Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 57-бабына. Қатысушылықпен жасалған қылмыс үшін жаза тағайындау туралы түсініктеме
1. Қатысушылықпен жасалған қылмыс үшін жаза тағайындау кезінде адамның оны жасауға нақты қатысуының сипаты мен дәрежесі, осы қатысудың қылмыстың мақсатына жету үшін маңызы, оның келтірілген немесе келтірілуі мүмкін зиянның сипаты мен мөлшеріне әсері ескеріледі.
2. Қатысушылардың бірінің жеке басына қатысты жауаптылық пен жазаны жеңілдететін немесе ауырлататын мән-жайлар жаза тағайындау кезінде тек осы қатысушыға ғана ескеріледі.
ҚР ҚК 57-бабының 1-бөлігінде қатысушылықпен жасалған қылмыс үшін жаза тағайындау кезінде мыналар ескерілетіні көрсетілген:а) адамның қылмыс жасауға нақты қатысуының сипаты мен дәрежесі;б) осы қатысудың қылмыстың мақсатына жету үшін маңызы;в) қылмысқа қатысудың келтірілген немесе келтірілуі мүмкін зиянның сипаты мен мөлшеріне әсері.
Осылайша, заң топтық қылмысқа қатысқан әрбір адамға жаза тағайындау кезінде жеке көзқарасты талап етеді. Сот заңға сәйкес қылмысқа әрбір қатысушының рөлін ескеруге, оның қылмысты ұйымдастырушы немесе айдап салушы, қылмысқа көмектесуші болып табылатынын анықтауға және қатысушылардың әрқайсысының рөліне баға беруге міндетті. Сонымен қатар, сот адамның қылмыс жасауға нақты қатысуының белсенділік дәрежесін, оның осы қылмысты жүзеге асыруға және аяқтауға қосқан үлесін ескереді.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының 1999 жылғы 30 сәуірдегі «Соттардың қылмыстық жаза тағайындау кезінде заңдылықты сақтауы туралы» қаулысының 15-тармағына сәйкес: «Қылмысты адамдар тобымен, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобымен жасау неғұрлым қатаң жазаға әкеп соғады, сондықтан соттар қылмысқа қатысудың түрі мен қылмысқа қатысушыларды дұрыс анықтауы тиіс».
Сондықтан Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің бабы санкциясының бірдей немесе әртүрлі шектерінде қатысушыларға жаза тағайындалатынына қарамастан, ол кез келген жағдайда олардың әрқайсысына қатысты жеке көзқарасқа негізделуге тиіс, өйткені қылмыс жасау кезінде қатысушылардың әрқайсысы белгілі бір рөл атқарады. Сот жаза тағайындау кезінде олардың әрқайсысы жасаған әрекеттің қоғамдық қауіптілік дәрежесі мен сипатын ажыратып, оның қылмыстық мақсаттарға жету үшін маңызын, сондай-ақ нақты қатысушының әрекеттерінің келтірілген немесе келтірілуі мүмкін зиянның сипаты мен мөлшеріне әсерін анықтауы тиіс. Бұдан бірнеше адамның біртұтас қылмыс жасауға қатысуы олардың әрқайсысы жасаған әрекеттерді әртүрлі саралау мүмкіндігін жоққа шығармайтыны, сондай-ақ мөлшері мен түрі бойынша мүлдем әртүрлі жаза тағайындауға мүмкіндік беретіні туындайды.
Сонымен қатар, ҚР ҚК 57-бабының 2-бөлігіне сәйкес, сот жаза тағайындау кезінде жеңілдететін және ауырлататын мән-жайларды тек олар тікелей қатысты болатын қатысушыға ғана ескеруге міндетті. Мысалы, асырауында кәмелетке толмаған балалары бар, тұрғылықты жері, оқуы, жұмысы бойынша оң сипатталатын, шын жүректен өкінген не қылмыс жасау кезінде ерекше қатыгездік танытқан немесе бұрын бірнеше рет сотталған адам.
Бұл мән-жайлар адамның жеке басының қоғамдық қауіптілік дәрежесінің жоғары немесе төмен екенін көрсетеді, бірақ қылмыстың, оның ішінде бірнеше адамның бірлесіп жасаған қылмысының қоғамдық қауіптілік деңгейіне әсер етпейді. Жекелеген қатысушының жеке басына байланысты осы мән-жайлар (жеңілдететін де, ауырлататын да) соттың назарынан тыс қалмауға тиіс және жаза тағайындау кезінде тек осы адамға ғана ескерілуі керек, бірақ басқа қатысушыларға қолданылмауы тиіс.
ҚР ҚК 31-бабының бірінші және екінші бөліктеріне сәйкес, қылмыстарды саралау және ҚК Ерекше бөлімінің қылмыстың саралаушы белгісі ретінде оны адамдар тобының немесе алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының жасауы көзделген бабы (баптың бөлігі) бойынша жаза тағайындау қылмысты бірлесіп жасауға ҚР ҚК 28-бабының 2-бөлігіне сәйкес орындаушылар деп танылған екі немесе одан да көп адам қатысқан жағдайларда ғана мүмкін болады.
Қылмысты ұйымдастырушының, айдап салушының және көмектесушінің қылмысқа қатысуы (оның объективтік жағын орындауы) қылмысты бір орындаушы жасаған жағдайда, ұйымдасқан топтың, қылмыстық қауымдастықтың жасаған қылмысын қоспағанда, әрекетті адамдар тобы жасаған қылмыс ретінде саралауға және қылмыстың саралаушы белгісі ретінде оны адамдар тобының немесе алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының жасауы көзделген ҚК бабы (баптың бөлігі) бойынша жаза тағайындауға негіз болмайды.
Осылайша, қылмысты қатысушылықпен жасаған адамдарға жаза тағайындау жауаптылықты даралау қағидатына негізделеді және бір қылмыс үшін олардың әрқайсысына бірдей де, әртүрлі де жаза тағайындауға мүмкіндік береді, алайда ол әрқашан жеке көзқарасқа негізделуге тиіс.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2007 жылғы түсініктеме. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И.Ш. БОРЧАШВИЛИ.
Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007Актінің қабылданған күні: 02.08.2007Қабылданған орны: ЖОҚАктіні қабылдаған орган: 180000000000Қолданылу өңірі: 100000000000Нормативтік құқықтық актіні шығарушы орган берген тіркеу нөмірі: 167Актінің мәртебесі: newҚұқықтық қатынастар саласы: 028000000000Актінің нысаны: ТҮСІНІКТЕМЕЗаңдық күші: 1900Актінің тілі: орыс тілі
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, Қылмыстық кодекске түсініктемелер, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы, Қылмыстық заңнама, Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілері
