Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 386-бабына түсініктеме. Көлік құралының сәйкестендіру нөмірін қолдан жасау, жою, көрінеу қолдан жасалған сәйкестендіру нөмірі бар көлік құралын өткізу
1. Сәйкестендіру нөмірін, шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірін қолдан жасау немесе жою, сондай-ақ көлік құралының мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісін қолдан жасау, көрінеу қолдан жасалған немесе жалған мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісін пайдалану, сол сияқты көрінеу қолдан жасалған сәйкестендіру нөмірі, шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірі бар немесе көрінеу қолдан жасалған мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісі бар көлік құралын өткізу не көрінеу қолдан жасалған нөмірі бар шанақты, шассиді, қозғалтқышты өткізу —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Дәл сол іс-әрекеттер адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен немесе қылмыстық топ жасаған жағдайда —
бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
386-бапта көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оның заңдық маңызы бар фактілерді құжаттамалық куәландырудың белгіленген тәртібіне қол сұғуымен байланысты, ал мұндай фактілердің бұрмалануы жеке және заңды тұлғалар үшін зиянды салдарға әкеп соғуы мүмкін, азаматтарға, ұйымдар мен мекемелерге моральдық және материалдық зиян келтіреді. Бұл әрекет көлік құралдарын сәйкестендіру тәртібін бұзады және көбінесе басқа да неғұрлым ауыр қылмыстық құқық бұзушылықтар жасау мақсатын көздейді.
Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі көлік құралдарын мемлекеттік тіркеу және есепке алу саласындағы басқару органдарының қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар, көлік құралдарын есепке алудың белгіленген тәртібі болып табылады. Қосымша объект ретінде меншік мүлкінің сақталуына кепілдік беретін қоғамдық қатынастар танылады.
Түсіндіріліп отырған қылмыстың заты сәйкестендіру нөмірі, шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірі, көлік құралының мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісі және көлік құралының өзі болып табылады.
Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2014 жылғы 2 желтоқсандағы бұйрығымен бекітілген Көлік құралының сәйкестендіру нөмірі бойынша көлік құралдарының жекелеген түрлерін мемлекеттік тіркеу және есепке алу, механикалық көлік құралдарының жүргізушілерін даярлау, емтихандар қабылдау және жүргізуші куәліктерін беру қағидаларына сәйкес, көлік құралының сәйкестендіру нөмірі — көлік құралын өндіруші берген, көлік құралдарының мемлекеттік тіркеуінің бірыңғай ақпараттық жүйесінде көлік құралын сәйкестендіруге мүмкіндік беретін, бірізді әріптік-цифрлық таңбалар түрінде көрсетілген көлік құралының жеке сериялық нөмірі.
Көлік құралдарын мемлекеттік тіркеудің бірыңғай ақпараттық жүйесі — көлік құралдары мен олардың иелері туралы мәліметтерді орталықтандырылған есепке алуды қамтамасыз ететін мемлекеттік ақпараттық жүйе.
Сәйкестендіру нөмірінде (VIN) бұйымның реттік нөмірі және оның негізгі құрылымдық сипаттамалары көрсетіледі.
Шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірі — көлік құралының жекелеген бөліктеріне дайындаушы зауыт беретін нөмірлер.
Жоғарыда аталған Қағидаларға сәйкес, өндіруші сәйкестендіру нөмірін түсірген көлік құралының шанағы, шассиі, рамасы нөмірлік агрегат деп аталады.
Аталған Қағидаларға сәйкес, көлік құралының мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісі (МТНБ) — мемлекеттік меншік болып табылатын және механикалық көлік құралына берілетін, ұлттық стандарттың талаптарына сәйкес дайындалған жеке әріптік-цифрлық белгілеуді қамтитын бұйым. Бұл ұғым «Транзит» МТНБ-ға да қолданылады.
Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 21 қыркүйектегі «Қазақстан Республикасындағы көлік туралы» Заңының 1-бабының 6) тармақшасына сәйкес, Қазақстан Республикасының көлігі — Қазақстан Республикасының аумағында тіркелген теміржол, автомобиль, теңіз, ішкі су, әуе, қалалық рельсті, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан магистральдық құбыр көлігі.
Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 17 сәуірдегі «Жол жүрісі туралы» Заңының 1-бабының 28) тармақшасына сәйкес, көлік құралы — адамдарды, жүктерді немесе оған орнатылған жабдықты жолдармен тасымалдауға арналған құрылғы.
Қылмыстың объективтік жағы ҚР ҚК-нің 386-бабында көзделген сәйкестендіру нөмірін, шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірін қолдан жасау немесе жою, сондай-ақ көлік құралының мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісін қолдан жасау, көрінеу қолдан жасалған немесе жалған мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісін пайдалану, сол сияқты көрінеу қолдан жасалған сәйкестендіру нөмірі, шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірі бар немесе көрінеу қолдан жасалған мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісі бар көлік құралын өткізу не көрінеу қолдан жасалған нөмірі бар шанақты, шассиді, қозғалтқышты өткізу әрекеттерінен тұрады.
Қолдан жасалған деп түпнұсқаға ұқсастығы болғанымен, түпнұсқа болып табылмайтын, бұрмалау мақсатында жасалған нәрсе аталады, яғни қолдан жасалған деп шындыққа сәйкес келмейтін зат есептеледі.
Сәйкестендіру нөмірін, шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірін қолдан жасау оларды толық немесе ішінара өзгертіп қайта жасауды білдіреді және түпнұсқа нөмірге кез келген өзгерістер енгізу немесе толықтай жалған нөмірді дайындау (түсіру) арқылы көрініс табады.
Қолдан жасау әртүрлі тәсілдермен жүзеге асырылуы мүмкін, мысалы, таңбаларды қайта соғу, бояп тастау, балқытып құю, егеу, химиялық жолмен жою, жекелеген бөліктерін, цифрларын, әріптерін фрезерлеу және көлік құралының өзін де, оның агрегаттарын (бөлшектерін) де сәйкестендіруді мүмкін емес ететін өзге де тәсілдер арқылы.
Жою деп осы заттың физикалық тұрғыдан жойылуына немесе оны пайдаланудың мүмкін болмауына әкеп соққан әрекеттер түсініледі.
Осылайша, сәйкестендіру нөмірін, шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірін жою — көлік құралын тұтастай немесе оның агрегаттарын (бөлшектерін) сәйкестендіру мүмкіндігін толығымен жоғалтуға әкеп соғатын түпнұсқа нөмірді толықтай жою болып табылады.
Көлік құралының мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісін қолдан жасау — жалған мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісін дайындау немесе түпнұсқа нөмірлік белгіні қайта жасау, яғни ресми дайындаушы кәсіпорын түсірген таңбаларды бұрмалайтын өзгерістер енгізу. Өз бетінше немесе бұл үшін лицензиясы жоқ фирма дайындаған, сондай-ақ сәйкес келуі тиіс параметрлер сақталмай жасалған мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгілері (мысалы, голограмманың, графикасы бар термотрансферлік үлдірдің, өшірілмейтін сериялық нөмірдің, штрих-кодтың, жарық шағылыстыратын жабынның, дайындаушы зауыт мөртаңбасының болмауы) қолдан жасалған болып табылады.
Жалған мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгілері деп арнайы лицензиясы бар ресми дайындаушы кәсіпорын дайындаған, барлық қажетті параметрлері сақталған, бірақ басқа көлік құралына бекітілген, яғни басқа көлік құралын мемлекеттік тіркеу кезінде берілген нөмірлік белгілер танылады. Қолдан жасалған белгіден айырмашылығы, жалған белгі оның пайдаланылып отырған көлік құралына емес, басқа көлік құралына тиесілі болуын білдіреді.
Көрінеу қолдан жасалған немесе жалған мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісін пайдалану оны көлік құралының шанағына орналастыруды білдіреді.
Көрінеулік деп кінәлі адамның осы затты пайдалануды бастағанға дейін оның қолдан жасалған, жалған екендігін нақты білгенін түсіну қажет.
ҚР ҚК-нің 386-бабының 1-бөлігінде көрсетілген өзге де заттарға қатысты көрінеу қолдан жасалған деген белгісі бар басқа әрекеттерді жасау да осыған ұқсас сараланады.
Көрінеу қолдан жасалған сәйкестендіру нөмірі, шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірі бар немесе көрінеу қолдан жасалған мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісі бар көлік құралын не көрінеу қолдан жасалған нөмірі бар шанақты, шассиді, қозғалтқышты өткізу — оларды көтерме жеткізу немесе бөлшек сауда-саттық арқылы сату, айырбас мәмілесі, сондай-ақ өтеусіз иеліктен шығару нысанында беру болып табылады. Яғни өткізу деп көлік құралын иеліктен шығаруды, оны үшінші тұлғаларға кез келген тәсілмен беруді, мысалы, айырбастау, сыйға тарту, кепілге беру, сату, жалға беру және т.б. түсіну қажет. Көлік құралын өткізу тек көрінеу қолдан жасалған сәйкестендіру нөмірі, шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірі немесе көрінеу қолдан жасалған мемлекеттік сәйкестендіру нөмірі бар көлік құралына қатысты әрекеттер жасауды білдіреді.
Өткізу кезінде адамның иеліктен шығарылатын көлік құралына (шанаққа, шассиге, қозғалтқышқа) қатысты қандай да бір құқықтық өкілеттіктерінің болуы маңызды емес. Өткізуді жүзеге асыратын адам көлік құралын (оның агрегаттарын, бөлшектерін) заңды түрде де, заңсыз түрде де иеленуі мүмкін.
Егер адам көлік құралын (оның бөлігін) ұрлау нәтижесінде иемденіп, кейіннен оны қолдан жасалған сәйкестендіру нөмірлерін пайдалана отырып өткізсе, онда кінәлінің әрекеттері ҚР ҚК-нің 196-бабында көзделген «Қылмыстық жолмен алынған мүлікті иемдену немесе өткізу» және ҚР ҚК-нің 386-бабында көзделген әрекеттердің жиынтығы бойынша саралануға тиіс.
Талданып отырған қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық құрамға жатады. Әрекет баптың диспозициясында көрсетілген іс-әрекеттер жасалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Мәселен, қолдан жасау кезінде әрекет сәйкестендіру нөмірін, шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірін, көлік құралының мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісін кез келген тәсілмен толық немесе ішінара өзгерту сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі, нәтижесінде көлік құралы немесе оның бөлігі шындыққа сәйкес келмейтін басқа нөмірге ие болады.
Жою кезінде әрекет сәйкестендіру нөмірін, шанақтың, шассидің немесе қозғалтқыштың нөмірін бүлдіру нәтижесінде көлік құралын немесе оның құрамдас бөліктерін сәйкестендіру мүмкін болмай қалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Көрінеу қолдан жасалған сәйкестендіру нөмірі, шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірі бар немесе көрінеу қолдан жасалған мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісі бар көлік құралын не көрінеу қолдан жасалған нөмірі бар шанақты, шассиді, қозғалтқышты өткізу кезінде қылмыстық құқық бұзушылық көлік құралы иеліктен шығарылған сәттен бастап (сату, жалға беру, сыйға тарту, кепілге беру және т.б.) аяқталған болып есептеледі.
Түсіндіріліп отырған қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам сәйкестендіру нөмірін, шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірін қолдан жасап немесе жойып жатқанын не көлік құралының мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісін қолдан жасап жатқанын, не көрінеу қолдан жасалған немесе жалған тіркеу нөмірлік белгісін пайдаланып жатқанын, не көрінеу қолдан жасалған сәйкестендіру нөмірі, шанақтың, шассидің, қозғалтқыштың нөмірі немесе көрінеу қолдан жасалған тіркеу нөмірі бар көлік құралын (оның бөліктерін) өткізіп жатқанын түсінеді және осыны қалайды.
ҚР ҚК-нің 386-бабында көзделген қылмыстың субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген адам бола алады.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі саралау белгілері болған жағдайда, яғни адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен немесе қылмыстық топ жасаған ұқсас әрекеттер үшін жауаптылықты көздейді. Бұл белгілердің сипаттамасы ҚР ҚК-нің 31 және 99-баптарына берілген түсініктемеде қамтылған.
ҚР ҚК-нің 386-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатпайтын, онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.
ҚР ҚК-нің 386-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстар санатына жатады.
Исидор Шамилович Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
