйкес, неке мен отбасы, ана мен әке және бала мемлекеттің қорғауында болады (1-тармақ); балаларға қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу ата-ананың табиғи құқығы әрі міндеті болып табылады (2-тармақ). Сондықтан Қазақстан заңнамасында ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды орналастыру мүмкіндігі көзделген. Мұндай орналастыру нысандарына асырап алу (қыз асырап алу), қорғаншылыққа (қамқоршылыққа) беру және патронаттық тәрбиеге беру жатады. «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексте балаларды асырап алуға, балаларға қорғаншылық пен қамқоршылық белгілеуге, балаларды қабылдаушы отбасына беруге, патронатқа, қонақ отбасына қатысты жеке тараулар арналған.
Асырап алу (қыз асырап алу), қорғаншылық пен қамқоршылық белгілеу және қабылдаушы отбасына беру кезінде баланың құқықтарын қорғауды қамтамасыз етуге бағытталған бірқатар заңдар мен заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілер қабылданған: Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексі, 2002 жылғы 8 тамыздағы «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» Қазақстан Республикасының Заңы, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 21 қыркүйектегі «Қазақстан Республикасының шетелдік асырап алуға қатысты балаларды қорғау және ынтымақтастық туралы конвенциядан туындайтын міндеттемелерін орындауды қамтамасыз ету жөніндегі шаралар туралы», 2012 жылғы 30 наурыздағы «Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын балаларды асырап алуға беру қағидаларын бекіту туралы», 2014 жылғы 10 шілдедегі «Жетім баланы және (немесе) ата-анасының қамқорлығынсыз қалған баланы асырап алуға байланысты біржолғы ақшалай төлемді тағайындау, қайтару және оның мөлшерін айқындау қағидаларын бекіту туралы» (2015 жылғы 2 шілдедегі өзгерісімен) қаулылары, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2014 жылғы 9 желтоқсандағы «Асырап алу жөніндегі агенттіктерді аккредиттеу қағидаларын бекіту туралы», 2016 жылғы 29 маусымдағы «Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын, жетім балаларды, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды асырап алуға ниет білдірген адамдарды есепке алу қағидаларын бекіту туралы», 2015 жылғы 16 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын балаларды асырап алуға беру туралы рұқсатты беру мүмкіндігі (мүмкін еместігі) жөнінде қорытынды беретін комиссияның қызметі мен құрамын айқындау қағидаларын бекіту туралы», 2015 жылғы 16 қаңтардағы «Жетім балаларды, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған және асырап алуға жататын балаларды есепке алуды ұйымдастыру және олар туралы ақпаратқа қол жеткізу қағидаларын бекіту туралы», 2015 жылғы 16 қаңтардағы «Патронаттық тәрбие туралы ережені бекіту туралы» бұйрықтары, Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрінің 2015 жылғы 28 тамыздағы «Адамның баланы асырап алуына, оны қорғаншылыққа немесе қамқоршылыққа, патронатқа алуына кедергі болатын аурулардың тізбесін бекіту туралы» бұйрығы, ... Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің міндетін атқарушының 2016 жылғы 14 маусымдағы «Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын адамдарды, Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын жетім балаларды, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды асырап алуға ниет білдірген шетелдіктерді есепке алу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы және өзге де нормативтік құқықтық актілер.
Осы мақсатта аталған Кодекстің 120-бабының 3-тармағын іске асыру шеңберінде Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 30 наурыздағы қаулысымен кәмелетке толмағандарға және әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі кәмелетке толған адамдарға қатысты жергілікті атқарушы органдар арқылы қорғаншылық және қамқоршылық жөніндегі мемлекеттік функцияларды жүзеге асыру тәртібі айқындалған Қорғаншылық және қамқоршылық жөніндегі мемлекеттік функцияларды жүзеге асыру қағидалары бекітілді. Осы Қағидалардың 3-тармағына сәйкес, қорғаншылық және қамқоршылық жөніндегі мемлекеттік функциялар кәмелетке толмағандардың, оның ішінде жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған, асырап алуды, қабылдаушы отбасына беруді, оларға қорғаншылық немесе қамқоршылық белгілеуді, патронатқа беруді қажет ететін балалардың, сондай-ақ қорғаншылықтағы немесе қамқоршылықтағы, патронаттағы, жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған ұйымдарда тәрбиеленіп жатқан жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғау мақсатында жүзеге асырылады.
«Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 120-бабының 1-тармағына сәйкес, мемлекет кәмелетке толмағандарға және әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі кәмелетке толған адамдарға қатысты қорғаншылық және қамқоршылық жөніндегі өз функцияларын жергілікті атқарушы органдар арқылы жүзеге асырады. Қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі мемлекеттік функциялар Қазақстан Республикасы Үкіметі айқындайтын тәртіппен жүзеге асырылады.
Қорғаншылық пен қамқоршылық әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі кәмелетке толған адамдардың мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін де белгіленеді.
Аудандардың, қалалардың, облыстық және республикалық маңызы бар қалалардың, астананың жергілікті атқарушы органдары кәмелетке толмағандарға қатысты қорғаншылық және қамқоршылық жөніндегі мемлекеттік функцияларды білім беру және денсаулық сақтау жөніндегі уәкілетті органдар арқылы, ал кәмелетке толған адамдарға қатысты халықты әлеуметтік қорғау жөніндегі уәкілетті органдар арқылы жүзеге асырады. Олар жетім балаларды, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды есепке алу жөніндегі қызметті ұйымдастырады және ата-анасының қамқорлығынан айырылудың нақты мән-жайларын, сондай-ақ осындай балалардың мүдделерін ескере отырып, оларды орналастыру нысанын таңдауды және олардың күтіп-бағу, тәрбиелеу және білім алу жағдайларына кейінгі бақылауды қамтамасыз етеді.
Жетім балалардың, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғауды орган Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен оларды отбасына тәрбиелеуге (асырап алуға), қорғаншылыққа немесе қамқоршылыққа, патронатқа, қабылдаушы отбасына беру арқылы, ал мұндай мүмкіндік болмаған жағдайда — жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған барлық үлгідегі ұйымдарға орналастыру арқылы жүзеге асырады.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағын баланы асырап алу (қыз асырап алу), оны қорғаншылыққа (қамқоршылыққа), патронат тәрбиешісіне беру жөніндегі заңсыз әрекеттер құрайды.
Түсіндіріліп отырған баптың диспозициясы бланкеттік сипатқа ие, сондықтан жоғарыда аталған заңсыз әрекеттерді анықтау үшін Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің, Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» Заңының, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 30 наурыздағы «Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын балаларды асырап алуға беру қағидаларын бекіту туралы» қаулысының нормаларына жүгіну қажет.
2010 жылғы 12 наурыздағы «Балаларды қорғау және шетелдік асырап алу мәселелері бойынша ынтымақтастық туралы конвенцияны ратификациялау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 4-бабына сәйкес: «Конвенцияның мағынасында асырап алу тек шыққан мемлекеттің құзыретті органдары:
баланың асырап алынуы мүмкін екенін анықтаған;
баланы шыққан мемлекетінде орналастыру мүмкіндіктерін тиісті түрде қарастырғаннан кейін шетелдік асырап алудың баланың ең үздік мүдделеріне сай келетінін айқындаған;
мынаған көз жеткізген жағдайда ғана жүзеге асырылады:
асырап алуға келісімі қажет тұлғалардың, мекемелер мен органдардың тиісті түрде консультация алғанына және олардың келісімінің салдары туралы, атап айтқанда, асырап алу баланың шыққан отбасымен құқықтық байланысының тоқтатылуына әкелетін-әкелмейтіні туралы хабардар етілгеніне,
мұндай тұлғалардың, мекемелер мен органдардың өз келісімдерін ерікті түрде, талап етілетін заңды нысанда бергеніне, жазбаша түрде білдіргеніне немесе куәландырғанына,
келісімнің қандай да бір сыйақы немесе өтемақы үшін берілмегеніне және кері қайтарылмағанына және
қажет болған жағдайда, ананың келісімі бала туғаннан кейін ғана берілгеніне;
баланың жасын және жетілу дәрежесін ескере отырып, мыналарға көз жеткізген:
баламен кеңес жүргізілгеніне және оны асырап алудың салдары туралы, сондай-ақ асырап алуға оның келісімі қажет болған жағдайда, мұндай келісімнің қажеттілігі туралы тиісті түрде хабардар етілгеніне,
баланың тілегі мен пікірі ескерілгеніне,
қажет болған жағдайда баланың асырап алуға келісімі ерікті түрде, тиісті заңды нысанда алынғанына, жазбаша түрде білдірілгеніне немесе куәландырылғанына,
мұндай келісімнің қандай да бір сыйақы немесе өтемақы үшін берілмегеніне».
Ең алдымен, осы әрекеттердің заңды нысандарын түсіну қажет. Асырап алу (қыз асырап алу) — баланы (балаларды) сот шешімі негізінде отбасына тәрбиелеуге берудің құқықтық нысаны, оның нәтижесінде шығу тегі бойынша туыстардың құқықтары мен міндеттеріне теңестірілетін жеке мүліктік емес және мүліктік құқықтар мен міндеттер туындайды.
Қорғаншылық — он төрт жасқа толмаған балалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың құқықтық нысаны.
Қамқоршылық — он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі балалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың құқықтық нысаны.
Патронат — ата-анасының қамқорлығынсыз қалған бала шарт негізінде уәкілетті мемлекеттік орган мен баланы тәрбиелеуге алуға ниет білдірген адам (патронат тәрбиешісі) арасында жасалатын шарт бойынша азаматтардың отбасына тәрбиелеуге берілетін тәрбие нысаны.
Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 103-бабына сәйкес:
«Асырап алу мынадай жағдайларда жарамсыз деп танылады:
соттың асырап алу туралы шешімін жалған құжаттар негізінде қабылдауы;
осы Кодекстің 93-бабында көрсетілген адамдардың келісімінсіз асырап алуды жүзеге асыру;
некеде (ерлі-зайыптылықта) тұрған адамның екінші жұбайының жазбаша келісімінсіз асырап алуы;
осы Кодекстің 91-бабының 2-тармағында көзделген ережелерді бұзу».
Асырап алуды жарамсыз деп тану туралы талапты асырап алынған баланың ата-аналары, асырап алушының жұбайы, асырап алу арқылы құқықтары бұзылған адамдар, прокурор, қорғаншылық немесе қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын орган қоюға құқылы.
Асырап алу туралы өтінішті қабылдай отырып, сот өтініштің нысаны мен мазмұны бойынша Азаматтық процестік кодекстің талап қою арызына қойылатын 148-бабының талаптарына және АПК-нің 311-бабының талаптарына сәйкестігін тексеруге міндетті. Сот өтінішке қоса берілген құжаттардың ішінде тізбесі АПК-нің 312-бабында көрсетілген қажетті құжаттардың бар-жоғын да тексеруге міндетті.
Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын, Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұрақты тұратын азаматтар, шетелдіктер, оның ішінде Қазақстан Республикасында тұруға ықтиярхаты бар адамдар, балаларды асырап алуға ниет білдірген жағдайда, асырап алу рәсімін бастауға Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органының (Балаларды қорғау комитетінің) жазбаша келісімін ұсынуға тиіс.
Өтінішке асырап алушының (асырап алушылардың) өзі қол қоюы тиіс, асырап алушылардың мүддесі үшін басқа біреудің өтініш беруіне жол берілмейді.
АПК-нің 314-бабына сәйкес, баланы асырап алу туралы істер асырап алушылардың (асырап алушының) өздерінің, қорғаншылық және қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын орган өкілдерінің, сондай-ақ прокурордың міндетті түрде қатысуымен қаралуға тиіс.
Егер сот он жасқа толған асырап алынатын баланың қаралып отырған мәселе бойынша пікірін анықтау үшін сот отырысында одан жауап алуды орынды деп тапса, онда сот баланың сотқа қатысуы оған қолайсыз әсер етпеуі үшін алдын ала қорғаншылық және қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын органның пікірін анықтауға міндетті. Психологтың қатысуымен сот отырысында баладан жауап алу кезінде баланың пікірі ата-анасының бірінің немесе басқа да мүдделі адамдардың ықпалының нәтижесі болып табылмайтынын, баланың өз пікірін білдіру кезінде өзінің мүдделерін түсінетінін және оны қалай негіздейтінін анықтау қажет.
Егер баланың ата-анасы болса, олардың келісімі асырап алудың міндетті шарты болып табылады. Баланы асырап алуға ата-ананың келісімі нотариат куәландырған немесе ата-анасының қамқорлығынсыз қалған бала орналасқан мекеме басшысы не бала асырап алу жүргізілетін жердегі немесе ата-анасының тұрғылықты жеріндегі қорғаншылық немесе қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын орган куәландырған өтініште білдірілуге тиіс, сондай-ақ асырап алу ісін жүргізу кезінде тікелей сотта білдірілуі мүмкін.
«Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 77-бабының 7-тармағына сәйкес, ата-аналары ата-ана құқықтарынан айырылған жағдайда баланы асырап алуға ата-ана құқықтарынан айыру туралы сот шешімі заңды күшіне енген күннен бастап алты ай өткен соң жол беріледі. Ата-анасының біреуі ата-ана құқықтарынан айырылған баланы асырап алуға екінші ата-анасының келісімімен жол беріледі.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2016 жылғы 31 наурыздағы «Соттардың бала асырап алу (қыз асырап алу) туралы заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 11-тармағына сәйкес:
«Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын баланы Қазақстан Республикасының аумағынан тыс жерлерде тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының азаматтары, шетел азаматтары асырап алу туралы істерді қарау кезінде соттар мынаны ескеруі тиіс:
балаларды асырап алуға тек осы балаларды Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының азаматтарының отбасыларына тәрбиелеуге беру (асырап алу, қорғаншылық, қамқоршылық, патронаттық тәрбие, қабылдаушы отбасы немесе ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды орналастырудың заңда көзделген өзге де нысандары) немесе балалардың азаматтығы мен тұрғылықты жеріне қарамастан олардың туыстарына асырап алуға беру мүмкін болмаған жағдайларда ғана жол беріледі (Кодекстің 84-бабының төртінші тармағы).
Көрсетілген мән-жайларды анықтау үшін соттар қорғаншылық немесе қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын органнан баланы Қазақстан Республикасының азаматтарының отбасына тәрбиелеуге немесе баланың азаматтығы мен тұрғылықты жеріне қарамастан оның туыстарына асырап алуға беру мүмкін еместігін растайтын құжаттарды талап етуі қажет. Аталған құжаттарды зерттеу кезінде баланың есепке қойылған уақыты, оны орталықтандырылған есепке қоюдың үш айлық мерзімінің өткен-өтпегені, баланың Қазақстан Республикасының азаматтарына немесе оның туыстарына тәрбиелеуге не асырап алуға ұсынылған-ұсынылмағаны, ұсынылған жағдайда олардың баланы отбасына қабылдаудан қандай себеппен бас тартқаны, туыстары мен баланы асырап алудан бас тартқан адамдардан жауап алынған-алынбағаны, олардың баланың мәліметтерімен танысқаны және асырап алудан не оны отбасына тәрбиелеуге қабылдаудан бас тартқаны туралы өтініштерге қол қойған-қоймағаны тексерілуге тиіс;
Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын баланы асырап алуға үміткер және асырап алу жөніндегі аккредиттелген агенттіктер арқылы белгіленген тәртіппен тіркелген азаматтар сотқа өздері азаматы болып табылатын немесе тұрақты тұратын мемлекетінің құзыретті органының олардың өмір сүру жағдайлары және асырап алушы болу мүмкіндігі туралы қорытындысын, асырап алынған баланы Қазақстан Республикасынан қабылдаушы мемлекетке алып шығуға құзыретті органның рұқсатын ұсынуға тиіс...».
Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын, балаларды асырап алуға ниет білдірген Қазақстан Республикасының азаматтары баланы жеке өздері таңдап алуға және онымен кемінде екі апта бойы тікелей байланыста болуға міндетті.
Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының азаматтары мен баланы асырап алуға үміткер шетелдіктер баламен кемінде төрт апта бойы тікелей байланыста болуға тиіс. Бұл мерзімдерді аталған адамдар сотқа асырап алу туралы өтініш бергенге дейін сақтауы қажет.
Осы мерзімдер аяқталғанға дейін берілген асырап алу туралы өтініш АПК-нің 152-бабының 1-бөлігінің 1) тармақшасына сәйкес өтініш берушіге қайтарылады, өйткені заң асырап алушыларды белгіленген мерзімдер ішінде асырап алынатын баламен жеке танысуға міндеттейді. Сот отырысы барысында сотқа өтініш берушілердің асырап алынатын баламен қарым-қатынасының мән-жайларын зерттеу, олардың арасында байланыс орнағанына көз жеткізу қажет.
Асырап алуға жол беру мәселесін шешу кезінде соттар әрбір нақты жағдайда асырап алушының адамгершілік және өзге де жеке қасиеттерін (өтініш берушінің жұмыстағы, тұрмыстағы мінез-құлқын сипаттайтын мән-жайларды, асырап алу сәтінде қасақана қылмыс жасағаны үшін өтелмеген немесе алынбаған соттылығының болуын), денсаулық жағдайын, жасын, отбасында қалыптасқан өзара қарым-қатынастарды, осы адамдар мен баланың арасында қалыптасқан қарым-қатынастарды, сондай-ақ болашақ асырап алушылардың материалдық және тұрғын үй жағдайларын тексеруге және ескеруге тиіс.
Табылған, тастап кеткен (бас тартылған) баланы асырап алу кезінде ішкі істер органдары немесе жергілікті атқарушы орган жасаған баланың табылғаны туралы хаттаманың немесе актінің болуы жеткіліксіз. Мұндай баланы асырап алу туралы өтінішті қабылдау кезінде судья өтінішке баланың туу туралы актілік жазбасының көшірмесі мен туу туралы куәлігінің қоса берілгенін, олардың «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 196-бабына сәйкес баланың тіркелгенін растайтынын тексереді.
Егер асырап алу туралы өтініш берілген кезде табылған, тастап кеткен (бас тартылған) бала «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Қазақстан Республикасы кодексінің 196-бабында көзделген тәртіппен тіркелмесе және сот талқылауына дайындық сатысында бұл кемшілікті жою мүмкін болмаса, онда сот АПК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 3) тармақшасына сәйкес істі қозғауға кедергі келтіретін мән-жайларды жою үшін өтінішті өтініш берушіге қайтару мәселесін шешуге тиіс.
Он алты жасқа толмаған кәмелетке толмаған ата-аналардың баласын асырап алу кезінде олардың заңды өкілдерінің келісімі де қажет. Кәмелетке толмаған ата-аналардың заңды өкілдері болмаған жағдайда немесе бала туғаннан кейін медициналық ұйымда кәмелетке толмаған ата-аналары тарапынан тастап кетіліп, үш айдан астам уақыт бойы оның тағдырына ешкім қызығушылық танытпаған жағдайда, қорғаншылық немесе қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын органның келісімі қажет.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 30 наурыздағы қаулысымен Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 84-бабының 6-тармағына сәйкес әзірленген «Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын балаларды асырап алуға беру қағидалары» бекітілді.
Аталған Қағидалар мыналарды реттейді:
Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды азаматтығы мен тұрғылықты жеріне қарамастан туыстарына асырап алуға беру тәртібін;
балаларды Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының азаматтарына асырап алуға беру тәртібін;
жетім балалардың, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың және оларды өз отбасыларына тәрбиелеуге қабылдағысы келетін адамдардың Республикалық деректер банкінде орталықтандырылған есепте тұрған балаларды Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының азаматтарына, шетелдіктерге асырап алуға беру тәртібін (Қағидалардың 1-тармағы).
Көрсетілген Қағидалардың 2-тармағына және «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 84-бабына сәйкес, асырап алуға Кодексте белгіленген тәртіппен тууы тіркелген кәмелетке толмаған балалар ғана, олардың мүдделерін ескере отырып, дене, психологиялық, рухани және адамгершілік тұрғыдан толыққанды дамуын, тәрбиеленуін және білім алуын қамтамасыз ету мүмкіндіктері ескерілген жағдайда жол беріледі.
Бұл ретте баланың жасы, жетілу дәрежесі және асырап алуға келісімі ескеріледі.
Жалғыз немесе екі ата-анасы да:
- қайтыс болған; 2) баладан бас тартқан; 3) ата-ана құқықтарынан айырылған және олар қалпына келтірілмеген; 4) баланы туыстарына, асырап алынатын баланың (балалардың) анасына немесе әкесіне некеде (ерлі-зайыптылықта) тұрған адамдарға асырап алуға келісім берген; 5) сот тәртібімен әрекетке қабілетсіз деп танылған, хабар-ошарсыз кеткен деп танылған немесе қайтыс болды деп жарияланған; 6) белгісіз болған балалар асырап алуға жатады.
Ата-аналары белгісіз табылған (тастап кеткен) баланы асырап алу «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексте белгіленген тәртіппен, ішкі істер органдары немесе қорғаншылық және қамқоршылық функцияларын жүзеге асыратын органдар берген хаттама немесе акт, оның туу туралы куәлігі және аталған Кодекстің 196-бабына сәйкес баланың тууы тіркелгенін растайтын туу туралы актілік жазбаның көшірмесі болған жағдайда жүзеге асырылады.
Босандыру үйінде (бөлімшесінде) немесе өзге де медициналық ұйымда қалдырылған баланы асырап алу жоғарыда аталған Кодексте белгіленген тәртіппен бала қалдырылған мекеменің әкімшілігі жасаған тиісті акт болған жағдайда жүзеге асырылады.
Бір отбасында тәрбиеленген аға-інілілер мен апа-сіңлілерді әртүрлі адамдардың асырап алуына жол берілмейді, бұған асырап алу балалардың мүдделеріне сай келетін және балалар өздерінің туыстығы туралы білмейтін, бірге тұрмаған әрі бірге тәрбиеленбеген жағдайлар кірмейді.
Қазақстан Республикасының аумағында Қазақстан Республикасының азаматтарымен некеде тұрған шетелдіктердің Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын баланы асырап алуы шетелдіктер үшін аталған Кодексте белгіленген тәртіппен жүргізіледі (Қағидалардың 3-тармағы).
Асырап алушы мен асырап алынатын баланың жас айырмашылығы кемінде он алты жас болуы тиіс. Сот дәлелді деп таныған себептер бойынша жас айырмашылығы қысқартылуы мүмкін. Баланы өгей әкесі (өгей шешесі) асырап алған кезде жас айырмашылығы талап етілмейді.
Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 91-бабының 2-тармағына және Қағидалардың 4-тармағына сәйкес, кәмелетке толған адамдар асырап алушылар бола алады, бұған мыналар кірмейді:
сот әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі деп таныған адамдар;
жұбайларының біреуі сотпен әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі деп танылған ерлі-зайыптылар;
сот тәртібімен ата-ана құқықтарынан айырылған немесе ата-ана құқықтары шектелген адамдар;
өз қамқорлығындағы адамдарды күтіп-бағу, оларға күтім жасау мен емдеуді қамтамасыз ету, олардың құқықтары мен мүдделерін қорғау жөніндегі міндеттерін тиісінше орындамағаны үшін қорғаншы немесе қамқоршы міндеттерінен шеттетілген адамдар;
асырап алуы олардың кінәсінен сот тәртібімен жойылған бұрынғы асырап алушылар;
денсаулық жағдайы бойынша ата-ана құқықтарын жүзеге асыра алмайтын адамдар. Адамның баланы асырап алуына, оны қорғаншылыққа немесе қамқоршылыққа, патронатқа алуына кедергі келтіретін аурулардың тізбесін денсаулық сақтау саласындағы уәкілетті орган белгілейді;
тұрақты тұрғылықты жері жоқ адамдар;
дәстүрлі емес сексуалдық бағдар ұстанатын адамдар;
асырап алу кезінде қасақана қылмыс жасағаны үшін өтелмеген және алынбаған соттылығы бар адамдар, сондай-ақ осы тармақтың 14) тармақшасында көрсетілген адамдар;
азаматтығы жоқ адамдар;
тіркелген некеде (ерлі-зайыптылықта) тұрмайтын ер адамдар, анасының қайтыс болуына немесе ата-ана құқықтарынан айырылуына байланысты баланы кемінде үш жыл нақты тәрбиелеген жағдайларды қоспағанда;
асырап алу кезінде асырап алынатын баланы Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген күнкөріс минимумымен қамтамасыз ететін табысы жоқ адамдар;
наркологиялық немесе психоневрологиялық диспансерлерде есепте тұрған адамдар;
мынадай қылмыстық құқық бұзушылықтар: кісі өлтіру, денсаулыққа қасақана зиян келтіру, халықтың денсаулығына және адамгершілікке, жыныстық қолсұғылмаушылыққа қарсы, экстремистік немесе террористік қылмыстар, адам саудасы үшін соттылығы бар немесе болған, қылмыстық қудалауға ұшырап отырған немесе ұшыраған адамдар (ҚР ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 1) және 2) тармақшалары негізінде қылмыстық қудалау тоқтатылған адамдарды қоспағанда);
Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын, осы Кодекстің 91-бабының 4-тармағында белгіленген тәртіппен психологиялық даярлықтан өтпеген Қазақстан Республикасының азаматтары (баланың жақын туыстарын қоспағанда).
Өзара некеде (ерлі-зайыптылықта) тұрмайтын адамдар бір баланы бірлесіп асырап ала алмайды.
Асырап алу жөніндегі заңсыз әрекеттер мыналардан көрінеді:
асырап алудың бұл нысанына жол берілмейтін балаларды асырап алу (қыз асырап алу);
мұндай әрекеттерді тиісті субъектілер болып табылмайтын адамдардың жасауы;
заңда және заңға тәуелді нормативтік актілерде белгіленген нормаларды бұзу;
балаларды асырап алу жөніндегі делдалдық қызмет.
Бұл туралы Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 115–132-баптарын қараңыз.
Қорғаншылық немесе қамқоршылық ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға оларды күтіп-бағу, тәрбиелеу және білім беру, сондай-ақ олардың құқықтары мен мүдделерін қорғау мақсатында белгіленеді. Заңсыз қорғаншылық (қамқоршылық) мынадай әрекеттерден көрінуі мүмкін:
қорғаншылық (қамқоршылық) белгілеуге жол берілмейтін балаға қорғаншылық (қамқоршылық) жүзеге асыру;
қорғаншылықты (қамқоршылықты) тиісті субъектілер болып табылмайтын адамдарға белгілеу;
қорғаншылықты (қамқоршылықты) заңда белгіленген тәртіпті бұза отырып белгілеу.
Бұл туралы Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 133–137-баптарын қараңыз.
Баланы патронаттық тәрбиеге заңсыз беру, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды орналастырудың өзге де нысандары сияқты, мынадай әрекеттерден көрінуі мүмкін:
патронаттық тәрбиеге беруге жатпайтын баланы беру;
баланы қабылдаушы ата-ана болуға құқығы жоқ адамдарға беру;
беру тәртібін бұзу.
Бұл туралы Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 84–110-баптарын қараңыз.
Тараптардың бірінің ата-анасының асырап алуға (қыз асырап алуға) келісім беруі осы қылмыстық құқық бұзушылық құрамын жоққа шығармайды. Тараптардың әрқайсысының ата-аналарының өзара келісімі бойынша баланы асырап алу (қыз асырап алу) әрекеттерінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамы болмайды, өйткені іс жүзінде өз баласынан бас тарту орын алады. Кінәлінің әрекеттерінде осы норманың белгілері сәбидің ата-анасы болмаған жағдайда, мысалы, анасы қайтыс болып, әкесі және басқа туыстары болмаған жағдайда да болады.
Құрамы бойынша формальды болып табылады. Қылмыстық құқық бұзушылық баланы асырап алу (қыз асырап алу), оны қорғаншылыққа (қамқоршылыққа) немесе патронаттық тәрбиеге беру жөніндегі заңсыз әрекеттер жасалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Субъективтік жағынан талданып отырған қылмыстық құқық бұзушылық тек тікелей қасақаналықпен жасалуы мүмкін. Кінәлі баланы асырап алу (қыз асырап алу) немесе оны қорғаншылыққа (қамқоршылыққа) не патронаттық тәрбиеге беру жөніндегі әрекеттерді заңсыз түрде жасап отырғанын сезінеді және осы әрекеттерді жасауды қалайды. Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде қылмыстың субъективтік жағында міндетті белгі — пайдакүнемдік ниет көзделген.
Асырап алу (қыз асырап алу) жөніндегі заңсыз қызметтің субъектілері ретінде перзентханалардың, балалар үйлерінің қызметкерлері, сондай-ақ қорғаншылық және қамқоршылық органының, патронаттың қызметкерлері не он алты жасқа толған, есі дұрыс кез келген жеке тұлға бола алады.
Сонымен бірге түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі бойынша қылмыс субъектісі арнайы болып табылады: өзінің қызмет бабын пайдаланатын лауазымды адам.
Пайдакүнемдік ниетпен жасалатын қылмыс үшін жалпы субъект — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
Көрсетілген әрекеттер асырап алу, қорғаншылық (қамқоршылық) немесе патронаттық тәрбие белгілеу үшін негіз болатын құжаттарды қолдан жасаумен қатар жүруі мүмкін. Мұндай жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша жауаптылық туындайды: ҚР ҚК-нің 137-бабы және ҚР ҚК-нің 385-бабының тиісті бөлігі бойынша. Егер қолдан жасалған құжаттар азаматтық іс бойынша дәлелдеме ретінде пайдаланылса, онда ҚР ҚК-нің 416-бабының 1-бөлігі бойынша да жауаптылық туындайды.
Кәмелетке толмағандар саудасының жасырын нысаны болып табылатын заңсыз асырап алу жағдайлары ҚР ҚК-нің 137-бабының және ҚР ҚК-нің 135-бабының тиісті бөлігінің жиынтығы бойынша саралануға тиіс.
Егер заңсыз асырап алу мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның, лауазымды адамның пайда мен артықшылықтар алу мақсатында өзіне немесе басқа адамдарға не ұйымдарға пайда келтіру немесе басқа адамдарға не ұйымдарға зиян келтіру мақсатында ресми құжаттарға көрінеу жалған мәліметтер енгізуімен немесе олардың шынайы мазмұнын бұрмалайтын түзетулер енгізуімен не көрінеу жалған немесе қолдан жасалған құжаттар беруімен ұштасса, онда ҚР ҚК-нің 369-бабы бойынша да жауаптылық туындайды.
Баланы асырап алу туралы істер кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттарға соттылық бойынша жатады (АПК-нің 27-бабының 3-бөлігі), ал егер қылмыс субъектісі асырап алу туралы көрінеу әділетсіз шешім шығарған судья болса, онда ҚР ҚК-нің 418-бабы бойынша да жауаптылық туындайды.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі пайдакүнемдік ниетпен немесе өзінің қызмет бабын пайдалана отырып, лауазымды адам жасаған әрекеттер үшін жауаптылықты көздейді.
«Пайдакүнемдік ниет» ұғымының сипаттамасы ҚР ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағына және ҚР ҚК-нің 136-бабының 2-бөлігіне берілген түсіндірмеде келтірілген.
Лауазымды адам ұғымы мен оның белгілері ҚР ҚК-нің 3-бабының 26) тармағына және ҚР ҚК-нің 125-бабы 2-бөлігінің 9) тармағына; ҚР ҚК-нің 128-бабы 2-бөлігінің 9) тармағына; ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 8) тармағына берілген түсіндірмелерде көрсетілген.
ҚР ҚК-нің 137-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
ҚР ҚК-нің 137-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Статья Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
