Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 202-бабына түсініктеме. Бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру

1. Айтарлықтай залал келтірген бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол әрекет:

1) өрт қою, жарылыс жасау немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жасалған;

2) абайсызда денсаулыққа ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруге әкеп соққан;

3) жәбірленушінің өзінің қызметтік немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты не оның жақын туыстарына қатысты сол себептер бойынша жасалған;

4) әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни араздық уәжі бойынша жасалған;

5) ірі залал келтірген болса, —

үш мыңнан жеті мыңға дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, мынадай зардаптарға:

1) абайсызда адамның өліміне;

2) аса ірі залал келтіруге әкеп соққан әрекеттер —

бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Бұл қылмыстың қоғамдық қауіптілігі мүлікке қатысты меншік қатынастарының бұзылуынан көрінеді. Аталған қылмыс меншік иесіне немесе мүліктің өзге де иеленушісіне мүліктік залал келтіру арқылы, оны осы мүліктен айыру немесе оның қоғамдық пайдалы қасиеттерін нашарлату жолымен аталған қатынастарға нұқсан келтіреді.

Талданып отырған әрекеттің объектісі меншік қатынастары болып табылады.

Талданып отырған қылмыстың нысанасы ретінде кез келген бөтен мүлік (жылжымалы немесе жылжымайтын), оның ішінде азаматтық айналымнан алынған мүлік те болуы мүмкін. Бұған жекелеген заттарды қасақана жою немесе бүлдіру ҚК-нің 350-бабында «Көлік құралдарын немесе қатынас жолдарын қасақана жарамсыздыққа келтіру», 384-бабының 3-бөлігінде «Ресми құжаттарды, мөртабандарды немесе мөрлерді пайдакүнемдік немесе өзге де жеке мүдделілік мақсатында ұрлау, жою, бүлдіру немесе жасыру» немесе ҚК-нің 459-бабында «Әскери мүлікті қасақана жою немесе бүлдіру» және т.б. көзделген дербес қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрайтын жағдайлар жатпайды. Аталған жағдайлардың барлығында кінәлі адам үшін ҚК-нің 202-бабында көзделген жауаптылық негіздерінен өзгеше дербес қылмыстық жауаптылық негіздері туындайды.

Қылмыстың объективтік жағы бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру түрінде көрініс табатын әрекеттер жасаудан тұрады. Қарастырылып отырған қылмыс құрамы әрекетсіздік арқылы да жасалуы мүмкін. Мұндай жағдайда кінәлі адам өзіне дейін туындаған және өзгертілмеген жағдайда бөтен мүліктің жойылуына немесе бүлінуіне әкеп соғатын жағдайды пайдаланады. Мысалы, біреудің ашық қалдырған су шүмегін қасақана жаппау, отты сөндірмеу және т.б.

Бөтеннің мүлкін жою деп оны өзінің шаруашылық-экономикалық құндылығын біржола жоғалтатын және қалпына келтіруге келмейтін, осыған байланысты өзінің мақсаты бойынша пайдалануға жарамсыз күйге келтіруді түсінеміз.

Бүлдіру деп бөтен мүлікке оның шаруашылық-экономикалық құндылығын едәуір төмендететіндей зиян келтіруді түсінеміз. Бұл ретте мүлік қалпына келтіру немесе жөндеу жұмыстарын жүргізбейінше өзінің мақсаты бойынша пайдаланылуы мүмкін емес. Сонымен қатар бүлдіруші кінәлі адам келтірген зақымдалған затты жөндеуге және қалпына келтіруге қажетті еңбек және қаржылық шығындар жұмсалған жағдайда, ол уақытша және ішінара жоғалтқан пайдалы қасиеттері мен сипаттарын қайта иеленіп, өзінің тікелей функционалдық мақсаты бойынша белгілі бір тиімділік дәрежесімен қайта пайдаланылуы мүмкін.

Өз мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру осы қылмыстың құрамын құрамайды, өйткені меншік қатынастарына қол сұқпайды.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық құрамға жатады және айтарлықтай залал келтірілген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

ҚК-нің 3-бабының 2) тармағына сәйкес, ҚК-нің 202-бабына қатысты айтарлықтай залал деп айлық есептік көрсеткіштен екі жүз есе асатын мөлшердегі залал танылады.

Қарастырылып отырған әрекеттің субъективтік жағы тікелей де, жанама да болуы мүмкін қасақаналық нысанындағы кінәмен сипатталады. Бөтеннің мүлкін қасақана жоятын немесе бүлдіретін адам өзінің әрекетінің қоғамдық қауіпті сипатын сезінеді, оның нәтижесінде заңды меншік иесіне айтарлықтай залал келтірілетінін алдын ала біледі және осындай зардаптардың туындауын қалайды не оған саналы түрде жол береді. Қылмыстың себептері әртүрлі болуы мүмкін: кек алу, қызғаныш, көре алмаушылық, кейде пайдакүнемдік (мысалы, бөтеннің мүлкін сыйақы үшін, яғни «тапсырыс» бойынша жою немесе бүлдіру).

Бөтеннің мүлкін жою немесе бүлдірудің негізгі құрамының субъектісі болып он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға танылады, ал ауырлататын мән-жайлар болған кезде (ҚК-нің 202-бабының 2 және 3-бөліктері) — он төрт жасқа толған адам танылады.

Қарастырылып отырған әрекеттің саралаушы белгілеріне бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдірудің мынадай жағдайларда жасалуы жатады:

өрт қою, жарылыс жасау немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жасалуы;

абайсызда денсаулыққа ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруге әкеп соғуы;

жәбірленушінің өзінің қызметтік немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты не оның жақын туыстарына қатысты сол себептер бойынша жасалуы;

әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни араздық уәжі бойынша жасалуы;

ірі залал келтіруі.

Өрт қоюға қатысты қоғамдық қауіптілік адамның ашық оттың пайда болуына себеп болып, одан кейін оған бақылау жасауды жоғалтуында, соның салдарынан өрттің өршуіне және адамдардың өмірі мен денсаулығына немесе басқа тұлғалардың мүліктік мүдделеріне нақты қауіп төнуінде көрінеді. Өрт қоюдың қоғамдық қауіптілігі өрт қойылатын заттың өзіне де байланысты болуы мүмкін. Мәселен, адамдар орналасқан тұрғын немесе өндірістік үй-жайларға өрт қою, өзге мән-жайларға қарамастан, жалпыға қауіпті болып табылады.

Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 11 сәуірдегі «Азаматтық қорғау туралы» Заңына сәйкес, өрт — адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін, зиян келтіретін, жеке және заңды тұлғаларға, қоғам мен мемлекет мүдделеріне материалдық залал келтіретін бақылаусыз жану.

Өрт қою деп мүліктің жойылуына немесе бүлінуіне, денсаулыққа зиян келтіруге немесе адамдардың қаза табуына, адамның, қоғамның және мемлекеттің шаруашылық, экологиялық және заңмен қорғалатын өзге де мүдделеріне елеулі зиян келтіруге не осындай зардаптардың туындауының нақты қаупін жасауға әкеп соққан өрттің, яғни арнайы жану ошағынан тыс бақылаусыз жанудың пайда болуына себеп болған қасақана құқыққа қарсы әрекетті түсінеміз.

Қасақана өрт қою, әдетте, белсенді әрекеттер арқылы жасалады, алайда ол әрекетсіздіктің нәтижесі де болуы мүмкін. Мысалы, қылмыскер өрт туындатуды қалап, электр жабдықтарының ақауын қасақана жоймайды.

Үлкен заң сөздігінде жарылыс газдардың кеңею қасиетіне негізделген энергияның кенеттен босап шығуы ретінде түсіндіріледі, бұл ретте газдардың жарылысқа дейін болған-болмағаны немесе жарылыс процесінде ғана пайда болғаны маңызды емес. С. И. Ожегов жарылысты қатты қызған, жоғары қысымды газдардың пайда болуымен қатар жүретін қандай да бір нәрсенің лезде бұзылуы ретінде түсіндіреді.

Жалпыға қауіпті тәсіл жарылыс немесе өрт қоюдан басқа, үлкен қиратушы күшке ие және адамдардың қаза табуына, сондай-ақ өзге де ауыр зардаптарға әкеп соғу қаупін тудыратын әрекеттерді қамтиды. Мысалы, су басу, жануарларды улау, көлік апатын туындату және т.б.

Субъективтік жағынан бұл әрекет кінәлі адамның бөтеннің мүлкін жою немесе бүлдіру үшін өзі таңдаған тәсілдің жалпыға қауіпті сипатын сезінуін көздейді. Егер өрт қою, жарылыс жасау немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен әрекет жасау нәтижесінде кінәлі адамның еркінен тыс себептер бойынша мүлікке өзі қалаған зиян келтірілмесе, онда оның осындай тәсілмен айтарлықтай залал келтіруге бағытталған қасақаналығы болған жағдайда, жасалған әрекет бөтеннің мүлкін қасақана жоюға немесе бүлдіруге оқталу ретінде саралануға тиіс (ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 202-бабының 2-бөлігінің 1) тармағы).

Өз мүлкін кейіннен сақтандыру өтемақысын алу мақсатында қасақана жою немесе бүлдіру, егер бұл ауыр қылмыс болып табылатын алаяқтыққа дайындалу болса, алаяқтыққа дайындалу ретінде қарастырылуы мүмкін (ҚК-нің 190-бабының 3 және 4-бөліктері).

Егер өз мүлкіне өрт қою нәтижесінде бөтеннің мүлкіне немесе өрт шығарған адамның және басқа тұлғалардың ортақ меншігі болып табылатын мүлікке айтарлықтай залал келтірілсе, осындай зардаптардың туындауын қалаған не қаламаса да, оларға саналы түрде жол берген немесе оларға немқұрайлы қараған адамның әрекеттері өрт қою арқылы бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру ретінде саралануға тиіс.

Өрттің басқа объектілерге таралуын және адамдардың өмірі мен денсаулығына, сондай-ақ бөтеннің мүлкіне зиян келтіру қаупінің туындауын болдырмайтын жағдайларда жекелеген заттарды отпен қасақана жою немесе бүлдіру, егер жәбірленушіге айтарлықтай залал келтірілсе, ҚК-нің 202-бабының 1-бөлігі бойынша саралануға тиіс.

ҚК-нің 202-бабының 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша кем дегенде бір адамның денсаулығына абайсызда ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіруге байланысты әрекеттер сараланады.

Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесін анықтау үшін сот-медициналық сараптама жүргізу кезінде Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2017 жылғы 27 сәуірдегі бұйрығымен бекітілген Сот сараптамасы органдарында сот сараптамалары мен зерттеулерін ұйымдастыру және жүргізу қағидаларын басшылыққа алу қажет.

Бөтеннің мүлкін жою немесе бүлдіру кезінде денсаулыққа зиян келтіруге қатысты адам абайсыздықпен әрекет етуге тиіс, яғни кінәнің қос нысаны орын алады: әрекетке (бөтеннің мүлкін жою немесе бүлдіру) қатысты қасақаналық және туындаған зардаптарға (денсаулыққа зиян келтіру) қатысты абайсыздық. Өз-өзіне сену бойынша денсаулыққа ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіру адамның өзінің әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіпті зардаптарының туындау мүмкіндігін алдын ала білгенін, бірақ жеткілікті негіздерсіз олардың алдын алуға жеңілтектікпен сенгенін білдіреді. Менмендік бойынша денсаулыққа ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіру адамның өзінің әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нәтижесінде қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала білмегенін, алайда тиісті ұқыптылық пен сақтық танытқан жағдайда бұл зардаптарды алдын ала білуге тиіс және біле алатын болғанын білдіреді.

ҚК-нің 202-бабы 2-бөлігінің 3) тармағында жәбірленушінің өзінің қызметтік немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты не оның жақын туыстарына қатысты сол себептер бойынша жасалған дәл осындай әрекеттер үшін жауаптылық көзделген.

Қызметтік борыш деп кез келген адамның мемлекеттік немесе өзге де белгіленген тәртіппен тіркелген, қызметі қолданыстағы заңнамаға қайшы келмейтін кәсіпорындармен жасалған еңбек шартына сәйкес туындайтын қызметтік немесе кәсіби міндеттерінің шеңберіне кіретін әрекеттер түсініледі.

Қоғамдық борышты орындау деп азаматтардың арнайы жүктелген қоғамдық міндеттерін жүзеге асыруы, сондай-ақ қоғамның немесе жекелеген адамдардың мүддесі үшін басқа да әрекеттер жасауы (дайындалып жатқан қылмыс туралы билік органдарына хабарлау, құқық бұзушылықтың жолын кесу және т.б.) түсініледі. Бұл ретте жәбірленушінің қызметтік немесе қоғамдық қызметі заңды сипатта болуға тиіс.

Осы белгіні қолдану үшін диспозицияда көрсетілген адамның мүлкі кінәлі адам тарапынан дәл осы адамның өзінің қызметтік немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты жойылғаны немесе бүлінгені анықталуы қажет. Бұл ретте кінәлі адам дәл осы адамның мүлкін жоюды немесе бүлдіруді қалайтынын сезінуге тиіс.

ҚК-нің 202-бабы 2-бөлігінің 4) тармағында осы әрекеттерді әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни араздық уәжі бойынша жасағаны үшін жауаптылық көзделген. Мұндай саралаушы белгіні енгізу халқымыздың әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни өміріндегі толеранттылық пен төзімділікті қамтамасыз ету қажеттілігіне байланысты. Бұл белгіні енгізудің құқықтық негізі Қазақстан Республикасы Конституциясының 6-бабы болып табылады, онда меншіктің барлық нысандарының танылуы және бірдей қорғалуы жарияланған. Сонымен қатар, Конституцияның 14-бабының 2-тармағында: «Тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез келген өзге жағдаяттар бойынша ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды» деп көрсетілген.

Осы саралаушы белгі бойынша жасалған бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру кезінде кінәлі адамның жәбірленушінің белгілі бір әлеуметтік жағдайға, ұлттық тиесілілікке, нәсілге немесе дінге жататындығын қабылдамауын, құрметтемеуін немесе жек көруін білдіретін уәж, не керісінше, өзінің әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни тиесілілігінің айрықшалығын бекіту уәжі басым болады.

Бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіруді ҚК-нің 202-бабы бойынша саралау үшін бұзақылық ниеттің болмауы қажет. Бұзақылық ниет деп қоғамдық тәртіпті ерекше өрескел бұзуды, қоғамға айқын құрметсіздік білдіруді, азаматтарға күш қолдануды немесе күш қолдану қатерін төндіруді, сондай-ақ бөтеннің мүлкін жоюды немесе бүлдіруді не ерекше арсыздықпен ерекшеленетін әдепсіз әрекеттер жасауды түсінеміз. Өйткені мұндай ниет бұзақылық құрамының белгісі болып табылады (ҚК-нің 293-бабының 1-бөлігі).

Талданып отырған әрекеттің аса саралаушы белгісіне бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдірудің мынадай зардаптарға әкеп соғуы жатқызылған (ҚК-нің 202-бабының 3-бөлігі):

1) абайсызда адамның өліміне;

2) аса ірі залал келтіруге.

ҚК-нің 202-бабының 3-бөлігінің 1) тармағы бойынша бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру кезінде абайсызда қандай да бір адамның өліміне жол берген кінәлі адамның әрекеттері саралануға тиіс. Бұл қылмыстың қауіптілігі кінәлі адамның сақтық ережелерін елемеуінен, жоғары қауіптілік көздерін пайдалану кезінде басқа адамдардың өміріне жеңілтектікпен қарауынан көрінеді. Бұл қылмыстың қосымша объектісі басқа адамның өмірі болып табылады. Қарастырылып отырған қылмыс құрамының объективтік жағының міндетті белгісі кінәлі адамның қылмыстық әрекеттері мен туындаған зардап — адамның өлімі арасындағы себепті байланысты анықтау болып табылады. Субъективтік жағынан осы белгі бойынша жасалған әрекет кінәнің қос нысанымен сипатталады. Осы баптың 3-бөлігінің 1) тармағында көзделген зардаптарға қатысты кінәлі адамның психикалық қатынасы тек абайсыздық түрінде ғана көрініс табуы мүмкін. Егер өлім немесе өзге де ауыр зардаптар тікелей немесе жанама қасақаналықпен келтірілсе, онда жасалған әрекет адамның жеке басына қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы ҚК-нің тиісті баптарымен жиынтық бойынша сараланады.

ҚК-нің 202-бабының 3-бөлігінің 2) тармағына сәйкес, жауаптылық қарастырылып отырған баптың 1 немесе 2-бөліктерінде көзделген, аса ірі залал келтіруге әкеп соққан әрекеттер үшін туындайды, яғни айлық есептік көрсеткіштен төрт мың есе асатын мөлшердегі залал үшін.

Бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіруді терроризм актісінен (ҚК-нің 255-бабы) және жаппай тәртіпсіздіктерден (ҚК-нің 272-бабы) ажырата білу қажет. Терроризм актісі мен жаппай тәртіпсіздіктердің объектісі қоғамдық қауіпсіздік болып табылады, ал бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдірудің объектісі — меншік қатынастары. Терроризм актісінің объективтік жағы (ҚК-нің 255-бабы) сондай-ақ жарылыс жасауды, өрт қоюды немесе адамдардың қаза табу қаупін, елеулі мүліктік залал келтіруді не өзге де қоғамдық қауіпті зардаптардың туындауын тудыратын басқа да әрекеттерді қамтиды. Оларды ажырату, негізінен, субъективтік жақтың белгілері бойынша жүргізілуге тиіс. Террористік әрекеттер Қазақстан Республикасының қоғамдық қауіпсіздігін бұзу, халықты үрейлендіру, Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының, шет мемлекеттің немесе халықаралық ұйымның шешім қабылдауына ықпал ету, соғысты арандату немесе халықаралық қатынастарды қиындату мақсатында, сондай-ақ дәл осындай мақсаттарда аталған әрекеттерді жасау қатерін төндіру арқылы жасалады. Бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру кезінде себептер жеке тұлғалық, тұрмыстық сипатта болады.

Бұл ретте ҚК-нің 202-бабында жәбірленушіге айтарлықтай залал келтірілген сәтте аяқталатын материалдық қылмыс құрамы көзделген. Терроризм актісінің құрамы ҚК-нің 255-бабының 1-бөлігінің диспозициясында көзделген әрекеттерді кінәлі адамның орындаған сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі. Терроризм кезінде зардаптардың туындауы міндетті емес, адамдардың қаза табуының, елеулі мүліктік залал келтірудің немесе өзге де қоғамдық қауіпті зардаптардың нақты қаупін жасау жеткілікті. Қоғамдық тәртіпсіздіктер құрамына кіретін погромдар, өрт қою, қирату және мүлікті жою әрекеттері ҚК-нің 272-бабында көзделген жаппай тәртіпсіздіктердің объективтік жағына да енгізілген. Бұл қылмыста олар жаппай тәртіпсіздіктердің құрамдас бөлігі болып табылады. Соңғысы адамдардың билік органдарының қызметіне наразылық білдіру нысаны болып табылады, яғни жаппай тәртіпсіздіктердің себептері саяси сипатта болады. Егер бөтеннің мүлкін жою немесе бүлдіру бұзақылық әрекеттер жасау процесінде жүзеге асырылса, кінәлі адамның әрекеттері ҚК-нің 202-бабы бойынша қосымша саралауды талап етпейді.

Бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру үшін қылмыстық жауаптылық ҚК-нің 202-бабында және жоғарыда қарастырылған қылмыстық заң нормаларында ғана емес, сонымен қатар ҚК-нің бірқатар басқа баптарында да белгіленген. Атап айтқанда, 184-бап «Диверсия», 293-бап «Бұзақылық», 294-бап «Вандализм», 314-бап «Өлген адамдардың мәйіттерін және олар жерленген жерлерді қорлау», 341-баптың 2-бөлігі (орман қорына кіретін және кірмейтін ағаштар мен бұталарды, жеке тұрғын үй, саяжай және бау-бақша учаскелеріндегі ағаштар мен бұталарды қоспағанда, өрт қою немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен не зиянды заттармен, қалдықтармен, шығарындылармен немесе төгінділермен ластау нәтижесінде қасақана бүлдіру немесе жою), 342-баптың 2-бөлігі (ерекше қорғалатын табиғи аумақтардағы мемлекеттік табиғи-қорық қоры объектілерін қасақана бүлдіру немесе жою, егер бұл айтарлықтай залал келтіруге әкеп соқса), 350-бап «Көлік құралдарын немесе қатынас жолдарын қасақана жарамсыздыққа келтіру», 372-бап «Мемлекеттік рәміздерді қорлау», 384-баптың 3-бөлігі (ресми құжаттарды, мөртабандарды немесе мөрлерді пайдакүнемдік немесе өзге де жеке мүдделілік мақсатында ұрлау, жою, бүлдіру немесе жасыру), 396-баптың 1-бөлігі (Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын заңсыз өзгерту мақсатында шекаралық белгілерді алып қою, орнын ауыстыру немесе жою), 459-бап «Әскери мүлікті қасақана жою немесе бүлдіру».

Ажырату, біріншіден, қол сұғу объектісі бойынша жүргізілуге тиіс. Мәселен, диверсияның объектісі Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілеті болып табылады; бұзақылықтың объектісі — қоғамдық тәртіп; вандализмнің объектісі — қоғамдық имандылық пен қоғамдық тәртіп нормаларын реттейтін қоғамдық қатынастар; өлген адамдардың мәйіттерін және олар жерленген жерлерді қорлаудың объектісі — қоғамдық имандылық; ормандарды, сондай-ақ орман қорына кірмейтін екпелерді өрт қою, өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен немесе зиянды заттармен, қалдықтармен, шығарындылармен немесе төгінділермен ластау арқылы қасақана жою немесе бүлдірудің объектісі — ормандарды және өзге де табиғи өсімдіктерді қорғау саласындағы қоғамдық қатынастар; ерекше қорғалатын табиғи аумақтардағы мемлекеттік табиғи-қорық қоры объектілерін қасақана бүлдіру немесе жою, егер бұл айтарлықтай залал келтіруге әкеп соқса, объектісі — ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды қорғау және пайдалану саласындағы қоғамдық қатынастар; мемлекеттік рәміздерді қорлаудың объектісі — басқару тәртібі саласындағы қоғамдық қатынастар; көлік құралдарын немесе қатынас жолдарын қасақана жарамсыздыққа келтірудің объектісі — көлік құралдарының қозғалысы мен пайдаланылу қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы қоғамдық қатынастар; пайдакүнемдік немесе өзге де жеке мүдделілік мақсатында ресми құжаттарды, мөртабандарды немесе мөрлерді ұрлау, жою, бүлдіру немесе жасырудың объектісі — басқару тәртібі, құжаттармен, мөртабандармен және мөрлермен жұмыс істеу тәртібі; Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын заңсыз өзгерту мақсатында шекаралық белгілерді алып қою, орнын ауыстыру немесе жоюдың объектісі — Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығы мен оған қол сұғылмаушылығы мүддесінде Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы режимі саласындағы тәртіп; әскери мүлікті қасақана жою немесе бүлдірудің объектісі — әскери мүлікті сақтау тәртібі.

Объективтік жағы бойынша салыстырылып отырған құрамдардың айырмашылығы кінәлі адамның осы нормалардың диспозицияларында көрсетілген бір немесе бірнеше әрекеттерді жасауынан көрінеді.

Салыстырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтардың субъективтік жағы тікелей қасақаналық нысанындағы кінәмен сипатталады. Сонымен қатар, ҚК-нің 350-бабының негізгі құрамының және 255-бабының 3-бөлігінің 2) тармағының субъективтік жағы аралас (қос) кінә нысанымен сипатталады. ҚК-нің 350-бабының 1-бөлігінің диспозициясынан көрініп тұрғандай, кінәлі адамның қоғамдық қауіпті әрекеттің жақын зардаптарына қатысты психикалық қатынасы тікелей қасақаналық түрінде, ал одан кейінгі зардаптарға қатысты қылмыстық өз-өзіне сену немесе қылмыстық немқұрайлылық түрінде көрініс табады.

Аталған ҚК баптарында ҚК-нің 202-бабында белгіленген жалпы нормаға қатысты арнайы болып табылатын нормалар қамтылған. Аталған арнайы нормаларда айқындалған мән-жайлар кезінде бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру тек арнайы норманы қамтитын ҚК бабы бойынша ғана сараланады. Бұл ҚК-нің 13-бабының 3-бөлігінде бекітілген заң ережесінен туындайды.

ҚК-нің 202-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.

ҚК-нің 202-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстар санатына жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме. Авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар