Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 27-бабына түсініктеме. Қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылық ұғымы
Қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылық деп екі немесе одан да көп адамның қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасауға қасақана бірлесіп қатысуы танылады.
Қылмыстық кодекстің Ерекше бөліміндегі нормалардың басым көпшілігі қылмыстық құқық бұзушылықты бір адамның жасағаны үшін жауаптылықты көздейді. Алайда сот-тергеу тәжірибесінде іс-әрекеттің бір адамның емес, екі немесе одан да көп адамның жасаған жағдайлары жиі кездеседі.
Бірнеше адам жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі, әдетте, бір адам жасаған құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігінен жоғары болады. Мұндай жағдайлар заңмен және сот тәжірибесінде қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылық ретінде бағаланады. Қылмыстық құқық бұзушылықты сыбайлас қатысушылықпен жасаған кезде қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі де, барлық қатысушылардың жеке басының қоғамдық қауіптілігі де артады. Бұл ретте қылмыстық құқық бұзушылықтың сипаты өзгереді. Қатысушылық кезінде адамның мінез-құлқын тежейтін факторлар әлсірейді, қоғамға қарсы батыл әрекеттер жасауға дайындық тезірек қалыптасады.
Кейбір қылмыстарды тек бірнеше адам бірігу арқылы ғана жасай алатынын ескеру қажет: бандитизм, қылмыстық қоғамдастық құру және оған басшылық ету, сондай-ақ оған қатысу, қарулы бүлік және басқалар.
ҚР Қылмыстық кодексі сыбайлас қатысушылық үшін қылмыстық жауаптылықтың қандай да бір өзге негіздерін жеке-дара жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтармен салыстырғанда көздемейді. Қылмыстық жауаптылықтың негізі — қылмыстық құқық бұзушылық жасау, яғни ҚК-нің Ерекше бөлімінде көзделген қылмыс немесе қылмыстық теріс қылық құрамының барлық белгілері бар іс-әрекетті жасау (ҚК-нің 4-бабы). Кез келген қылмыстық құқық бұзушылықтың құрамы қылмыстық құқық бұзушылықтың сыртқы және ішкі қасиеттерінің сипаттамасын көрсетеді.
Бұл қағидат сыбайлас қатысушылықпен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылық негіздерін қолдану кезінде де өзгеріссіз қалады. Алайда қатысушылардың түрлеріне, қатысушылықтың нысандары мен түрлеріне байланысты сыбайлас қатысушылық институтының маңызын білдіретін кейбір ерекшеліктерді ескеру қажет.
Сыбайлас қатысушылық институты қылмыстық құқық нормаларының бүкіл жүйесінің құрамдас бөлігі болып табылады және, сөзсіз, оған ҚР ҚК-нің Жалпы бөлімінің нормаларында тұтастай айқындалатын қылмыстық құқықтың мақсаттары, міндеттері мен қағидаттары қолданылады.
ҚК-нің 27-бабына сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылық деп екі немесе одан да көп адамның қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасауға қасақана бірлесіп қатысуы танылады. Қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылық тек қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде ғана орын алуы мүмкін, сондықтан бірнеше адамның абайсызда қылмыстық құқық бұзушылық жасауы адамдар тобы жасаған қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылмайды.
Қатысушылықтың заңнамалық анықтамасында оның объективтік және субъективтік белгілері қамтылған. Бұл ретте объективтік белгілер қатысушылықтың объективті шындықтағы көрінісін сипаттайды, ал субъективтік белгілер оның ішкі мазмұнын, яғни қоғамға қауіпті құқыққа қайшы әрекетті бірлесіп жасайтын қатысушылар арасындағы қалыптасқан психикалық өзара байланысты сипаттайды. Қатысушылық анықтамасында төрт объективтік және екі субъективтік белгі ажыратылады.
Қатысушылықтың бірінші объективтік белгісі — сандық белгі, яғни оған екі немесе одан да көп адамның қатысуы. Жеке-дара жасалған қылмыстық құқық бұзушылық ешқашан қатысушылықпен жасалған деп танылмайды. Қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылық туралы ол кемінде екі адам жасаған жағдайда ғана айтуға болады. Қатысушылықтың сандық белгісінің мазмұны аталған екі немесе одан да көп адамның қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің қасиеттеріне ие болуын, яғни қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлғалар болуын білдіреді.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың осы түрі үшін қылмыстық жауаптылық туындайтын жасқа толмаған адаммен немесе есі дұрыс емес деп танылған адаммен бірлесіп қасақана жасалған іс-әрекет адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалған деп бағаланбайды.
Қатысушылықтың көптеген жағдайлары үшін бірнеше адамның болуы жеткілікті, алайда қатысушылықтың кейбір нысандары үшін қатысушылардың едәуір саны талап етіледі. Мысалы, заңсыз әскерилендірілген құралымды ұйымдастыру кезінде (ҚК-нің 267-бабы), жаппай тәртіпсіздіктер кезінде (ҚК-нің 272-бабы).
Қатысушылықтың екінші объективтік белгісі оның жай ғана қатысу емес, бірлесіп қатысу болып табылатынын көрсетеді. Сондықтан бір уақытта, бір жерде екі немесе одан да көп адам жүзеге асырған, бірақ қоғамдық қауіпті мақсатқа жету үшін өз күш-жігерлерін біріктірмей, әрқайсысы өз бетінше әрекет еткен қоғамдық қауіпті құқыққа қайшы әрекет сыбайлас қатысушылықпен жасалған деп танылмайды. Сонымен бірге басқа адамның басталып кеткен қоғамдық қауіпті әрекетіне өз күш-жігерін қосқан адамның әрекеті сыбайлас қатысушылықты құрайды. Бұл ұстанымды Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты да қолдайды. Мәселен, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы «Соттардың бандитизм және сыбайлас қатысушылықпен жасалған басқа да қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 5-тармағының 2-абзацында былай делінген: «Қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылардың бір бөлігі алдын ала сөз байласу бойынша қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кезде, объективтік жақтың орындалуы аяқталғанға дейін оларға алдын ала сөз байласу бойынша басқа адамдар қосылса, онда олардың да, сондай-ақ бастапқы қатысушылардың да әрекеттері қылмыстық құқық бұзушылықты адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасауы ретінде саралануға тиіс». Мысалы, сатушының жоқтығын пайдаланып, адам бөлімнен тауарларды ұрлап, оларды алып шығу үшін басқа адамнан көмек сұрап, ұрланған мүліктің бір бөлігін беруге уәде етсе, бұл адамдардың әрекеттері сыбайлас қатысушылықты құрайды.
Қатысудың бірлескен сипаты қатысушылардың іс-әрекеттерін біріктіруді білдіреді, бұл ретте олардың әрқайсысы барлығы үшін ортақ бір қоғамдық қауіпті нәтижеге қол жеткізу мақсатында белгілі бір күш-жігер жұмсайды.
«Бірлескен» сөзі орыс тілінде біреумен «бірге» жүзеге асырылатын қызметті, мінез-құлықты, басқа адамдармен іс-әрекеттерді біріктіруді білдіреді (Ожегов С.И., Шведова Н.Ю. Орыс тілінің түсіндірме сөздігі. М., 1997. 767-б.).
Қатысушылықтың үшінші объективтік белгісі — барлық қатысушылар үшін ортақ, бірыңғай қоғамдық қауіпті нәтиженің болуы. Белгілі бір зиян келтіру түріндегі туындаған салдар екі немесе одан да көп адамның бірлескен қоғамдық қауіпті қызметінің нәтижесі болуға тиіс. Олардың әрқайсысы барлығы үшін ортақ нәтижеге қол жеткізуге өзінің «үлесін» қосады.
Қатысушылықтың төртінші объективтік белгісі әрбір қатысушының әрекеті мен барлық қатысушылар үшін ортақ, бірыңғай қоғамдық қауіпті нәтиженің туындауы арасында тікелей қажетті себептік байланыстың болуымен көрінеді. Бұл белгі ұйымдастырушының, айдап салушының, көмектесушінің әрекеттері орындаушының қоғамдық қауіпті әрекетті жасауынан уақыт жағынан бұрын болатынын және олардың өзара, сондай-ақ орындаушының әрекеттерімен өзара тәуелді, өзара байланысты болатынын, соның нәтижесінде барлық қатысушылар үшін ортақ нәтиженің заңды түрде туындайтынын білдіреді.
Адамның кез келген мінез-құлқы, оның ішінде бірнеше адамның бірлескен қызметі объективтік және субъективтік бастаулардың бірлігін білдіреді. Объективтік белгілер субъективтік белгілермен тығыз байланысты, бұл қатысушылардың пиғылының мазмұны туралы мәселені шешу кезінде айқын көрінеді. Әрбір қатысушы өзінің әрекеттерінің қоғамдық қауіпті сипатын, яғни нақты жағдайларда орындаушының және іске қатысатын басқа адамдардың қызметі үшін қажетті жағдайлар жасайтынын сезінуге, олардың бірлескен қызметі нәтижесінде өздері қалаған немесе жол берген салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала білуге тиіс. Бұдан басқа, әрбір қатысушы өзінің әрекеттері орындаушының қылмыстық құқық бұзушылық жасауына қажетті шарттардың бірі болып табылатынын және сондықтан онымен себептік байланыста екенін біледі.
Егер қандай да бір адам қылмыс жасалғаннан кейін пайда болса, онда ол қылмыстың жасалуына ықпал ете алмағандықтан, оның әрекеттері туындаған қылмыстық салдардың себебі болып есептелмейді. Осылайша, адам сыбайлас қатысушы ретінде қылмыс жасауға тек оны жасағанға дейін, алдын ала қылмыстық әрекет кезеңінде немесе қылмысты орындау барысында, бірақ ол нақты аяқталғанға дейін ғана қосыла алады.
Қатысушылықтың субъективтік белгілеріне мыналарды жатқызу қажет:
— барлық қатысушылардың пиғылының бірлігі, өйткені сөз екі немесе одан да көп адамның бірлесіп қатысуы туралы болып отыр;
— тек қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасалған кезде ғана сыбайлас қатысушылықтың болуы мүмкіндігі.
Қатысушының пиғылының мазмұнына мыналар кіруге тиіс: 1) өзінің жалғыз әрекет етпейтінін, басқа адамдармен бірлесіп әрекет ететінін сезінуі; 2) өзінің әрекеттерінің, сондай-ақ басқа қатысушылардың әрекеттерінің қоғамдық қауіпті сипатын сезінуі. Қатысушы орындаушы жүзеге асырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамының элементтерін сезінуге тиіс; 3) ортақ қоғамдық қауіпті нәтижеге қол жеткізуді қалауы.
Қатысушылық анықтамасында заң шығарушы бірнеше адамның бірлескен күш-жігерімен тек қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасауға болатынына арнайы назар аударады. Қатысушылықтың заңнамалық анықтамасынан (ҚК-нің 27-бабы) туындайтыны — абайсызда сыбайлас қатысушылық қылмыстық заңда қабылданбайды, өйткені ол осы институтты сипаттайтын белгілердің белгіленген жиынтығына сәйкес келмейді. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Соттардың бандитизм және сыбайлас қатысушылықпен жасалған басқа да құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағында да былай делінген: «Қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылық тек қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде ғана орын алуы мүмкін, сондықтан бірнеше адамның абайсызда қылмыстық құқық бұзушылық жасауы адамдар тобы жасаған қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылмайды». Өйткені қылмыстық құқық бұзушылықты сыбайлас қатысушылықпен жасалған деп тану үшін аталған объективтік және субъективтік белгілердің барлығын анықтау қажет. Қатысушылық үшін себептік байланыста болатын, бірыңғай пиғылмен біріктірілген бірнеше адамның бірлескен қызметі қажет.
Тек қасақана қылмыстық құқық бұзушылық кезінде ғана сыбайлас қатысушылықтың болуы мүмкіндігі адам өзі қатысатын қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрайтын барлық белгілерді сезінуін көздейді. Ең алдымен, бұл қылмыстық қол сұғушылық объектісіне және оның объективтік жағын құрайтын мән-жайларға қатысты пиғылдың бағыттылығының бірлігін білдіреді. Субъективтік жаққа келетін болсақ, қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылар өз әрекеттерінде әртүрлі уәждер мен мақсаттарды басшылыққа алуы мүмкін.
Уәж бен мақсат заң шығарушы тарапынан осы қылмыстық құқық бұзушылық құрамының міндетті белгілерінің қатарына жатқызылмаған жағдайларда, олардың қатысушылардың әрекеттерін саралау үшін маңызы болмайды және жаза тағайындау кезінде ескеріледі. Алайда қылмыстық құқық бұзушылық құрамының заңнамалық сипаттамасында уәж бен мақсат көрсетілген болса, оларды барлық қатысушылар сезінуге тиіс, ал сыбайлас қатысушы деп бірлесіп жасалған әрекетте аталған уәждің (мақсаттың) бар екенін білген және оған қол жеткізуге саналы түрде жәрдемдескен адам ғана танылуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер
