Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 293-бабына түсініктеме. Бұзақылық
1. Бұзақылық, яғни қоғамға анық құрметтемеушілік білдіретін, қоғамдық тәртіпті аса өрескел бұзу, азаматтарға күш қолданумен не оны қолдану қатерімен, сол сияқты бөтеннің мүлкін жоюмен немесе бүлдірумен не айрықша арсыздықпен ерекшеленетін әдепсіз әрекеттер жасаумен ұштасқан әрекет, -
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Дәл сол іс-әрекет, егер ол:
1) адамдар тобымен, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобымен жасалса;
2) билік өкіліне не қоғамдық тәртіпті қорғау жөніндегі міндеттерді атқаратын немесе
3) қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыятын өзге адамға қарсылық көрсетумен байланысты болса;
4) бірнеше рет жасалса;
5) әуе, өзен, теңіз кемесінің бортында, теміржол көлігінде жасалса, -
бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер:
1) қылмыстық топпен;
2) атыс, газ қаруын, пышақтарды, кастеттерді және өзге де суық қаруды не денсаулыққа зиян келтіру үшін арнайы бейімделген басқа заттарды қолдану арқылы немесе қолдануға әрекеттену арқылы жасалса, -
үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Бұл қылмыстың қоғамдық қауіптілігі бұзақылық әрекеттердің қоғамдық тәртіпке қол сұға отырып, қоғамдық тыныштыққа елеулі зиян келтіруінен, азаматтардың еңбек ету, тұрмыс және демалу жағдайларын бұзуынан, адамның өмірлік маңызы бар игіліктері мен ұйымдардың, мекемелердің және меншіктің заңды мүдделеріне зиян келтіруінен, көбінесе жеке адамға, меншікке және т.б. қарсы өзге де неғұрлым ауыр қылмыстардың жасалуына әкеп соғуынан тұрады.
Заңға сәйкес қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатын бұзақылық деп ерекше өрескелдікпен жасалған, қоғамдық тәртіпті бұзатын, кінәлінің қоғамға және мораль нормаларына анық құрметтемеушілігін білдіретін, өзін айналасындағыларға қарсы қоюға, оларға деген менсінбеушілік көзқарасын көрсетуге деген ниетімен шартталған, азаматтарға күш қолданумен не оны қолдану қатерімен, сол сияқты бөтеннің мүлкін жоюмен немесе бүлдірумен не айрықша арсыздықпен ерекшеленетін әдепсіз әрекеттер жасаумен ұштасқан қасақана әрекеттер танылуы мүмкін.
Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі — қоғамдық қауіпсіздіктің элементі ретіндегі қоғамдық тәртіп.
Қоғамдық тәртіп деп адамдардың қоғамдық орындарда болған кездегі жария мінез-құлық қағидаларымен; әлеуметтік нормалармен: нормативтік актілермен, әдет-ғұрыптармен, дәстүрлермен, мораль нормаларымен белгіленген, тұрмыстың, бос уақыттың, еңбектің, қоғамдық қызметтің тыныш жағдайын және аталған қоғамдық құндылықтарға құрметпен қарауды, өмір тіршілігінің әртүрлі салаларында адамның қорғалуын қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар жүйесін түсіну керек.
Қылмыстың қосымша объектісі азаматтардың денсаулығы, ар-намысы мен қадір-қасиеті, билік өкілінің не қоғамдық тәртіпті қорғау жөніндегі міндеттерді атқаратын немесе қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыятын өзге адамның денсаулығы, билік органдарының қалыпты қызметін қамтамасыз ету жөніндегі қатынастар болып табылады.
Осы қылмыстың объективтік жағы қоғамға анық құрметтемеушілік білдіретін, азаматтарға күш қолданумен не оны қолдану қатерімен, сол сияқты бөтеннің мүлкін жоюмен немесе бүлдірумен не айрықша арсыздықпен ерекшеленетін әдепсіз әрекеттер жасаумен ұштасқан қоғамдық тәртіпті аса өрескел бұзудан тұрады.
Бұзақылық жасау кезінде қоғамдық тәртіптің аса өрескел бұзылғанын куәландыратын аталған белгілердің барлығының бір мезгілде болуы да жоққа шығарылмайды.
Қоғамдық тәртіпті аса өрескел бұзу — жиынтық ұғым. «Аса өрескел» термині бағалау санатына жатады, ал оның нақты мазмұны бұзақылық әрекеттері туралы жалпы, дерексіз тұжырымдармен емес, қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатын бұзақылықтың нақты объективтік белгілерімен айқындалуға тиіс. Бұзақылық құрамының болуы үшін аталған әрекеттер күш қолданумен немесе оны қолдану қатерімен, не бөтеннің мүлкін жоюмен немесе бүлдірумен, не айрықша арсыздық көрінісімен ұштасуы қажет.
Бұдан қоғамдық тәртіпті өрескел бұзатын бұзақылық көріністерінің (әрекеттерінің) бәрі бірдей қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатын бұзақылық құрамын құрай бермейтіні туындайды. Қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатын бұзақылық белгілерін жиынтық бағалау ҚР ҚК-нің 293-бабының 1-бөлігіндегі «қоғамдық тәртіпті аса өрескел бұзу» ұғымы бұзақылық әрекеттерінің (көріністерінің) тек күш қолданылатын (оның ішінде мүлікті жою немесе бүлдіру) және айрықша арсыз нысандарын ғана қамтиды деп есептеуге негіз береді.
Қоғамдық тәртіпті аса өрескел бұзу деп қоғамдағы жалпыға бірдей танылған мінез-құлық нормаларын қасақана бұзуды (қоғамдық орында әдейі әдепсіз мінез-құлық көрсету, былапыт сөздер айтумен қатар жүретін жанжал шығару, біреуді қорлау, айрықша арсыздық таныту, бөтеннің мүлкін көпшілік алдында жою) түсіну керек. Мұндай әрекеттер нақты бір адамға да, адамдардың белгісіз тобына да қатысты жасалуы мүмкін.
ҚР Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 12 қаңтардағы «Бұзақылық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағының 3-абзацына сәйкес, қоғамға анық құрметтемеушілік білдіретін, азаматтарға күш қолданумен не оны қолдану қатерімен, бөтеннің мүлкін жоюмен немесе бүлдірумен не айрықша арсыздықпен ерекшеленетін әдепсіз әрекеттер жасаумен ұштасқан қоғамдық тәртіпті қылмыстық бұзу қоғамдық тәртіпті аса өрескел бұзу деп танылуы мүмкін. Мұндай әрекеттерге қоғамдық тәртіптің ұзақ уақыт бойы және табанды түрде тоқтатылмай бұзылуы, бұқаралық іс-шараның бұзылуы, кәсіпорынның, мекеменің, ұйымның немесе қоғамдық көліктің қалыпты қызметінің уақытша тоқтатылуы да жатқызылуы мүмкін.
Қоғамдық тәртіпті аса өрескел бұзу бұзақылық құрамының тағы бір қажетті белгісімен — қоғамға анық құрметтемеушілікпен тығыз байланысты. Мұны кінәлінің өзін айналасындағыларға қарсы қоюға, оларға деген менсінбеушілік көзқарасын көрсетуге деген ниетінен туындаған, жалпыға бірдей танылған мінез-құлық нормалары мен қағидаларын демонстрациялық түрде бұзу деп түсіну керек.
Бұзақылықтың қоғамдық тәртіпке қарсы өзге қылмыстардан айырмашылығы қоғамдық тәртіпті объективті түрде бұзатын әрекеттердің жасалу фактісінің өзінде емес, өйткені бұл басқа қылмыстарға да тән, әрекеттердің қоғамға анық құрметтемеушілікті және қоғамдық тәртіпті бұзуға деген ниетті білдіретін, қоғамға қатысты айқын демонстрациялық, құрметтемеушілік нысанда (тәсілмен) жасалуында. Жасалған әрекеттердің дәл осындай мазмұны мен бағыттылығы істелген әрекетті бұзақылық ретінде саралау үшін сотта анықталып, белгіленуге тиіс.
Бұзақылық әрекеттерімен қатар жүретін немесе оны білдіретін әрекеттердің бірі ретіндегі күш қолдану деп жәбірленушіге (жәбірленушілерге) кез келген нысанда физикалық ықпал етуді — ұрып-соғуды, денсаулыққа қысқа мерзімді бұзылуға немесе жалпы еңбек қабілетін болмашы тұрақты жоғалтуға әкеп соққан қасақана жеңіл зиян келтіруді және адамдарға ықпал етудің өзге де күш қолдану тәсілдерін (байлап қою, итеру, ұстап тұру және т.б.) түсіну керек.
Бұзақылық ниетпен жасалған кісі өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 9) тармағы) немесе денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру (ҚК-нің 106-бабы 2-бөлігінің 7) тармағы) саралаушы белгі болып табылатындықтан, қылмыстар жиынтығы бұзақылықпен қатар орын ала ма деген мәселе туындайды. Бұзақылық құрамы мен бұзақылық ниет (себеп) бірдей ұғымдар емес екенін ескеру қажет. Бұзақылық кезіндегі себептің негізінде қоғамға құрметтемеушілік, қоғамдық тәртіпті бұзу ниеті жатса, мысалы, бұзақылық ниетпен кісі өлтірудің негізінде — бұзақылық ниет уәждемесінің негізінде туындағанымен, бәрібір адам өміріне құрметтемеушілік жатады. Сондықтан егер бұзақылық ниетпен кісі өлтіруден немесе денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіруден басқа кінәлі қоғамдық тәртіпті бұзатын және қоғамға анық құрметтемеушілікті білдіретін қандай да бір әрекеттер жасамаған болса, қылмыстар жиынтығы болмайды. Ал егер кісі өлтіру немесе денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру бұзақылықтың қылмыстық эпизодтарының бірі болса, жасалған әрекет бұзақылық әрекеттерді күш қолдану тәсілімен жасау ескеріле отырып, тиісті қылмыстардың жиынтығы бойынша саралануға тиіс (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 9) тармағы; ҚК-нің 106-бабы 2-бөлігінің 7) тармағы және ҚК-нің 293-бабы).
Жәбірленушінің денсаулығына қасақана жеңіл зиян келтірумен қатар жүретін бұзақылық әрекеттер ҚК-нің 293-бабының тиісті бөлігінде көзделген қылмыс құрамымен толық қамтылады.
Сонымен бірге адамның денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян, ауыр зиян келтіру немесе бұзақылық ниетпен кісі өлтіру бұзақылық ниетпен адамның өмірі мен денсаулығына қарсы қылмыс жасағаны үшін жауаптылықты көздейтін ҚК-нің тиісті нормалары бойынша саралануға тиіс.
Кінәлінің кісі өлтірумен немесе денсаулыққа әртүрлі дәрежедегі зиян келтірумен ұштасқан бұзақылық әрекеттерін саралау кезінде ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстарды саралау туралы» нормативтік қаулысында қамтылған түсіндірмелерді басшылыққа алу қажет.
ҚР Жоғарғы Сотының «Бұзақылық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағында бұзақылық ниетпен жасалған күш қолдануды жеке бас араздығы негізінде жанжал немесе төбелес барысында жасалған күш қолданудан ажырату кезінде кінәлі мен жәбірленуші арасындағы өзара қарым-қатынастың сипатын, жанжалдың сылтауы мен себебін ескеру, оның бастамашысы кім болғанын, қатысушылар әрекеттерінің белсенділік дәрежесі мен сипатын, кінәлінің қасақаналығының бағыттылығын көрсететін өзге де мән-жайларды анықтау қажеттігі атап көрсетілген. Кісі өлтіруді, денсаулыққа ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіруді олардың қоғамдық орында немесе бөгде азаматтардың қатысуымен жасалғаны үшін ғана бұзақылық ниетпен жасалған деп қарастыруға болмайды, егер оларды жасаудың себептері, мысалы, қызғаныш, кек, жеке қарым-қатынастар негізінде туындаған араздық және басқа да себептер, сондай-ақ жанжалды немесе төбелесті бастаған жәбірленушінің заңға қайшы мінез-құлқы болса.
Бұзақылық ниетпен өлім келтіруден, бұзақылық ниетпен орташа ауырлықтағы немесе ауыр зиян келтіруден бұрын да, кейін де жасалған және олармен бірыңғай қасақаналықпен байланыспаған бұзақылық әрекеттер барлық жағдайда ҚК-нің 293-бабының тиісті бөліктері бойынша дербес саралануға жатады.
Бұзақылық жасау кезінде абайсызда денсаулыққа зиян келтіру оны күш қолданумен қатар жүрген әрекет ретінде саралауға негіз бола алмайды.
Нақты қатысып отырған адамды қорлауды қамтитын бұзақылықты ҚК-нің 131-бабында көзделген қорлаудан ажырату керек. Бұзақылық кезінде басқа адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін әдепсіз нысанда кемсіту бұзақылық ниетпен жасалады, ал дербес қылмыс ретіндегі қорлау кінәлі мен жәбірленушінің жеке бас араздығы салдарынан орын алады.
Бұдан басқа, соттар оларды жасау тәсілін, уақытын, орнын, сондай-ақ олардың қарқындылығын, ұзақтығын және өзге де мән-жайларды ескеруге тиіс. Мұндай әрекеттер нақты бір адамға да, адамдардың белгісіз тобына да қатысты жасалуы мүмкін.
Егер бұзақылық нәтижесінде бөтеннің мүлкі заңсыз алынса, бұл мүліктің қандай мақсатпен алынғанын анықтау қажет. Кінәлі адамның пайдакүнемдік мақсат көздегені анықталған жағдайда, оның әрекеттері мүлікті иелену тәсіліне қарай меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар мен бұзақылықтың жиынтығы бойынша саралануға тиіс.
Бөтеннің мүлкін жою деп мүлікті нысаналы мақсаты бойынша пайдалануға мүмкіндік бермейтін толық жарамсыз күйге келтіруді, ол өзінің тұтынушылық құнын толық әрі қайтарымсыз жоғалтып, тек кәдеге жаратуға жататын жағдайды түсіну керек.
Бөтеннің мүлкін бүлдіру деп мүлікке қалпына келтіру жөніндегі жөндеу жұмыстарын жүргізбейінше оны тікелей мақсаты бойынша пайдалану мүмкін болмайтын, өйткені заттың құндылығы, қасиеттері мен сапасы нашарлайтын зиян келтіруді түсіну керек.
Бөтен мүлік деп кінәліге меншік құқығымен тиесілі емес мүлік түсініледі.
Мүлікті жоюмен немесе бүлдірумен ұштасқан бұзақылықты және бөтеннің мүлкін қасақана жоюды немесе бүлдіруді (ҚК-нің 202-бабы) ажырату бұзақылық ниеттің болуына және тиісінше мүлікті жою тәсіліне (жағдайына) қарай жүргізілуге тиіс. Бұзақылық үшін бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру нысаны, мазмұны және бағыттылығы бойынша бұзақылық көрінісінің актісі, яғни айналадағылардың меншігіне (мүлкіне) құрметтемеушілік арқылы қоғамға өзіндік бір демонстрациялық сын-қатер болуы қажет, ал нақты бір адамның мүлкін жоюға деген жай ғана ниет жеткіліксіз.
Егер бұзақылық әрекеттер жасау кезінде бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру нәтижесінде елеулі залал келтірілсе, мұндай әрекеттер осы бапта көзделген ауырлататын мән-жайлар болған кезде ҚК-нің 202-бабы бойынша қосымша саралануға жатады. Ауырлататын мән-жайлар болмаған кезде қосымша саралау талап етілмейді. Жәбірленушіге елеулі залал келтірілген-келтірілмегені туралы мәселені шешкен кезде соттар жойылған мүліктің құнын немесе бүлінген мүлікті қалпына келтіру құнын негізге алуға тиіс. ҚР ҚК-нің 3-бабының 2) тармағына сәйкес, ҚР ҚК-нің 202-бабына қатысты елеулі залал деп айлық есептік көрсеткіштен екі жүз есе асатын мөлшердегі залал танылады.
Айрықша арсыздықпен ерекшеленетін әдепсіз әрекеттер жасау деп адамгершілік пен моральдың жалпыға бірдей қабылданған нормаларына демонстрациялық түрде менсінбеушілікпен қараумен қатар жүретін әрекеттерді түсіну керек. Бұзақылық әрекеттердің мазмұндық-бағалау белгісі ретіндегі айрықша арсыздық қоғамның адамгершілік құндылықтары мен әдепті мінез-құлық талаптарына шектен тыс менсінбеушілік көзқарасын көрсетуден байқалады. Бұл, мысалы, ұятсыздық танытудан, науқастарды, қарттарды, дәрменсіз күйдегі адамдарды қорлаудан, қоғамдық немесе табиғи апат жағдайында бұзақылық әрекеттер жасаудан не әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерді ашық қорлаудан көрінетін, қоғамдық іс-шараларды, мекемелердің, ұйымдардың, кәсіпорындардың, қоғамдық көліктің жұмысын елеулі түрде ретсіздендіретін әрекеттер болуы мүмкін.
Бұған дейін келтірілген ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 2-тармағының 5-абзацында айрықша арсыздық деп адамгершіліктің жалпыға бірдей қабылданған нормаларына демонстрациялық түрде менсінбеушілікпен қараумен қатар жүретін, мысалы, ұятсыздық таныту, науқастарды, қарттарды, дәрменсіз күйдегі адамдарды қорлау және т.б. сияқты әрекеттерді түсіну керектігі айтылған.
Айыптау актісінде және үкімде қоғамдық тәртіпті аса өрескел бұзудың нақты неден көрінгені және бұзақылық әрекеттердің әдепсіздігі қалай байқалғаны міндетті түрде көрсетілуге тиіс. Үкімде қылмыстық қудалау органдары адамға тақпаған бұзақылықтың саралаушы белгілерін көрсетуге жол берілмейді.
Қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатын бұзақылықты жасағаны үшін жауаптылық ҚР ӘҚБтК-нің 434-бабында көзделген ұсақ бұзақылықтан ажырату керек. Ұсақ бұзақылық деп қоғамдық орындарда былапыт сөздер айтуды, жеке тұлғаларға қорлап тиісуді, тұрғынжайларды қорлауды және айналадағыларға құрметтемеушілік білдіретін, қоғамдық тәртіп пен жеке тұлғалардың тыныштығын бұзатын өзге де осындай әрекеттерді түсінеді. Бұзақылық әрекеттер әдетте қоғамдық орындарда (көшеде, саябақта, базарда, кинотеатрда, қоғамдық көлікте және т.б.) кездейсоқ және бейтаныс адамдарға қатысты жасалады, алайда адам жоқ жерде немесе жеке пәтерде де орын алуы мүмкін. «Қоғамдық тәртіп» және «қоғамдық орындардағы тәртіп» ұғымдарын шатастыруға болмайды, өйткені қоғамдық тәртіп қоғамдық орындарда ғана емес, өзге де орындарда сақталуға тиіс және тиісінше бұзылуы мүмкін.
Қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатын бұзақылық белгілерін анықтау кезінде салдарды, әсіресе күш қолданумен не мүлікті жоюмен немесе бүлдірумен көрінетін бұзақылық әрекеттер жасалған жағдайларда, бағалауға емес, әрекеттердің өзіне, олардың нысаны мен жасалу тәсіліне, қоғамдық тәртіпті бұзуға бағытталуына және қоғамға құрметтемеушілік білдіруіне назар аударылуға тиіс.
ҚР Жоғарғы Сотының «Бұзақылық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағына сәйкес, қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатын бұзақылықтың ұсақ бұзақылықпен салыстырғандағы қоғамдық қауіптілігінің жоғары дәрежесін білдіретін айрықша белгісі — қоғамға анық құрметтемеушілік білдіретін қоғамдық тәртіпті аса өрескел бұзу.
Қоғамдық орындарда былапыт сөздер айту, жеке тұлғаларға қорлап тиісу, тұрғынжайларды, ортақ пайдаланылатын орындарды қорлау және айналадағыларға құрметтемеушілік білдіретін, қоғамдық тәртіп пен жеке тұлғалардың тыныштығын бұзатын өзге де осындай әрекеттер күш қолданумен не оны қолдану қатерімен, сол сияқты бөтеннің мүлкін жоюмен немесе бүлдірумен қатар жүрген жағдайларда, мұндай әрекеттер әкімшілік құқық бұзушылық шегінен шығып, қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатын бұзақылық құрамын құрайды.
Қылмыс құрамы құрылымы бойынша формальды болып табылады. Бұзақылықты қоғамдық тәртіпті аса өрескел бұзатын және қоғамға анық құрметтемеушілік білдіретін, азаматтарға күш қолданумен не оны қолдану қатерімен, сол сияқты бөтеннің мүлкін жоюмен немесе бүлдірумен не айрықша арсыздықпен ерекшеленетін әдепсіз әрекеттер жасаумен ұштасқан әрекеттер жасалған сәттен бастап аяқталған деп есептеу керек.
Осы қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналық түріндегі кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Кінәлі қоғамдық тәртіпті аса өрескел бұзатынын, қоғамға анық құрметтемеушілік білдіретінін сезінеді, қоғамдық қауіпті зардаптардың болуы мүмкін екенін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың болуын қалайды. Бұл ретте осындай нәтижеге қол жеткізу тәсілін таңдау (күш қолданылатын немесе айрықша арсыз бұзақылық әрекеттер жасау арқылы), сондай-ақ осыған байланысты іс жүзінде туындаған адамдардың денсаулығына, мүлікке, мекемелердің, ұйымдардың, кәсіпорындардың немесе қоғамдық көліктің қалыпты қызметіне зиян келтіру түріндегі зардаптар бұзақылық жасау кезіндегі қасақаналықтың зияткерлік сәті мазмұнының өзіндік ерекшелігі мен сипатын айқындайды.
Баптың диспозициясында бұзақылық себебі бұзақылық құрамының міндетті белгісі ретінде тікелей аталмаған, алайда дәл осы себеп көбінесе бұзақылықты қылмыстардың аралас құрамдарынан ажыратуға мүмкіндік беретін жалғыз өлшем болып табылады. Себеп айналадағыларға ашық әрі демонстрациялық түрде сын-қатер тастауға деген саналы қажеттілікпен, өзімшіл мүдделерін қоғам мүдделеріне қарсы қоюға ұмтылумен, жалпыға бірдей қабылданған мінез-құлық қағидаларына менсінбеушілік көзқарасын көрсетумен, мас күйдегі өжеттік, дөрекі күш, бассыздық танытумен, өзіне бәріне рұқсат етілгендей сезінумен және еш негізсіз агрессия білдірумен шартталады.
Қылмыстың субъектісі — жалпы субъект, яғни 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға (1-бөлік).
Бұзақылықтың саралаушы белгілеріне (ҚК-нің 293-бабының 2-бөлігі) дәл сол әрекеттер жатады: 1) адамдар тобымен, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобымен жасалған; 2) билік өкіліне не қоғамдық тәртіпті қорғау жөніндегі міндеттерді атқаратын немесе қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыятын өзге адамға қарсылық көрсетумен байланысты; 3) бірнеше рет жасалған; 4) әуе, өзен, теңіз кемесінің бортында, теміржол көлігінде жасалған әрекеттер.
Егер бұзақылықты жасауға алдын ала сөз байласпаған екі немесе одан да көп орындаушы қатысса, яғни екі немесе одан да көп адам бұзақылық жасау кезінде туындаған қасақаналықпен (кенеттен пайда болған қасақаналықпен) қылмысқа тікелей қатысса немесе бір адам бұзақылық әрекеттер жасап жатқан кезде оған басқа адам қосылса, бұзақылық адамдар тобымен жасалған деп танылады.
Кінәлілердің әрекеттерін «алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының жасауы» белгісі бойынша саралау кезінде екі немесе одан да көп адамның бұзақылық жасау туралы кез келген нысанда білдірілген уағдаластығы болған-болмағанын, бұл адамдардың қоғамдық тәртіпті бұзуға тікелей бағытталған әрекеттерді, яғни қылмыс құрамының объективтік жағын кемінде бір орындаушы орындағанға дейін сөз байласқаны-сөз байласпағаны анықталуы қажет.
Бұзақылықты жасау үшін екі немесе одан да көп адамның ортақ күш-жігері біріктіріліп, алдын ала рөлдерді бөлуге сәйкес сыбайластардың әрқайсысының әрекеттері басқа сыбайластардың әрекеттерін жасау үшін қажетті шарт болып табылатын және барлық сыбайластар қызметінің нәтижесінде туындаған ортақ қылмыстық нәтижемен себептік байланыста болатын жағдайларда да бұзақылық «алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы» белгісі бойынша сараланады. Мұндай жағдайларда бұзақылық жасауға екі немесе одан да көп орындаушының қатысуы міндетті емес, сыбайлас қатысудың басқа түрлері болған кезде бір орындаушының болуы жеткілікті.
Ұйымдастырушының, айдап салушының немесе көмектесушінің жауаптылығы, олар бір мезгілде бұзақылықтың қоса орындаушылары болған жағдайларды қоспағанда, ҚК-нің 28-бабына сілтеме жасала отырып, ҚК-нің 293-бабы бойынша туындайды.
Бұзақылықтың басқа сыбайластарымен алдын ала сөз байласпаған, бірақ оны басқа адамдар жасап жатқан кезде оларға қосылып, тікелей қатысқан адам өзі нақты жасаған әрекеттері үшін қоса орындаушы ретінде жауаптылықта болуға тиіс (ҚР ЖС «Бұзақылық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 9-тармағы).
ҚК-нің 293-бабының 3-бөлігі бойынша бірнеше адамның әрекеттерін сол баптың 2-бөлігінің 1) тармағында көзделген саралаушы белгіні көрсете отырып саралау мәселесін шешкен кезде алдын ала уағдаластық тек бұзақылық әрекеттерді бірлесіп жасау туралы ғана емес, қаруды немесе денсаулыққа зиян келтіру үшін арнайы бейімделген заттарды қолдану туралы да жасалуға тиіс екенін ескеру керек. Жасалған әрекетті саралау үшін осындай қылмысты жасауға уағдаласқан адамдардың барлығы қаруды немесе заттарды қолданған-қолданбағанының маңызы жоқ.
Егер бір адам бірлескен құқыққа қарсы әрекеттер жасау барысында, қылмыстың басқа қатысушыларымен алдын ала сөз байласу болмаған кезде, қаруды немесе денсаулыққа зиян келтіру үшін арнайы бейімделген заттарды қолданса не қолдануға әрекеттенсе, оның әрекеті, бұған негіздер болған кезде, ҚК-нің 30-бабының «Қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылардың шектен шығуы» талаптары ескеріле отырып саралануға жатады.
А., К. және Ч. қоғамдық тәртіпті өрескел бұзып, өздерін айналасындағыларға демонстрациялық түрде қарсы қоя отырып, қоғамға анық құрметтемеушілік білдірді, оларға менсінбеушілік көзқарасын көрсетті. Жәбірленуші Б. өзі белсенді түрде қорғанып, басқа жәбірленушілерді де қорғады, алайда сотталғандар оған қарсылық көрсетті, бұл ретте олардың бірі — Ч. Б. тарапынан көрсетілген қарсылықты басу мақсатында оған қарсы газ қаруын қолданды. А., К. және Ч.-ның әрекеттерін сот газ қаруын қолдану арқылы жасалған, қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыятын адамға қарсылық көрсетумен байланысты бұзақылық ретінде ҚК-нің 293-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралады. А., К. және газ қаруын қолданған Ч. арасында осы қылмысты жасауға да, оны жасау барысында газ қаруын қолдануға да алдын ала сөз байласу болмаған. А. мен К.-ның бұзақылық әрекеттері қандай жағдайларда ҚК-нің 293-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы бойынша қате сараланған?
Адамның қылмыстық әрекеттері ҚК-нің 293-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша, егер олар бұзақылық әрекеттерді жасау кезінде тікелей орын алып, билік өкіліне не қоғамдық тәртіпті қорғау жөніндегі міндеттерді атқаратын немесе қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыятын өзге адамға қарсылық көрсетумен байланысты болса, саралануы мүмкін.
Қоғамдық тәртіпті қорғау жөніндегі міндеттерді атқаратын немесе қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыятын билік өкіліне не өзге адамға қарсылық көрсету деп кінәлінің аталған адамдардың қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыюға бағытталған заңды әрекеттерін еңсеруге бағытталған қасақана әрекеттерін (соққы жасау, ұрып-соғу, денсаулыққа зиян келтіру) түсіну керек. Мысалы, бұзақылық жасап жатқан адамды ұстап тұру немесе қарусыздандыру, бұзақылық әрекеттерді жалғастыруға өзге тәсілмен кедергі жасау. Бұзақылық әрекеттер тоқтатылғаннан кейін, мысалы, кінәліні кейіннен ұстауға байланысты көрсетілген қарсылық бұзақылықпен бірге қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға жатады.
Қоғамдық тәртіпті қорғау жөніндегі міндеттерді атқаратын немесе қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыятын адамға қарсылық көрсетумен, оның ішінде осы адамдарға қатысты күш қолданумен немесе оны қолдану қатерімен ұштасқан бұзақылық әрекеттер ҚК-нің 293-бабы 2-бөлігінің 2) тармағының диспозициясымен толық қамтылады және басқа баптар бойынша қосымша саралауды қажет етпейді. Қоғамдық тәртіпті қорғау жөніндегі міндеттерді атқаратын немесе қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыятын адамға қарсылық көрсету тек осы ретте қолданылған күш қолдану нәтижесінде бұдан да ауыр басқа қол сұғушылық жасалған жағдайларда ғана бұзақылық құрамымен қамтылмайды.
Егер кінәлі қоғамдық тәртіпті қорғау жөніндегі міндеттерді атқаратын немесе қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыятын адамға қарсылық көрсету кезінде оның денсаулығына қасақана ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтірсе не кісі өлтірсе, жасалған әрекет бұған негіздер болған кезде ҚК-нің 293-бабы 2-бөлігінің 2) тармағында көзделген қылмыстар жиынтығы бойынша және тиісінше ҚК-нің 106-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы, ҚК-нің 107-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы немесе ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша, аталған қылмыстарды адамның қызметтік қызметін жүзеге асыруына не кәсіби немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты оған қатысты жасау ретінде саралануға тиіс.
Қарсылық көрсету кезінде кінәлі жәбірленушінің билік өкілі не қоғамдық тәртіпті қорғау жөніндегі міндеттерді атқаратын немесе қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыятын өзге адам екенін сезінуге тиіс.
ҚК-нің 3-бабының 9) тармағына сәйкес, билік өкілдеріне Қазақстан Республикасының заңында белгіленген тәртіппен өзіне қызметтік бағыныстылығында тұрмайтын адамдарға қатысты өкімдік өкілеттіктер берілген, мемлекеттік қызметте жүрген адам, оның ішінде құқық қорғау немесе арнаулы мемлекеттік органның, әскери полиция органының қызметкері, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысатын әскери қызметші жатады. Егер осы әрекеттер арасында ішкі байланыс болмаса және олардың әрқайсысы дербес қылмыс болып табылса, бұзақылық пен билік өкіліне қарсылық көрсету қылмыстар жиынтығын құрайды. Мысалы, егер адам бұзақылық әрекеттер тоқтатылғаннан кейін оны ұстау кезінде билік өкіліне қарсылық көрсетсе, оның әрекеттері ҚК-нің 293 және 380-баптары бойынша саралануға тиіс, өйткені бұл жағдайда билік өкіліне қарсылық көрсету қылмыстың дербес құрамын құрайды және ҚК-нің 293-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша бұзақылықтың сараланған түрі ретінде қарастырылмайды.
Қоғамдық тәртіпті қорғау жөніндегі міндеттерді атқаратын немесе қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыятын өзге адамдарға қоғамдық тәртіпті қорғауға тартылатын мерзімді қызметтегі әскери қызметшілерді, сондай-ақ мұндай әрекеттерге өз бастамасымен қатысатын басқа адамдарды жатқызу керек. Қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыятын адам деп қоғамдық тәртіптің бұзылуын, оның ішінде бұзақылық әрекеттерді, вандализм актісін болдырмауға тырысатын кез келген жеке тұлға танылады, мысалы, төбелесіп жатқандарды ажырататын, жүргіншілерді қоғамдық тәртіптің бұзылуын тыюға шақыратын және т.б. адам.
Бірнеше рет жасалу деп ҚК-нің 293-бабында көзделген бір бапта немесе ҚК-нің 293-бабының бір бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп қылмысты кез келген ретпен жасауды түсіну керек. Егер бұрын жасалған қылмыс үшін адам сотталған немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған болса, бұзақылықты бірнеше рет жасау белгісі болмайды. Егер бұзақылық әрекеттер бірыңғай қасақаналықпен қамтылатын елеусіз үзілістермен (кідірістермен) жасалса, істелген әрекет біртұтас қылмыс (бұзақылық) ретінде сараланады.
Бұзақылық әуе, өзен, теңіз кемесінің бортында, теміржол көлігінде жасалған жағдайда оның қауіптілігі артады. Сондықтан мұндай әрекеттер ҚК-нің 293-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы бойынша сараланады және жай бұзақылық жасағаны үшін көзделгеннен неғұрлым қатаң жаза көздейді.
ҚР ҚК-нің 293-бабының 3-бөлігі мынадай бұзақылық үшін қылмыстық жауаптылықты көздейді:
1) қылмыстық топ жасаған;
2) атыс, газ қаруын, пышақтарды, кастеттерді және өзге де суық қаруды не денсаулыққа зиян келтіру үшін арнайы бейімделген басқа заттарды қолдану арқылы немесе қолдануға әрекеттену арқылы жасалған.
Қылмыстық топ ұғымының анықтамасы ҚР ҚК-нің 3-бабының 24) тармағында және 31-бабының 3-бөлігінде берілген.
Атыс, газ қаруын, пышақтарды, кастеттерді және өзге де суық қаруды не денсаулыққа зиян келтіру үшін арнайы бейімделген басқа заттарды қолдану деп оларды тікелей мақсаты бойынша денсаулыққа зиян келтіру үшін пайдалануға бағытталған әрекеттерді (оқ ату, шаншып-кесетін соққылар жасау және т.б.), сондай-ақ оларды психикалық күш көрсету құралы ретінде қасақана пайдалануды түсіну керек. Яғни мұндай әрекеттерді ҚК-нің 293-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралауға негіз болып жәбірленушінің денсаулығына аталған заттарды пайдалана отырып зиян келтіру немесе оған әрекеттену ғана емес, бұзақылық әрекеттер барысында мұндай заттарды пайдалана отырып жасалған, жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына нақты қауіп төндірген кінәлінің өзге де мінез-құлқы табылады. Бұл ретте қаруды қолдану оның зақым келтіретін қасиеттерін ғана пайдалануды білдіретінін ескеру қажет (мысалы, бұзақылық кезінде қарудың сабымен соққы жасалған жағдайда, ол қару ретінде емес, денсаулыққа зиян келтіру үшін пайдаланылған зат ретінде бағалануға тиіс).
Бұзақылық әрекеттер барысында көрінеу жарамсыз немесе оқталмаған қару не ҚК-нің 293-бабы 3-бөлігінің 2) тармағында көрсетілген қаруға еліктейтін өзге зат (тапанша макеті, ойыншық пышақ немесе кастет және т.б.) пайдаланылған кезде, жәбірленушінің оны қалай қабылдағанына қарамастан, кінәлінің әрекеттері ҚК-нің 293-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралануы мүмкін емес.
Бұзақылық кезіндегі сөзбен айтылған қатер, сондай-ақ қаруды немесе басқа заттарды көрсету ҚК-нің 293-бабының 1-бөлігінің диспозициясымен қамтылады және оларды қолдану арқылы жасалған бұзақылық ретінде сараланбайды, өйткені мұндай әрекеттер қарудың немесе басқа заттардың қолданылғанын (пайдаланылғанын) әлі білдірмейді, демек азаматтардың өмірі мен денсаулығына нақты қауіп төндірмейді (ҚР ЖС-нің 2009 жылғы 12 қаңтардағы «Бұзақылық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 18–19-тармақтары).
ҚК-нің 293-бабының 3-бөлігі бойынша бұзақылықтың заты атыс, газ қаруы, пышақтар, кастеттер және өзге де суық қару не денсаулыққа зиян келтіру үшін арнайы бейімделген басқа заттар болып табылады (ҚК-нің 287-бабына түсініктемені қараңыз).
Пневматикалық қару — сығылған, сұйытылған немесе қатайтылған газ энергиясының есебінен бағытталған қозғалыс алатын снаряд арқылы нысананы қашықтықтан зақымдауға арналған қару.
Денсаулыққа зиян келтіру үшін арнайы бейімделген заттар деп кінәлі осы мақсат үшін алдын ала немесе бұзақылық әрекеттер жасау кезінде зақым келтіретін сипат беріп бейімдеген заттарды, сондай-ақ қандай да бір алдын ала өңдеуден өтпегенімен, конструкциялық ерекшеліктері мен қасиеттеріне қарай денсаулыққа зиян келтіру үшін пайдалану мақсатында кінәлі арнайы дайындап, өзімен бірге алып жүрген заттарды (тұрмыстық мақсаттағы пышақтар, бұрауыштар, балталар, шоқпарлар, бейсбол биталары, металл құбырлардың кесінділері, таяқтар, арматура, ұстаралар және басқалары) тану керек.
Қылмыс орнында табылған, денсаулыққа зиян келтіру үшін арнайы бейімделмеген заттарды қолдану немесе қолдануға әрекеттену ҚК-нің 293-бабы 3-бөлігінің 2) тармағындағы белгілер бойынша әрекеттерді саралауға негіз бола алмайды.
Атыс, газ қаруын, пышақтарды, кастеттерді және өзге де суық қаруды не денсаулыққа зиян келтіру үшін арнайы бейімделген басқа заттарды қолдануға әрекеттену деп осы заттарды олардың мақсатына сәйкес пайдалануға тікелей бағытталған, бірақ кінәлінің еркіне байланысты емес мән-жайлар бойынша аяғына дейін жеткізілмеген әрекеттерді түсіну керек.
Денсаулыққа зиян келтіру үшін арнайы бейімделген заттарды қолданумен немесе қолдану қатерімен байланысты бұзақылық әрекеттерді саралау кезінде соттар заттың конструкциялық мақсатын, соққы жасау тәсілі мен қарқындылығын, заттың адамның ағзалары мен тіндерінің анатомиялық тұтастығын немесе физиологиялық функциясын бұзуға мүмкіндік беретін қасиеттерінің болуын, денсаулыққа зиян келтіру ықтималдығын және басқа да мән-жайларды ескеруге тиіс.
Бұзақылық жасау барысында адам адамның өміріне немесе денсаулығына қауіпті жануарларды пайдаланған жағдайларда, істің нақты мән-жайларын ескере отырып, жасалған әрекет ҚК-нің 293-бабының 1-бөлігі бойынша саралануы мүмкін.
Бұзақылықты вандализмнен, яғни ғимараттарды немесе өзге де құрылыстарды қорлауға, қоғамдық көлікте немесе басқа қоғамдық орындарда мүлікті бүлдіруге бағытталған әрекеттер жасаудан ажырату керек. Вандализм кезінде қоғамдық тәртіптің бұзылуы барлық жағдайда демонстрациялық сипатта өрескел болып, қоғамға анық құрметтемеушілік білдіре бермейді, өйткені оның салдары анықталғанға дейін қоғамдық тәртіптің бұзылуы белгісіз болып қалады.
ҚР ҚК-нің 293-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
ҚР ҚК-нің 293-бабының 2-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
ҚР ҚК-нің 293-бабының 3-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауыр қылмыстарға жатады.
Исидор Шамилович Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Закон Кодекс Норматив Указ Приказ Решение Постановление Адвокат Алматы Юрист Юридическая услуга Юридическая консультация Гражданские Уголовные Административные дела споры Защита Арбитражные Юридическая компания Казахстан Адвокатская контора Судебные дела Декларация Указ Приказ Постановление Решение Доклад Заключение Заявление Заключение Конвенция Контракт Меморандум Методика Нормы Нота Правила Программа Устав Хартия Статья Комментарий Резолюция Регламент Протокол Проект Программа Правила Послания
