Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 190-бабына түсініктеме. Алаяқтық

Басты бет / Кодекстер / Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 190-бабына түсініктеме. Алаяқтық

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 190-бабына түсініктеме. Алаяқтық
1. Алаяқтық, яғни бөтен мүлікті жымқыру немесе алдау не сенімді теріс пайдалану арқылы бөтен мүлікке құқықты иемдену, —
бір мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілеумен жазаланады.
2. Мынадай:
1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;
2) 2019 жылғы 21 қаңтардағы № 217-VI ҚР Заңымен алып тасталды;
3) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып;
4) ақпараттық жүйе пайдаланушысын алдау немесе оның сенімін теріс пайдалану арқылы;
5) мемлекеттік сатып алу саласында жасалған алаяқтық, —
төрт мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не төрт жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілеумен, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.
3. Мынадай:
1) ірі мөлшерде;
2) егер бұл өзінің қызмет бабын пайдаланумен ұштасса, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның, лауазымды адамның не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның жасаған алаяқтығы;
3) екі немесе одан да көп адамға қатысты;
4) бірнеше рет жасалған алаяқтық, —
үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілеумен, ал 2) тармақта көзделген жағдайларда — жымқырылған мүліктің он еселенгеннен жиырма еселенгенге дейінгі мөлшерінде айыппұл салуға не үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілеумен және белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айырумен жазаланады.
4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер, егер олар:
1) қылмыстық топпен;
2) аса ірі мөлшерде жасалса, —
мүлкін тәркілеумен, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып немесе онсыз бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Алаяқтықтың қоғамдық қауіптілігі оның мемлекетте белгіленген материалдық игіліктерді бөлу тәртібіне байланысты, меншік нысандарына қарамастан, меншік қатынастарына, тек мүлікке ғана емес, сонымен қатар мүлікке құқықтарға қатысты қоғамдық қатынастарға да қол сұғуынан көрінеді. Алаяқтық жасалуының салдарынан, бір жағынан, мүліктің меншік иесі немесе өзге де иеленушісі мүліктен немесе мүлікке құқықтан айырылады, бұл оларға мүліктік залал келтіреді, ал екінші жағынан, адам алдау немесе сенімді теріс пайдалану тәсілімен осы мүлікті немесе мүлікке құқықты заңсыз, яғни мемлекетте белгіленген материалдық игіліктерді бөлу тәртібін айналып өтіп және оған қайшы келетін жолмен иемдене отырып, мүліктің құнына тең мөлшерде байиды не мүлікке құқықты пайдалану арқылы тиісті сомаға байып алу мүмкіндігіне ие болады.
Қылмыстың объектісі меншік құқығы (меншік қатынастары) болып табылады.
Талданып отырған қылмыстың нысанасы, алдыңғы қылмыстық құқық бұзушылықтардағыдай, жоғарыда сипатталған белгілері бар бөтен мүлік болып табылады. Сонымен бірге алаяқтықтың нысанасы тек мүлік қана емес, мүлікке құқық та болуы мүмкін. Мүлікті, оның ішінде ақшаны алуға құқық беретін құжаттар, егер олар мүліктің баламасы, белгілі бір құнның тасымалдаушысы болып табылса, алаяқтықтың нысанасы болуы мүмкін. Оларға ұсынушыға арналған бағалы қағаздар, оның ішінде ақшалай және төлем құжаттары, яғни белгілі бір мүліктік құқықтар қамтылған, әрі бұл құқықтарды тек осындай қағазды ұсынған жағдайда ғана іске асыруға болатын құжаттар жатады. Оларға, мысалы, облигациялар, сертификаттар, ақшалай және заттай лотерея билеттері және т.б. жатады. Мұндай қағаздарды иемдену материалдық құндылықтардың өзін иемденумен тең. Олар материалдық құндылықтардың орнын басады, ал олардың жоғалуы жәбірленушіге тікелей залал келтіреді, оның материалдық игіліктерін азайтады, өйткені мұндай жағдайларда құжаттармен бірге оларда бейнеленген мүліктік игіліктер де жоғалады.
Мүліктің құқықтық табиғатына келетін болсақ, алаяқтықтың нысанасы кінәліге меншік құқығымен тиесілі емес мүлік немесе мүлікке құқық болуы мүмкін. Бұл ретте соңғысының аталған мүлікті өз меншігіндегідей иеленуге билік етуге нақты да, тіпті болжамды да құқығы болмайды, өйткені бұл мүлік меншік құқығымен басқа адамға тиесілі, яғни ол кінәлі адам үшін бөтен болуы тиіс.
Объективтік жағынан заң алаяқтықты алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы бөтен мүлікті жымқыру немесе бөтен мүлікке құқықты иемдену ретінде айқындайды. Осылайша, алаяқтық жасаудың төрт тәсілін бөліп көрсетуге болады:
- алдау арқылы бөтен мүлікті жымқыру;
- сенімді теріс пайдалану арқылы бөтен мүлікті жымқыру;
- алдау арқылы бөтен мүлікке құқықты иемдену;
- сенімді теріс пайдалану арқылы бөтен мүлікке құқықты иемдену.
Алаяқтық кезіндегі алдау көрінеу жалған фактілер туралы қасақана жалған мәлімдеме жасаудан немесе істің мән-жайлары бойынша мүліктің меншік иесіне не иеленушісіне хабарлануға тиіс фактілерді жасырудан көрінуі мүмкін.
Алаяқтық алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы жасалады, соның ықпалымен мүліктің меншік иесі немесе өзге де иеленушісі мүлікті немесе оған құқықты басқа адамдарға өз еркімен береді (ҚР Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 29 маусымдағы «Алаяқтық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 1-тармағы).
Алдау алаяқтықтың бөтен мүлікті жымқыру немесе бөтен мүлікке құқықты иемдену мақсатында жасалатын тәсілі болып табылады. Алдау кінәлі адамның мүліктің меншік иесін немесе өзге де иеленушісін көрінеу жалған, шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтерді хабарлау арқылы немесе мүліктің меншік иесіне не иеленушісіне хабарлануға тиіс шынайы фактілерді жасыру арқылы қасақана жаңылыстыруынан, соның салдарынан мүлік иесінде мүліктің кінәлі адамның және (немесе) басқа адамдардың иелігіне заңды негізде өтуі туралы қате түсінік қалыптастыруынан көрінуі мүмкін.
Алдаудың нәтижесінде мүліктің меншік иесі немесе өзге де иеленушісі жаңылыстырылып, мүлікті кінәлі адамға өз еркімен береді, өйткені ол мұны жасауға негіз бар деп есептейді және өзінің мүддесі үшін әрекет етіп отырмын деп ойлайды.
Алдау — бұл басқа адамның санасына ғана емес, жәбірленушінің санасы арқылы оның еркіне де жанама түрде әсер ету. Осыған байланысты ерік білдіруді, яғни еріктің сыртқы көрінісін адамның нақты (ішкі) еркінен ажырата білу қажет. Алдаудың ықпалында болған адам өзінің шынайы еркіне қайшы әрекет (әрекетсіздік) жасайды, өйткені оның ерік білдіруі осы адамның шынайы (ішкі) еркін бұрмалайтын мән-жайлардың ықпалымен қалыптасқан. Сондықтан алданған адамның қандай да бір әрекетті «өз еркімен» жасауы тек сырттай ғана ерікті болып көрінеді, өйткені алданған адам алдаудың ықпалына ұшыраған ерік негізінде әрекет етеді.
Сырттай қарағанда мұндай беру ерікті болып көрінеді, алайда бұл еріктілік жалған, өйткені ол алдаудың салдарынан туындаған. Алдаудың болуы жәбірленушінің мүліктік игілікті кінәліге немесе басқа адамдарға беруін (беріп жіберуін) адал әрі мінсіз ішкі ерік негізінде жасалған әрекет деп санауға мүмкіндік бермейді. Жаңылыстырылған жәбірленуші өзі түсінбейтін жалған негіздер бойынша алаяқтың немесе өзге адамдардың мүддесі үшін әрекет етеді.
Алаяқтық кезінде алдау ауызша да, жазбаша да нысанда көрініс табуы мүмкін.
Жымқыру кезінде жалған құжаттарды пайдалану алдаудың бір нысаны болып табылады. Басқа адам жасаған, құқық беретін немесе міндеттерден босататын жалған ресми құжатты пайдалану арқылы жасалған алаяқтық алаяқтық құрамымен толық қамтылады және ҚК-нің 385-бабы бойынша қосымша саралауды қажет етпейді.
Егер адам құқық беретін немесе міндеттерден босататын ресми құжатты қолдан жасап, алаяқтық жасаса, оның әрекеті ҚК-нің 385-бабының 1-бөлігінде және ҚК-нің 190-бабының тиісті бөлігінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша саралануға тиіс.
Сенімді теріс пайдалану арқылы жасалған алаяқтық кезінде кінәлі адам мүліктің меншік иесімен немесе өзге де заңды иеленушісімен арадағы сенімді қарым-қатынастарды пайдалана отырып, оны алдайды немесе жаңылыстырады.
Фактілер деп нақты орын алған процестердің бір бөлігі болып табылатын, қабылдауға қолжетімді және дәлелденуі мүмкін мән-жайлар түсініледі.
С. И. Ожеговтың орыс тілі сөздігіне сәйкес, алдау дегеніміз — шындықты қасақана бұрмалау; бір нәрсе туралы жалған түсінік қалыптастыру; өтірік; біреуді жаңылыстыру, біреуге қатысты жосықсыз әрекет жасау; уәдені бұзу және т.б.
Орыс тілінің үлкен түсіндірме сөздігінде алдау басқа адамдарды міндетті түрде жаңылыстыратын сөздер, қылықтар, әрекеттер және т.б. ретінде түсіндіріледі. Осы сөздікте «алдау» етістігі «адал емес әрекет жасау; пайдакүнемдік мақсатпен қулыққа, алдауға жүгіну» деп түсіндіріледі.
Заң әдебиетінде алдау шындықты саналы түрде бұрмалау (белсенді алдау) немесе шындықты жасырудан, яғни мүліктік мәмілені адал әрі заңға сәйкес жасау кезінде хабарлануға тиіс фактілерді немесе мән-жайларды жасырудан тұратын (енжар алдау) әрекет ретінде айқындалады.
Қарастырылып отырған құрамдағы алдау белсенді нысанда немесе енжар мінез-құлық арқылы көрініс табуы мүмкін. Белсенді алдау мүліктің меншік иесін немесе өзге де иеленушісін жалған мәліметтерді хабарлау, жалған құжаттарды ұсыну және аталған адамның санасында мүліктің кінәлі адамның иелігіне өту негіздері туралы қате түсінік қалыптастыратын әрі мүлікті берудің заңдылығы жөнінде жалған сенім тудыратын өзге де әрекеттер арқылы қасақана жаңылыстырудан тұрады. Енжар алдау жәбірленушіге белгілі болған жағдайда оны мүлікке билік ету әрекетін жасаудан бас тартуға итермелейтін мәліметтерді хабарламаудан тұрады. Мүліктік құқықтық қатынастардың шарттары мен мазмұнын елеулі түрде өзгертетін мән-жайлар туралы үндемеу де енжар алдау болып табылады.
Алаяқтық жасау тәсілі ретіндегі алдау өткен уақытта болған немесе қазіргі уақытта бар фактілерді бұрмалаумен ғана емес, алаяқтың сендіруі бойынша болашақта орын алуға тиіс мән-жайлар туралы мәлімдемелермен де көрініс табуы мүмкін.
Алаяқтық арқылы жасалатын жымқыру кезінде мүлікті алуға құқық беретін белгілі бір мән-жайлар туралы жалған мәліметтер жай ғана хабарланбайтынын, сонымен қатар мүлік иеленуінде немесе басқаруында болатын адамды жаңылыстыруға және оны осы мүлікті кінәлі адамға берудің қажеттілігіне сендіруге бағытталған алдамшы әрекеттермен расталатынын атап өткен жөн. Мұндай алдамшы әрекеттер кінәлі адамның мүлікті алу фактісімен себептік байланыста болуы, яғни мүлікті беруден бұрын жасалуы және осы беруді шарттауы тиіс. Алаяқтықтың бұл ерекшелігі оны алдаумен қатар жүретін өзге де жымқыру түрлерінен ажыратады. Мысалы, ұрлық кезінде алдау қоймаға кіруді жеңілдету үшін пайдаланылуы мүмкін; сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иемденіп алу немесе ысырап ету кезінде — жетіспеушілікті жасыру үшін; тонау кезінде, егер жәбірленуші телефонмен қоңырау шалуын өтінген басқа адамға ұялы телефонын берсе, ал ол телефонды алған бойда қашып кетсе, — мүлікті иемдену үшін пайдаланылуы мүмкін.
Бұл ұстанымды Жоғарғы Сот та «Алаяқтық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулыда қолдайды. Аталған қаулының 7-тармағында бөтен мүлікті жымқырумен байланысты басқа қылмысты жасауды жеңілдету үшін адам алдауды пайдаланған, ал осы қылмысты жасау барысында оның әрекеттерін мүліктің меншік иесі немесе өзге де иеленушісі байқап қойғанына қарамастан, ол меншік иесінің еркіне қарсы құқыққа қайшы түрде бөтен мүлікті ұстап қалуды жалғастырған жағдайларда, жасалған әрекет тонау ретінде саралануға тиіс екені атап көрсетілген (адам ұялы телефон иесінен қоңырау шалуды өтінеді, содан кейін телефонмен бірге иесінің көз алдында қашып кетеді).
Алаяқтықтың кең таралған тәсілі ретінде мәміле нысанасына қатысты әртүрлі алдауларды атауға болады. Олар сатып алуға немесе айырбастауға ұсынылатын әртүрлі заттардың сыртқы түрін, қасиеттерін, сапасын, санын және басқа да сипаттамаларын қолдан жасаудан тұрады. Мысалы, женьшень тұнбасының орнына боялған су сату (мәміле нысанасына қатысты алдау), ақшаның орнына жәбірленушіге «қуыршақ» деп аталатын оралған қағаз беру (заттың сәйкестігіне қатысты алдау), алтын сақинаның орнына соған ұқсас сары түсті металды дәл сондай бағаға сату, келісімде көзделгеннен аз тауар беру және т.б. Жалған ақшаны немесе бағалы қағаздарды жасау, сақтау, өткізу немесе тасымалдау жалған ақша жасауды білдіреді, ол үшін жауаптылық ҚК-нің 231-бабында белгіленген. Алайда жекелеген азаматтарды алдау үшін ғана пайдаланылуы мүмкін ақша купюраларын қолдан жасау арқылы дайындау алаяқтық болып табылады.
Кінәлінің өзіне қатысты мән-жайларға байланысты да алдау болуы мүмкін. Мысалы, алаяқ өзін жәбірленушінің пайдасына белгілі бір әрекеттерді жасау мүмкіндігі бар лауазымды адам ретінде көрсетеді: жоғары оқу орнына оқуға орналастыру, беделді әрі жоғары жалақы төленетін жұмысқа орналастыру және т.б. Алаяқтық кезіндегі алдаудың кең таралған құралы — оны киюге құқығы жоқ адамның нысанды киім киюі немесе өзін құқық қорғау органының қызметкері ретінде көрсетуі және осының арқасында азаматтардан қандай да бір құндылықтарды (айыппұлдар, алымдар) алуы.
Бұрын сотталған Г. жатақхана бөлмесіне кіріп, онда отырған Ц. және А. есімді адамдарды көрген. Өзін полиция қызметкері ретінде таныстырған ол оларға бөлмелеріндегі мүліктің ұрланғанын және мән-жай анықталғанға дейін алып қоюға жататынын айтқан. Осылайша, Г. 61 800 теңге сомасындағы мүлікті жымқырған. Алдын ала тергеу органдары мен сот Г.-ның әрекеттерін бірнеше рет жасалған алаяқтық және билік өкілінің атағын өз бетінше иемдену ретінде қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша негізді түрде саралаған.
Кез келген алдау, егер ол жәбірленушіде алаяққа мүлікті немесе мүлікке құқықты беру ниетін не келісімін туғызуға бағытталса, алаяқтық деп танылуға тиіс. Бұл ретте қарастырылып отырған алаяқтықтың міндетті шарты — алдаудың жәбірленушінің санасына әсер ету тәсілі, мүлікке билік ету заңға немесе өзге де құқықтық актілерге сәйкес әрі өзінің мүддесі үшін жүзеге асырылып жатқанына сендіру құралы ретінде көрініс табуы.
Заң алаяқтықтың екінші тәсілі ретінде сенімді теріс пайдалануды атайды. Бұл жағдайда кінәлі адам мүлікті немесе мүлікке құқықты заңсыз иемдену мақсатында өзінің арнайы өкілеттіктерін немесе өзі мен мүліктің меншік иесі не өзге де иеленушісі арасында қалыптасқан жеке сенімді қарым-қатынастарды пайдаланып, оны алдайды немесе жаңылыстырады.
Алаяқтық жасау тәсілі ретіндегі сенімді теріс пайдалану кінәлі адамның мүліктің меншік иесімен немесе мүлік қарауында болатын өзге адаммен арасында туындаған сенімді пайдаланып, пайдакүнемдік ниетпен бөтен мүлікті немесе оған құқықты заңсыз иемденуінен тұрады.
Мүлік иесінің немесе өзге адамның алаяққа деген сенімі әртүрлі мән-жайларға байланысты туындауы мүмкін: жеке таныстық, туыстарының және басқа адамдардың ұсынымдары, кінәлі адамның қызметтік жағдайы және т.б.
Түсіндірме сөздіктер мен философиялық әдебиетте сенім біреудің адалдығына, шынайылығына немесе қандай да бір нәрсенің дұрыстығына деген сенімділік ретінде айқындалады. Демек, орыс тілінің мағынасы тұрғысынан сенімді теріс пайдалану адамның басқа адамдардың өзінің адалдығы мен шынайылығына деген сенімділігін заңсыз немесе жосықсыз пайдаланудан тұрады.
Алаяқ пен жәбірленуші арасындағы сенімді қатынастардың негізінде тек құқықтық негіздер ғана емес, сондай-ақ мұндай қатынастарды туындататын өзге де мән-жайлар: жеке таныстық, туыстарының ұсынымы, қалыптасқан нақты жағдай және т.б. жатуы мүмкін. Ең бастысы, өзінің мазмұны бойынша бұл қатынастар оларды кейіннен теріс пайдалануға, яғни алдамшы әрекеттер жасауға мүмкіндік беруі тиіс.
Сот практикасы алдау мен сенімді теріс пайдалануды ажырату кезінде қиындықтарға тап болады. Бұл алаяқтық туралы істер бойынша соттардың айыптау үкімдерін талдаудан көрінеді. Олардың сипаттау-уәждеу бөлігінде, әдетте, «қоғамға қауіпті іс-әрекет кінәлі адам тарапынан алдау және сенімді теріс пайдалану арқылы жасалған» деген тұжырым қолданылады. Мұндай жағдай белгілі бір дәрежеде түсінікті, өйткені алдау мен сенімді теріс пайдалану бір-бірімен тығыз байланысты.
Сонымен бірге алдау мен сенімді теріс пайдалануды ажырату қылмыстық заңның талабы екенін атап өткен жөн. Заң мәтінінде аталған тәсілдердің арасында «немесе» деген жалғаулық қолданылған. Сенімді теріс пайдалану — құқықтық, еңбек (немесе қызметтік) және (немесе) нақты (туыстық, достық) қатынастарда қалыптасқан сенімді пайдакүнемдік мақсатта пайдаланудан көрінетін алаяқтық жасаудың дербес балама тәсілі. Мысалы, алдау арқылы жасалған алаяқтық кезінде кінәлі адам жәбірленушінің санасында мүліктік құндылықтарды берудің өзі үшін тиімді екендігі немесе оның мұндай міндеті бар екендігі туралы қате түсінік қалыптастырады не оны нығайтады. Жәбірленушінің санасында қатынастардың туындау, өзгеру немесе тоқтатылу негіздеріне қатысты қателік қалыптастыру үшін алаяқтар «фактілермен» манипуляция жасайды. Алдау — жоқ фактілерге негізделген өтірік. Алдаудың мазмұны фактілерді бұрмалаудан (мысалы, шын мәнінде жоқ фактілер туралы мәлімдеме жасаудан) немесе жәбірленушіні мүліктік әрекет жасаудан бас тартуға итермелейтін маңызды өмірлік мән-жайларды жасырудан тұрады.
Сенімді теріс пайдалану — алдаудың ерекше түрі (сенімді алдау). Алдау — алаяқтық жасаудың жалғыз тәсілі, өйткені кінәлі адамның бөтен мүлікті иемдену үшін алдауды пайдаланғаны туралы дәлелдер болмаған жағдайда алаяқтық құрамы жоққа шығарылады. Алаяқтық жасаудың екінші тәсілі — сенімді теріс пайдалану — «жеке өзі», яғни алдаусыз кездеспейді.
Қылмыстық заңда айтылғандай, жәбірленушіге мүліктік залал оның ақшалай қаражаттан немесе материалдық құндылықтардан тұратын мүлкін иемдену арқылы ғана емес, сондай-ақ оның мүлкіне құқықты заңсыз иемдену нәтижесінде де келтірілуі мүмкін. Бөтен мүлікке құқықты иемдену деп жәбірленушінің кінәліге қандай да бір мүлікті алудың заңды мүмкіндігін растайтын әртүрлі құжаттарды оларды беру (ұсыну) арқылы тапсыруын көздейтін әрекеттерді түсіну қажет. Мұндай құжаттарға әртүрлі лотерея билеттері, түбіртектер, сенімхаттар және т.б. жатады.
Алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы бөтен мүлікке құқықты иемденудің үш түрін бөліп көрсету қажет:
- оны кейіннен иемдену мақсатында, мысалы, ақшалай қаражатты жымқыру мақсатымен заңды немесе жеке тұлғадан алдау не сенімді теріс пайдалану арқылы банктен ақша қаражатын алуға сенімхат алу;
- кінәлі адамның иелігінде бұрыннан болған мүлікті заңды түрде иеленіп отырғандай көрініс қалыптастыру үшін, мысалы, кінәлі адамның өзі заңсыз пайдаланып жүрген мүлікке құқық белгілейтін құжатты алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы алуы;
- мүлікті жымқырмай, бөтен мүлікті басқару жөніндегі жеке өкілеттікті жүзеге асыру түрінде, мысалы, осы жер учаскесіне билік ету құқығына сенімхат алу.
Алаяқтық жымқырылатын мүлік алынып, кінәлі адамның немесе басқа адамдардың заңсыз иелігіне өткен және олар осы мүлікті өз қалауы бойынша өз мүлкіндей иеленуге, пайдалануға немесе оған билік етуге нақты мүмкіндік алған кезден бастап аяқталған деп танылады.
Егер алаяқтық бөтен мүлікке құқықты иемдену нысанында жасалса, қылмыс кінәлі адамда тиісті ресімдеу, куәландыру немесе тіркеуден кейін бөтен мүлікті өз мүлкіндей иеленуге, пайдалануға және оған билік етуге заңды түрде бекітілген мүмкіндік туындаған кезден бастап аяқталған болып есептеледі.
Субъективтік жағынан алаяқтық тікелей қасақаналықпен сипатталады. Жоғарыда аталған нормативтік қаулыға сәйкес, алаяқтықтың міндетті белгісі кінәлі адамның пайдакүнемдік мақсатының болуы, яғни бөтен мүлікті құқыққа қайшы және өтеусіз түрде өз меншігіне немесе оған құқықты өзінің не басқа адамдардың пайдасына айналдыруға ұмтылуы болып табылады.
Кінәлі адам алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы бөтен мүлікті заңсыз иемденетінін немесе оған құқықты иемденетінін сезінеді, нақты залал келтіру мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және бөтен мүлікті жәбірленушінің өзінен немесе бөтен мүлік қарауында болатын адамнан алып, оны өзінің немесе үшінші тұлғалардың пайдасына айналдыруды қалайды.
Шарттық міндеттемелер кезінде алаяқтық жолымен жымқыруға бағытталған пиғылдың бар екендігін мынадай мән-жайлардың жиынтығы куәландыруы мүмкін: адамның өзіне қабылдаған міндеттемені орындауға нақты қаржылық және өзге де материалдық мүмкіндігінің (материалдық-техникалық жарақтандырылуының, еңбек ұжымының және т.б.) немесе шарт бойынша міндеттемелерді орындауға бағытталған қызметті жүзеге асыру үшін қажетті лицензиясының, рұқсатының көрінеу болмауы, адамның жалған құрылтай құжаттарын немесе кепілдік хаттарын пайдалануы, берешектерінің немесе мүлікке қойылған кепілдің бар екендігі туралы ақпаратты жасыруы, көрінеу орындалмайтын шарттар жасасуы және басқа да мән-жайлар.
Тараптар арасындағы шарт тиісті міндеттемелерді орындау жөніндегі өзара ниетпен жасалған, алайда шарт жасалғаннан және материалдық пайда алынғаннан кейін тараптардың бірінде қабылдаған міндеттемелерін орындауға кедергі келтіретін объективті мән-жайлар туындаған жағдайларда, жасалған әрекет алаяқтық ретінде сараланбайды.
Қарастырылып отырған норманың диспозициясында алаяқтық жолымен бөтен мүлікті жымқыру құрамының болуы үшін кінәлі адам мүлікті алған сәттің өзінде оны ешқашан қайтаруға шынайы ниеті болмағанын анықтау қажет екені көрсетілген. Сонымен бірге алдын ала тергеу органдары мен соттар бұл мән-жайды әрдайым ескере бермейді, бұл саралау кезінде қателіктерге әкеледі.
Ж. А.-дан құны 6 мың АҚШ долларын құрайтын трактор сатып алған. Бөтен мүлікті алдау және сенімді теріс пайдалану арқылы жымқыру мақсатымен ол тек 4 мың АҚШ долларын төлеген. Қостанай облыстық соты алқасының қаулысымен төменгі сатыдағы соттың үкімі өзгеріссіз қалдырылған. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының алқасы істі қадағалау тәртібімен қарап, Ж.-ға қатысты барлық сот актілерінің күшін жойып, қылмыс құрамы болмағандықтан істі тоқтатқан. Бұған мынадай негіздер себеп болған. Іс материалдарымен Ж. А.-мен тракторды сатып алу-сату шартын жасасқаннан кейін оның құнының ішінара төлемі ретінде 3 мың 600 АҚШ долларын, кейін тағы 400 АҚШ долларын бергені, ал қалған соманы жыл соңына дейін төлеуге уәде еткені анықталған. Алайда олардың арасында трактордың техникалық жағдайына байланысты дау туындағандықтан, яғни А. оны жөндемейінше, Ж. қалған ақшаны төлемеген. Сонымен бірге іс бойынша сот анықтаған мән-жайлардан Ж.-ның тракторды алған сәттің өзінде А.-ны алдап, шартта келісілген соманың бір бөлігін төлемеу мақсатын көздегені байқалмайды. Соттың Ж.-ның алаяқтық жасауға бағытталған пиғылы туралы қорытындысы тек болжамдарға негізделген.
Мұндай мән-жайларда азаматтық-құқықтық қатынастар туралы сөз болуы тиіс.
Алаяқтықтың субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
ҚК-нің 190-бабының 2-бөлігінде мынадай саралаушы белгілер көзделген: «1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен; 2) 2019 жылғы 21 қаңтардағы № 217-VI ҚР Заңымен алып тасталған; 3) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып; 4) ақпараттық жүйе пайдаланушысын алдау немесе оның сенімін теріс пайдалану арқылы; 5) мемлекеттік сатып алу саласында жасалған алаяқтық».
ҚК-нің 190-бабының 2-бөлігінің 1) тармағында көзделген саралаушы белгілердің сипаттамасын ҚК-нің 188-бабына, ал 2-бөліктің 3) тармағында көзделген белгілердің сипаттамасын ҚК-нің 189-бабына берілген түсініктемеден қараңыз.
ҚК-нің 190-бабының 2-бөлігінің 3) тармағында көзделген, алаяқтық жасау кезінде өзінің қызмет бабын пайдаланатын адамдар деп 2015 жылғы 23 қарашадағы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының нормалары қолданылмайтын қызметшілерді немесе лауазымды адамдарды түсіну қажет.
Егер адамға азаматтық-құқықтық шарт (жалға алу, мердігерлік, комиссия, тасымалдау, сақтау және т.б.) немесе еңбек шарты негізінде сеніп тапсырылған мүлікті иемденіп алуы немесе ысырап етуі орын алса, қызмет бабын пайдалану арқылы жасалған алаяқтық болмайды. Мұндай әрекеттер ҚК-нің 189-бабымен қамтылады.
Өзіне белгілі болған жағдайда, алаяқтықты өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған адам немесе мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам, лауазымды адам немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам жасаған алаяқтықты ұйымдастырушылардың, айдап салушылардың және көмектесушілердің әрекеттері ҚК-нің 28-бабының тиісті бөлігі және ҚК-нің 190-бабының 2 немесе 3-бөліктері бойынша сараланады.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінің 4) тармағында ақпараттық жүйе пайдаланушысын алдау немесе оның сенімін теріс пайдалану арқылы алаяқтық жасау көзделген. «Ақпараттандыру туралы» Заңның 1-бабының 52) тармағына сәйкес, пайдаланушы деп нақты функцияны және (немесе) міндетті орындау үшін ақпараттандыру объектілерін пайдаланатын ақпараттандыру субъектісі танылады. Бұл ретте ақпараттық жүйе деп белгілі бір функционалдық міндеттерді шешуге арналған және ақпараттық өзара іс-қимыл арқылы белгілі бір технологиялық әрекеттерді іске асыратын ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың, қызмет көрсететін персоналдың және техникалық құжаттаманың ұйымдастырушылық ретке келтірілген жиынтығы түсініледі («Ақпараттандыру туралы» Заңның 1-бабының 12) тармағы).
Ақпараттық жүйе пайдаланушысын алдау немесе оның сенімін теріс пайдалану арқылы жасалған алаяқтық деп кінәлі адамның ақпараттық технологияларды (компьютерді, компьютерлік бағдарламаларды, интернетті, ұялы телефонды және т.б.) пайдалана отырып, өзінің пайдаланушыны алдауға бағытталған қылмыстық пиғылын іске асыру мақсатында ақпараттық жүйеге көрінеу жалған мәліметтерді немесе бағдарламаларды орналастыру арқылы ақпараттық жүйе пайдаланушысының мүлкін немесе мүлікке құқығын иемденуге бағытталған әрекеттерін тану қажет. Мұндай әрекеттер Qiwi-әмиян, интернет-банкинг және т.б. арқылы жасалуы мүмкін (Жоғарғы Соттың «Алаяқтық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 9-тармағы).
Көрсетілген әрекеттер ақпараттық жүйеге немесе телекоммуникация желілеріне заңсыз қол жеткізумен ұштасқан жағдайларда, егер компьютерлік ақпаратты заңсыз алу нәтижесінде компьютерлік ақпарат жойылса немесе түрлендірілсе, ЭЕМ-нің, ЭЕМ жүйесінің немесе олардың желісінің жұмысы бұзылса, жасалған әрекет ҚК-нің 190 және 205-баптары немесе 190 және 206-баптары бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы ретінде саралануға тиіс.
Қарастырылып отырған баптың 2-бөлігінің 5) тармағында «мемлекеттік сатып алу саласындағы алаяқтық» деген саралаушы белгі көзделген.
2015 жылғы 4 желтоқсандағы ҚР «Мемлекеттік сатып алу туралы» Заңының 2-бабының 14) тармағына сәйкес, мемлекеттік сатып алу дегеніміз — Қазақстан Республикасының резидент еместеріне қызмет көрсетуге байланысты кірістерді қоспағанда, тапсырыс берушілердің тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді бюджет қаражаты және (немесе) өз кірістері есебінен толық немесе ішінара сатып алуы.
Мемлекеттік сатып алу саласындағы алаяқтық деп кінәлі адамның (өнім берушінің) алдау мақсатында көрінеу жалған ақпаратты (қаржылық немесе шаруашылық жағдайы, қызметкерлерінің, техникалық құралдарының болуы және т.б. туралы) ұсынуын қамтитын, мемлекеттік сатып алудың тапсырыс берушісін немесе ұйымдастырушысын қасақана жаңылыстыруға бағытталған, бюджет қаражатын өзінің немесе үшінші тұлғалардың пайдасына айналдыру мақсатында жасалатын және соның нәтижесінде өнім беруші тауарды жеткізбей, жұмысты орындамай немесе қызмет көрсетпей бөлінген қаражатты иемденетін әрекеттер түсініледі.
Тапсырыс берушінің уәкілетті адамы тауарларды қабылдау-тапсыру немесе жұмыстарды орындау, қызметтер көрсету туралы жалған актіні көрінеу жасағаннан кейін өнім берушінің шотына ақша қаражаты түсіп, өнім беруші оны өз меншігіне айналдырып, өз қалауы бойынша билік еткен жағдайларда, өнім берушінің мұндай әрекеттері алаяқтық құрамын құрамайды. Анықталған мән-жайларға байланысты бұл әрекеттер (тапсырыс берушінің немесе өнім берушінің уәкілетті адамдарының әрекеттері) қызметтік өкілеттіктерді теріс пайдалану немесе сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иемденіп алу не ысырап ету арқылы жымқыру ретінде саралануы мүмкін (Жоғарғы Соттың «Алаяқтық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 16-тармағы).
Бөтеннің жеке немесе өзге де құжаттарының (мысалы, зейнеткерлік куәліктің, баланың туу туралы куәлігінің, иесінің аты-жөні көрсетілген банктік жинақ кітапшасының немесе басқа да атаулы бағалы қағаздың және т.б.) негізінде пайдакүнемдік мақсатпен әлеуметтік төлемдер мен жәрдемақыларды, ақша аударымдарын, банктік салымдарды немесе өзге де мүлікті заңсыз алу алаяқтық құрамын құрайды.
Егер кінәлі адам аталған құжаттарды алдын ала ұрлаған болса, оның әрекеттері ҚК-нің 384-бабының 3-бөлігі бойынша да қосымша саралануға тиіс.
Әлеуметтік төлемдер мен жәрдемақыларды, өзге де ақшалай төлемдерді немесе басқа мүлікті алуға қажетті жағдайлардың бар екендігі туралы көрінеу жалған мәліметтерді тиісті шешім қабылдайтын уәкілетті органға ұсыну арқылы, сондай-ақ заңға, заңға тәуелді актіге және (немесе) шартқа сәйкес тиісті төлемдерді немесе өзге мүлікті алудың шарты болып табылатын негіздердің тоқтатылғаны туралы хабарламау арқылы алу әрекеттерін алдау жолымен бөтен мүлікті жымқыру ретінде саралау қажет.
Банктердегі шоттарда тұрған ақша қаражатын пайдакүнемдік мақсатпен алдау немесе банк қызметкерінің сенімін теріс пайдалану арқылы, банкке жалған төлем тапсырмаларын немесе бөтеннің жеке және өзге де құжаттарын ұсыну жолымен өз пайдасына немесе басқа адамдардың пайдасына өтеусіз айналдыру алаяқтық ретінде сараланады.
Дотацияны немесе кредитті қайтару ниетінсіз алу және оны алдау арқылы, қаржылық жағдайы немесе кепілге қойылатын мүлік туралы, не кредит немесе дотация алу үшін елеулі маңызы бар өзге де мән-жайлар туралы көрінеу жалған мәліметтер ұсыну арқылы өз меншігіне айналдыру алаяқтық құрамын құрайды.
Алаяқтық нәтижесінде ақшаның банктік шотқа есептелген сәтінен бастап адам оларға билік ету мүмкіндігіне ие болады және қылмыс осы сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.
Алдын ала ұрланған немесе қолдан жасалған кредиттік (есеп айырысу) картаны, ұсынушыға арналған бағалы қағаздарды (облигациялар, вексельдер, акциялар және т.б.) пайдалану арқылы банкоматтан бөтен ақшалай қаражатты жымқыру алаяқтық құрамын құрамайды. Мұндай жағдайда жасалған әрекет бөтен мүлікті ұрлау ретінде саралануға тиіс.
Банктегі шотта тұрған бөтеннің ақша қаражатын ұрлауға байланысты, ұрланған немесе қолдан жасалған кредиттік не есеп айырысу картасын пайдалану арқылы жасалған әрекеттерді алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы жасалған алаяқтық ретінде тек адам банк қызметкерін алдау немесе оның сенімін теріс пайдалану арқылы жаңылыстырған жағдайларда ғана саралау қажет (Жоғарғы Соттың «Алаяқтық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 12, 13, 14, 15, 16-тармақтары).
ҚК-нің 190-бабының 3-бөлігінде мынадай аса саралаушы белгілер көзделген:
- ірі мөлшерде;
- мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам, оған теңестірілген адам, лауазымды адам немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам, егер бұл өзінің қызмет бабын пайдаланумен ұштасса;
- екі немесе одан да көп адамға қатысты;
- бірнеше рет.
Егер мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам, оған теңестірілген адам, лауазымды адам немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам мүлікті немесе оған құқықты меншік иесін алдау немесе оның сенімін теріс пайдалану арқылы жымқыру мақсатында өзінің қызмет бабын пайдалана отырып қасақана әрекеттер жасаса, кінәлі адамның әрекеттері ҚК-нің 190-бабының 3-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралануға тиіс.
Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам, оған теңестірілген адам, лауазымды адам немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам өзінің қызметтік өкілеттіктерінің болмауына немесе қызметтік жағдайын пайдалану мүмкіндігінің жоқтығына байланысты іс жүзінде жасай алмайтын әрекетті (әрекетсіздікті) жасағаны үшін ақша қаражатын немесе өзге де құндылықтарды алған жағдайда, аталған құндылықтарды иемденуге бағытталған пиғылы болған кезде бұл әрекеттер алаяқтық ретінде саралануға тиіс.
Егер бұл адам қылмыс жасау орнында ақша, бағалы қағаздар және басқа да материалдық құндылықтарды алу кезінде ұсталған болса, жасалған әрекет алаяқтық жасауға оқталу ретінде саралануға тиіс.
Кінәлі адамның әрекеттерін ҚК-нің 190-бабының 3-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралау кезінде ҚК-нің 3-бабының 16), 26), 27) және 28) тармақтарын басшылыққа алу қажет.
ҚК-нің 190-бабының 3-бөлігінің 1–4) тармақтарында көзделген саралаушы белгілер ҚК-нің 188 және 189-баптарына берілген түсініктемелерде қарастырылған.
Егер алаяқтық екі немесе одан да көп адамға қатысты жасалса, кінәлі адамның әрекеттері ҚК-нің 190-бабының 3-бөлігінің 3) тармағы бойынша саралануға тиіс.
Жалғаспалы алаяқтықты бірнеше рет жасалған алаяқтықтан ажырату қажет: жалғаспалы алаяқтық кезінде кінәлі адам бір көзден бөтен мүлікті бірнеше рет иемдену арқылы мүлікті иемденуге бағытталған бірыңғай пиғылды жүзеге асырады және алдын ала көздеген мақсатына жетеді.
Алаяқтықтың бірнеше рет жасалу саралаушы белгісі мен екі немесе одан да көп адамға қатысты алаяқтық жасауды ажырату үшін соңғысының бір уақытта бір қылмыстық әрекетпен жасалатынын (үлестік құрылысқа қатысушыларға, ақпараттық жүйені пайдаланушыларға қатысты алдау және т.б.) ескеру қажет. Бірнеше рет жасалған жағдайда аталған әрекет әртүрлі уақытта жасалады және мүлік әртүрлі көздерден жымқырылады.
Кінәлі адамның әрекеттерін ҚК-нің 190-бабының 4-бөлігінің 1) тармағы бойынша қылмыстық топ жасаған алаяқтық ретінде саралау кезінде ҚК-нің 3-бабының 23), 24), 25), 33), 34), 35) және 36) тармақтарында көрсетілген түсіндірмелерді басшылыққа алу қажет.
Алаяқтық жасаған адамдардың әрекеттерінде ірі немесе аса ірі мөлшердегі алаяқтықтың саралаушы белгісінің бар-жоғы туралы мәселе ҚК-нің 3-бабының 3) немесе 38) тармақтарына сәйкес шешілуге тиіс.
Алаяқтықты алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының немесе қылмыстық топ құрамында жасаған адамдардың әрекеттерін «ірі мөлшерде» немесе «аса ірі мөлшерде» деген белгі бойынша саралау кезінде қылмысқа қатысушылардың барлығы жымқырған мүліктің жалпы құнын негізге алу қажет.
ҚК-нің 190-бабының 4-бөлігінің 1), 2) тармақтарында көзделген алаяқтықтың аса саралаушы белгілері: 1) қылмыстық топпен; 2) аса ірі мөлшерде жасалуы ҚК-нің 188-бабына берілген түсініктемеде егжей-тегжейлі қарастырылған.
ҚК-нің 3-бабының 38) тармағына сәйкес, ҚК-нің 190-бабындағы аса ірі мөлшер деп мүліктің құны немесе залал мөлшері айлық есептік көрсеткіштен төрт мың есе асатын мөлшер танылады.
Алаяқтықты кредитті заңсыз алу немесе бюджеттік кредитті мақсатсыз пайдаланудан (ҚК-нің 219-бабы) ажырату қажет. Бұл қылмыстарды ажырату өлшемшарттары пиғылдың бағыты мен оның пайда болған уақыты болып табылады.
Кредит беру саласындағы алдау кезінде (ҚК-нің 219-бабы) кінәлі адам кредиттік қаражатты кредитордың активтерінен алып қою мақсатын көздемейді және оның бастапқы ниеті кәсіпорынның шаруашылық-қаржылық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін аталған қаражатты пайдаланудан ғана тұрады.
Жымқыру кезінде кінәлі адам мүлікті (ақша қаражатын) өзінің немесе үшінші тұлғалардың пайдасына құқыққа қайшы және өтеусіз түрде иемдену мақсатын көздейді. Бұған қарыз алушының өзі туралы мәліметтерді жасыруы, тұрғылықты жерінен көшіп кетуі және бұл туралы кредиторға хабарламауы, кредитті алғаннан кейін оны бірден жеке мақсаттарға пайдалануы (коммерциялық кредиттер түрінде таратуы), қарыз алушының жалған құжаттар бойынша кредит алғаны анықталғаннан кейінгі әрекеттерінің сипаты (оның нақты қаржылық-шаруашылық жағдайы туралы шынайы ақпарат алуға кедергі келтіруі, кредитордан, құқық қорғау органдарынан жасырынуы және т.б.) дәлел бола алады.
Алаяқтық тікелей қасақаналықпен және пайдакүнемдік мақсатпен жасалады әрі тек нақты залал келтіреді. Кредитті заңсыз алған адамның бөтен мүлікті өзінің немесе басқа адамдардың пайдасына өтеусіз айналдыру мақсаты болмайды, ал нақты залал келтіруге бағытталған пиғылы тек жанама болуы мүмкін.
Алаяқтықты эмитенттің эмиссиялық бағалы қағаздарды шығару тәртібін бұзудан (ҚК-нің 224-бабы) ажырату қажет. Соңғысы эмиссиялық бағалы қағаздарды шығару проспектісіне көрінеу жалған мәліметтер енгізумен, сондай-ақ эмиссиялық бағалы қағаздарды орналастыру қорытындылары туралы көрінеу жалған есеп жасаумен сипатталады.
Тауарлық кредиттерді құқыққа қайшы пайдалану арқылы жасалатын алаяқтық кең таралған. Ол кінәлі адамдардың бір немесе бірнеше мәміле жасау үшін арнайы түрде жалған құжаттар бойынша жеке кәсіпкерлік субъектісін құруымен, оның атынан алынған мүлікті кейіннен төлеу шартымен кредитке алу туралы шарт жасасуымен сипатталады. Мүлікті алғаннан кейін кінәлі адамдар алынған кредитті өтеуден жалтарады.
Тауарлық кредитті пайдалана отырып жасалатын алаяқтық әрекеттерге дайындықты куәландыратын белгілерге мыналарды жатқызуға болады: 1) ойдан шығарылған адамдардың атына жалған құжаттар бойынша ұйым құру, мұндай ұйымның көбінесе бірнеше заңды мекенжай бойынша тіркелуі; 2) жарғылық капиталдың аз мөлшері; 3) шарт жасасу сәтінде құрылтайшының қаржылық жағдайының өте нашар болуы.
Алаяқтықты жалған ақшаны немесе бағалы қағаздарды жасау, сақтау, тасымалдау немесе өткізуден (ҚК-нің 231-бабы) ажырату қажет.
Қарастырылып отырған мәселе бойынша Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты 2020 жылғы 24 қаңтардағы «Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша соттардың заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 22) тармағында бөтен мүлікті заңсыз иемдену мақсатында көрінеу жалған ақшаны немесе бағалы қағаздарды өткізу ҚК-нің 190 және 231-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша саралануға тиіс екенін түсіндіреді.
Бөтен мүлікті заңсыз иемдену кезінде алдау құралы ретінде ҚК-нің 231-бабында көрсетілген ақша белгілері немесе бағалы қағаздар түрінде орындалған кәдесыйларды, медальондарды, ашық хаттарды, көркем, фотографиялық бейнелерді, полиграфиялық және өзге де бұйымдарды пайдалану алаяқтық ретінде саралануға тиіс. Сондай-ақ жалған банкноттар мен бағалы қағаздарды пайдалана отырып, сыртқы белгілері бойынша шынайы ақша купюралары мен бағалы қағаздардан анық ерекшеленетін заттар арқылы бөтен мүлікті иемденген адамның әрекеттері де алаяқтық ретінде саралануға тиіс.
Алаяқтықты жымқыру белгілері болмаған кезде алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы мүліктік залал келтіру қылмысынан ажырату кезінде соттар алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы жымқыру белгілерінсіз жасалған жағдайда кінәлі адамның мүлікті оның заңды иеленушісінің немесе өзге адамның иелігінен алып қоймайтынын не оған құқықты иемденбейтінін ескеруі қажет. Бұл жағдайда кінәлі адам мүлікті немесе оған құқықты не мүлік иесі немесе өзге адам ақыға көрсететін қызметтерді өтеусіз пайдалана отырып, алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы заңсыз пайда табады және жәбірленушіге немесе мүліктің өзге де иеленушісіне нақты материалдық залал келтіреді.
Мұндай әрекеттер мемлекеттік органның немесе кәсіпорынның, жеке немесе заңды тұлғаның мүлкін немесе олар көрсететін ақылы қызметтерді төлемей пайдаланудан (заңнамада белгіленген төлемдерді немесе коммуналдық қызметтерді, тұрғын үйді жалдау ақысын, техниканы жалдау ақысын төлеуден босататын жалған құжаттарды ұсыну арқылы, электр желілеріне, су және газ құбырларына рұқсатсыз қосылу арқылы, есепке алынбаған электр энергиясын, суды, газды тұтыну мүмкіндігін туғызу немесе осы адамға сеніп тапсырылған көлікті жеке мақсаттарда пайдалану арқылы, мысалы, жолсеріктер мен кондукторлардың жолаушыларды билетсіз тасымалдауы және т.б.) көрініс табуы мүмкін.
Алаяқтықты ҚК-нің 217-бабында көзделген «Қаржылық (инвестициялық) пирамиданы құру және оған басшылық ету» қылмысынан ажырату қажет.
ҚК-нің 190-бабында көзделген қылмыстың объектісі меншік саласындағы қоғамдық қатынастар болып табылса, ҚК-нің 217-бабында көзделген қылмыстың объектісі қалыпты қаржылық (инвестициялық) қызметті қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.
Көрсетілген қылмыстардың объективтік жағының айырмашылығы мынада: ҚК-нің 190-бабында көзделген қылмыс жымқырудың бір нысаны болып табылады, ал ҚК-нің 217-бабында көзделген қылмыс жымқыру болып табылмайды.
ҚК-нің 217-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыс құрамының объективтік жағының ерекшелігі қоғамдық қауіпті әрекеттің тек екі әрекеттен — қаржылық пирамиданы құрудан және оған басшылық етуден тұратындығында.
Қаржылық пирамиданың құрушысы (ұйымдастырушысы) немесе басшысымен бірлесіп қаржылық пирамиданың қызметіне қасақана қатысуға (орындаушылық функцияны жүзеге асыруға), оның ішінде салымшылардың (жәбірленушілердің) ақшалай қаражатын тартуға, кассалық операцияларды жүзеге асыруға, бухгалтерлік есеп жүргізуге және т.б. бағытталған әрекеттер «қаржылық пирамиданы құру», «қаржылық пирамиданың қызметін ұйымдастыру», «қаржылық пирамиданың қызметіне басшылық ету» ұғымдарымен қамтылмайды. Бұл жағдай заңнамада олқылық бар екенін көрсетеді.
Демек, қаржылық пирамидада орындаушылық функцияларды жүзеге асыратын адамдардың әрекеттері (яғни қаржылық пирамидаға қатысушылардың қасақана әрекеттері) ҚК-нің 217-бабы бойынша сараланбайтындықтан, олар сыбайлас қатысу нысанына байланысты ҚК-нің 190-бабының 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша қылмыстық топ жасаған алаяқтық ретінде сараланады.
Сонымен қатар қаржылық пирамиданы құру мен оның қызметіне басшылық етудің (ҚК-нің 217-бабы) алаяқтықтан ерекшеленетін объективтік жағының тағы бір сипатты ерекшелігі — залалдың бір емес, бірнеше жәбірленушіге (кемінде екі адамға) келтірілуі. Бұған 217-баптың 1-бөлігінің диспозициясындағы «осы активтерді қайта бөлу және бір қатысушыны екіншісінің жарналары есебінен байыту арқылы» деген тұжырым нұсқайды. Практика көрсеткендей, қаржылық пирамиданың қызметі нәтижесінде жәбірленушілердің көп санына залал келтіріледі (яғни материалдық залал жаппай келтіріледі). Алаяқтық кезінде бір ғана жәбірленуші болуы да мүмкін.
Қарастырылып отырған қылмыс құрамдарының объективтік жағы бойынша айырмашылығы қылмыстың аяқталу сәтінде де көрінеді. Алаяқтық бөтен мүлікті иемденіп, оған нақты билік ету мүмкіндігі пайда болған кезден бастап аяқталған деп есептеледі (құрамы материалдық сипатта болады, яғни қылмыс аяқталған сәтке қарай жәбірленушіге материалдық залал келтірілген болып есептеледі). Қаржылық (инвестициялық) пирамиданы құру қылмысының құрамы (ҚК-нің 217-бабы) формальды болып табылады (қылмыс қаржылық (инвестициялық) пирамида құрылған кезден бастап аяқталған деп есептеледі).
ҚК-нің 190-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 190-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 190-бабының 3 және 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилұлы Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заң қызметі Заң қызметі Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар

Алаяқтық, яғни алдау жəне сенімді теріс пайдалану

Алаяқтық, яғни алдау жəне сенімді теріс пайдалануНұр-Сұлтан қаласы Есіл ауданының № 2 аудандық сотының 2020 жылғы 2 наурыздағы үкімімен: А. бұрын, Оңтүстік Қазақстан облысы Са...

Толық оқу »

190-бап. Алаяқтық ҚР ҚК, Қылмыстық кодексi Қазақстан Республикасының

190-бап. Алаяқтық ҚР ҚК, Қылмыстық кодексi Қазақстан Республикасының 1. Алаяқтық, яғни бөтеннің мүлкін жымқыру немесе алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен бөтен мүлiкк...

Толық оқу »

Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам жасаған алаяқтық

Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам жасаған алаяқтықАлматы облысы Панфилов аудандық сотының 2013 жылғы 15 тамыздағы үкімімен: Д., Қазақстан Республикас...

Толық оқу »

Он алты жасқа толмағанмен бірнеше рет сексуалдық әрекеттер жасағаны үшін кінәлі деп танылған

Он алты жасқа толмағанмен бірнеше рет сексуалдық әрекеттер жасағаны үшін кінәлі деп танылғанОңтүстік Қазақстан облысының қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық...

Толық оқу »

177-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің ҚР ҚК алаяқтық

177-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің ҚР ҚК алаяқтық 1. Алаяқтық, яғни басқа біреудің мүлкін ұрлау немесе алдау немесе сенімге қиянат жасау арқыл...

Толық оқу »