Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 203-бабына түсініктеме. Ерекше құндылығы бар заттарды қасақана жою, әкету немесе бүлдіру
1. Мемлекет қорғауына алынған тарих, мәдениет ескерткіштерін, табиғи кешендерді немесе объектілерді, сондай-ақ ерекше тарихи, ғылыми, көркемдік немесе мәдени құндылығы бар заттарды немесе құжаттарды қасақана жою немесе бүлдіру —
үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
1-1. Мәдени құндылықтар мен ұлттық мәдени игілік объектілерін Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерге заңсыз әкету немесе оларды Қазақстан Республикасына қайтармау —
үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген іс-әрекет:
1) өртеу, жарылыс жасау немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жасалған;
2) абайсызда денсаулыққа ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруге әкеп соққан;
3) әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни араздық уәжі бойынша жасалған болса, —
бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3. Абайсызда адамның өліміне әкеп соққан осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер —
жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Талданып отырған іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілігі оны жасау нәтижесінде ерекше құндылығы бар заттардың орны толмас жоғалуынан немесе бүлінуінен көрінеді. Сондай-ақ тарих және мәдениет ескерткіштерінің Қазақстан халықтарының рухани және мәдени дәстүрлерін жаңғырту мен дамытудағы, сондай-ақ ғылым мен жастар тәрбиесіндегі рөлі жоғалады.
Қазақстан аумағында Қожа Ахмет Ясауи сәулет кешені және Түркістан облысындағы Ясы-Түркістан қалашығы, Алматы облысындағы археологиялық кешен мен Таңбалы петроглифтері, Жамбыл облысындағы түркілердің Мерке ғибадатханасы, Қарағанды облысындағы Беғазы-Дәндібай мәдениетінің мегалиттік ескерткіштері, Түркістан облысындағы Қаратау палеолиттік және геоморфологиялық кешені, Қарағанды, Ақмола және Павлодар облыстарындағы Тасмола мәдениетінің тас тізбектері бар қорғандары және басқа да бірегей ескерткіштер бар, олардың бірқатары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мәдени мұра тізіміне енгізілген.
Ежелгі Қазақстанның осындай бай мұрасын ескере отырып, осы іс-әрекет үшін қылмыстық жауаптылықты арнайы нормада белгілеуді негізді деп тануға болады.
Талданып отырған іс-әрекеттің объектісі меншік қатынастары болып табылады. Қылмыс затының ерекшелігіне байланысты қосымша объект ретінде мәдени мұраны сақтау саласындағы қатынастар танылады, оған осы мұра қайтарымсыз жоғалған жағдайда (қылмыс затының толық немесе ішінара жоғалуы) орны толмас зиян келтіріледі.
Заң шығарушының дербес қылмыс құрамын қалыптастыруына негіз болған осы іс-әрекеттің ерекше құрылымдық белгісі оның заты болып табылады. ҚК-нің 203-бабының 1-бөлігінің диспозициясында мемлекет қорғауына алынған тарих, мәдениет ескерткіштерін, табиғи кешендерді немесе объектілерді, сондай-ақ ерекше тарихи, ғылыми, көркемдік немесе мәдени құндылығы бар заттарды немесе құжаттарды қасақана жою немесе бүлдіру туралы айтылған.
2019 жылғы 2 шілдедегі «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 3-бабында тарих және мәдениет ескерткіштері — Мемлекеттік тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енгізілген тарихи-мәдени мұра объектілері екендігі түсіндірілген.
Тарихи-мәдени мұра объектілері — тарихи процестер мен оқиғалар нәтижесінде пайда болған, тарих, археология, сәулет, қала құрылысы, өнер, ғылым, техника, эстетика, этнология, антропология, әлеуметтік мәдениет тұрғысынан қызығушылық тудыратын, өздерімен байланысты кескіндеме, мүсін, қолданбалы өнер, ғылым, техника туындылары және материалдық мәдениеттің өзге де заттары бар жылжымайтын объектілер.
Тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі — тарих және мәдениет ескерткіштері деп танылған тарихи-мәдени мұра объектілерінің олардың түрі, санаты және координаттары көрсетілген тізбесі.
Тарих және мәдениет ескерткіштері мынадай түрлерге бөлінеді:
- қала құрылысы және сәулет ескерткіштері; 2) археология ескерткіштері; 3) ансамбльдер мен кешендер; 4) киелі объектілер; 5) монументтік өнер құрылыстары (Заңның 5-бабы).
Ансамбльдер мен кешендер — тарихи қалыптасқан аумақтарда орналасқан, оқшауланған немесе біріктірілген ескерткіштер, фортификациялық, сарай, тұрғын үй, қоғамдық, әкімшілік, сауда, өндірістік, ғылыми, оқу, діни мақсаттағы ғимараттар мен құрылыстар топтары, оның ішінде елді мекендердің тарихи жоспарлануы мен құрылыстарының фрагменттері.
Археология ескерткіштері — тұрақтар, қалашықтар, ежелгі құрылыстардың, қоныстардың, бекіністердің, өндіріс орындарының, каналдардың, жолдардың қалдықтары, қорымдар, қорғандар, некропольдер, мегалиттік құрылыстар, тас мүсіндер, петроглифтер, ежелгі елді мекендердің тарихи мәдени қабатының учаскелері және адамның өмірі мен қызметінің іздері сақталған өзге де орындар.
Киелі объектілер — көрнекті тарихи оқиғалармен және тұлғалармен, сондай-ақ халықтың рухани құндылықтарымен байланысты тарихи және есте қаларлық орындар, қолдан жасалған және табиғи діни объектілер, ландшафттар, құрылыстар.
Қала құрылысы және сәулет ескерткіштері — сәулет ансамбльдері мен кешендері, тарихи орталықтар, орамдар, алаңдар, көшелер, азаматтық, тұрғын үй, өнеркәсіптік, әскери, діни сәулет құрылыстары, халық сәулет өнері құрылыстары, сондай-ақ олармен байланысты монументтік, сәндік-қолданбалы және бақ-саябақ өнерінің туындылары, табиғи ландшафттар.
Монументтік өнер құрылыстары — көрнекті тұлғалардың, маңызды тарихи оқиғалардың естелігін мәңгі есте қалдыру үшін орнатылатын монументтік өнер туындылары (ескерткіштер, стелалар, бюсттер).
Тарихи-мәдени мұра объектілерін тарих және мәдениет ескерткіштері деп тану оларды халықаралық, республикалық және жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің Мемлекеттік тізіміне енгізу арқылы бекітіледі, бұл тізім міндетті түрде ресми жариялануға жатады. Археология ескерткіштері анықталған кезден бастап тарих және мәдениет ескерткіштері мәртебесіне ие болады.
Қазақстан Республикасындағы тарих және мәдениет ескерткіштері «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» Заңда көзделген тәртіппен міндетті түрде қорғалуға және сақталуға жатады, оларды пайдалану, оларға меншік құқығын өзгерту және мәртебесінен айырудың ерекше құқықтық режиміне ие.
Тарих және мәдениет ескерткішін оның мәртебесінен айыруға және тарих және мәдениет ескерткіштерінің Мемлекеттік тізімінен алып тастауға объект физикалық тұрғыдан толық жойылған және (немесе) өзінің тарихи-мәдени маңызын жоғалтқан жағдайда ғана жол беріледі (Заңның 5-бабы).
Меншік иесіне меншік объектісі ретінде тарих және мәдениет ескерткіштерін иелену, пайдалану және оларға билік ету құқықтары тиесілі, өз бетінше жою құқығын қоспағанда (Заңның 12-бабы). Осыған байланысты осы қылмыс (ҚК-нің 203-бабы) үшін жауаптылықты ерекше құндылығы бар мүліктің меншік иесі де көтеруі мүмкін деп тұжырымдауға болады.
Мемлекет қорғауына алынған табиғи кешендер немесе объектілер — шаруашылық мақсатта пайдаланудан алынған, жерді, жер қойнауын, суды, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін олардың барлық түрлік алуандығымен қамтитын типтік және сирек кездесетін ландшафттар, табиғи қорықтар, табиғи қаумалдар, ұлттық табиғи парктер, табиғат ескерткіштері.
Мемлекет қорғауына алынған табиғи кешендер мен объектілерді жою немесе бүлдіру деп олардың бастапқы табиғи келбетін толық жоғалту немесе тиісті экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы түсініледі.
Тарих және мәдениет ескерткіштерін жою немесе бүлдіру материалдық мәдениет объектісі толық жарамсыз күйге келтірілгенде немесе қандай да бір бөліктерін, фрагменттерін алып тастау нәтижесінде соншалықты өзгертіліп, оның көркемдік, мәдени құндылығы айтарлықтай төмендеген жағдайда орын алады. Ескерткіштерге қорлайтын жазулар және т.б. жазу ҚК-нің 294-бабында көзделген вандализм үшін жауаптылыққа әкеп соғады.
Қылмыстың ерекше заты болып табылатын ерекше тарихи, ғылыми, көркемдік немесе мәдени құндылығы бар тарих және мәдениет ескерткіштеріне қылмыстық қол сұғушылық қоғамдық қауіптіліктің жоғары дәрежесімен сипатталады, ол мәдени құндылықтардың нақты жоғалуына не олардың бірегей қасиеттерінен айырылуына әкеп соғады, нәтижесінде мәдени мұраға орны толмас зиян келтіріледі. Басқаша айтқанда, қарастырылып отырған қоғамдық қауіпті іс-әрекеттер рухани мұраттарға және қоғамда бірнеше ұрпақ бойы қалыптасқан оң моральдық қағидаларға нұқсан келтіреді.
Қылмыстың объективтік жағы ерекше құндылығы бар заттарды қасақана жою немесе бүлдіру түрінде көрініс табатын әрекеттер жасаудан тұрады. Қарастырылып отырған қылмыс құрамы әрекетсіздік арқылы да жасалуы мүмкін. Бұл кінәлі адам жағдайды өзгертпеген жағдайда мұндай мүліктің жойылуына немесе бүлінуіне әкеп соғатын жағдайды пайдаланып қалған кезде орын алады.
Бөтеннің мүлкін жою және бүлдіру белгілері ҚК-нің 202-бабына берілген түсініктемеде қарастырылған.
Құрылымы бойынша бұл норма материалдық құрамға жатады, яғни онда көрсетілген әрекеттер ерекше құндылығы бар заттар жойылған немесе бүлінген жағдайда ғана қылмыстық жазаланатын болып есептеледі.
Қарастырылып отырған іс-әрекеттің субъективтік жағы кінәнің қасақаналық нысанымен, оның ішінде тікелей және жанама қасақаналықпен сипатталады. Ерекше құндылығы бар заттарды қасақана жоятын немесе бүлдіретін адам өз әрекетінің қоғамдық қауіпті сипатын сезінеді, осындай мүлікті жою немесе бүлдіру жөніндегі өзі жасаған әрекеттер нәтижесінде мәдени мұраға орны толмас зиян келтірілетінін алдын ала біледі және осындай зардаптардың туындауын тілейді не оған саналы түрде жол береді. Уәждері әртүрлі болуы мүмкін: кек алу, қызғаныш, көре алмаушылық, бұзақылық, кейде пайдакүнемдік (мысалы, бөтеннің мүлкін сыйақы үшін, яғни «тапсырыс» бойынша жою немесе бүлдіру).
Субъект — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
Қарастырылып отырған іс-әрекеттің саралаушы белгілері бөтеннің мүлкін жою немесе бүлдірудің мынадай тәсілдермен жасалуы болып табылады:
өртеу, жарылыс жасау немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен;
абайсызда денсаулыққа ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіруге әкеп соққан;
әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни араздық уәжі бойынша жасалған (ҚК-нің 203-бабының 2-бөлігі).
ҚК-нің 203-бабының 3-бөлігі ерекше саралаушы белгі ретінде адамның абайсызда өліміне әкеп соққан осы іс-әрекеттерді жасауды таниды.
Аталған белгілер ҚК-нің «Бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру» деп аталатын 202-бабына берілген түсініктемеде қарастырылған.
ҚК-нің 204-бабының 1, 1-1, 2, 3-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
