Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 9-бабына түсініктеме. Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарды ұстап беру

Басқа мемлекеттің аумағында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған Қазақстан Республикасының азаматтары, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартында өзгеше белгіленбесе, ұстап беруге жатпайды.

Қазақстан Республикасының аумағында жүрген, Қазақстан Республикасынан тыс жерде қылмыс жасаған шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар Қазақстан Республикасының халықаралық шартына сәйкес қылмыстық жауаптылыққа тарту немесе жазасын өтеу үшін шет мемлекетке ұстап берілуі мүмкін.

Егер адамға осы мемлекетте азаптау, зорлық-зомбылық, басқа да қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас жасау немесе жаза қолдану, сондай-ақ өлім жазасын қолдану қаупі төнуі мүмкін деп пайымдауға елеулі негіздер болса, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында өзгеше көзделмесе, ешкім шет мемлекетке ұстап берілмейді.

ҚР Конституциясының 11-бабының 1-тармағына сәйкес, егер Республика халықаралық шарттарында өзгеше белгіленбесе, Қазақстан Республикасының азаматын шет мемлекетке ұстап беруге болмайды.

ҚР ҚПК-нің 7-бабының 1) тармағына сәйкес, адамдарды ұстап беру (экстрадициялау) деп қылмыстық жауаптылыққа тарту немесе үкімді орындау үшін іздестіріліп жатқан адамды мемлекетке беру түсініледі.

Ұстап беру мәселесі халықаралық құқық нормаларымен реттеледі. ҚР Конституциясының 4-бабының 3-тармағына сәйкес, Республика ратификациялаған халықаралық шарттар оның заңдарынан басым болады.

Ұстап беру институты саяси баспана институтымен бәсекелеседі. Бұл бәсекелестік саяси баспана алу құқығының пайдасына шешіледі.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарды ұстап беру туралы халықаралық шарттар көпжақты немесе екіжақты сипатта болуы мүмкін. Алғашқыларының ішінде ҚР үшін 1957 жылғы Еуропа Кеңесінің Құқық бұзушыларды ұстап беру туралы Еуропалық конвенциясы (және оған 1975–1978 жылдардағы екі Қосымша хаттама); 2002 жылғы 7 қазанда Кишиневте жасалған Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы 2002 жылғы 7 қазандағы конвенция, сондай-ақ жекелеген қылмыстармен күресу мақсатында мемлекеттер арасында жасалатын және оған ҚР қатысушы болып табылатын бірқатар көпжақты конвенциялар (мысалы, 1979 жылғы Кепілге алумен күресу туралы халықаралық конвенция) бірінші кезектегі маңызға ие.

Еуропалық конвенция жасалуы оны жасаған адамның ұстап берілуіне негіз бола алатын құқық бұзушылықтардың санаттары (түрлері) мәселесін егжей-тегжейлі реттейді. Оған сәйкес, ұстап беру сұрау салушы және сұрау салынатын мемлекеттердің заңдары бойынша кемінде бір жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға немесе одан да ауыр жазаға әкеп соғатын құқық бұзушылықтарға қатысты жүзеге асырылады. Алайда, егер ұстап беру туралы өтініш осындай құқық бұзушыға қатысты шығарылған бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны немесе өзге де бас бостандығынан айыру шарасын орындау мақсатында іздестіріліп жатқан адамға қатысты болса, ұстап беруге осы жазаның аяқталуына кемінде төрт ай қалған жағдайда ғана рұқсат етіледі.

Конвенция құқық бұзушылықтардың кейбір өзге санаттарын жасаған құқық бұзушыларды ұстап беруге (ішкі заңнамаға сәйкес санкцияның түрі мен мөлшеріне байланысты емес) шектеулер көздейді. Бұл, ең алдымен, саяси құқық бұзушылықтарға қатысты. Әскери құқық бұзушылықтар да Конвенцияның қолданылу аясынан шығарылады. Конвенцияда сондай-ақ қылмыстар жасалған орынның ерекшеліктеріне, ескіру мерзімдеріне және ұстап берілетін адамға қатысты өлім жазасын қолдану мүмкіндігіне байланысты ұстап беруге қатысты өзге де шектеулер бекітілген.

Конвенция ұстап беру туралы сұрау салуға қойылатын талаптарды, осы сұрау салуды жіберу және оған ілеспе құжаттар мен ықтимал қосымша ақпаратты ұсыну тәртібін, ұстап берілетін адамды уағдаласушы тараптардың аумағы арқылы транзитпен өткізу тәртібін жеткілікті дәрежеде реттейді, сондай-ақ өзі жасаған құқық бұзушылыққа қатысты алдын ала тергеу және сот талқылауы жүргізілген кезде ұстап берілетін адамның құқықтарына бірқатар процестік кепілдіктерді (аталған адамды ұстау және қамауға алу мәселесін шешуді қоса алғанда) көздейді.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарды ұстап беру және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінің адамдарына қатысты қылмыстық қудалауды жүзеге асыру Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы 2002 жылғы 7 қазанда қабылданған Кишинев конвенциясымен реттеледі. Конвенцияның 66-бабына сәйкес, қатысушы елдер өз аумақтарында жүрген адамдарды қылмыстық жауаптылыққа тарту немесе үкімді орындау үшін талап бойынша бір-біріне ұстап беруге міндеттенді.

Ұстап беру мәселесі туындаған кезде адам экстрадициялау субъектісі бола алады, бірақ бұл үшін оның сұрау салушы мемлекеттің азаматтығы болуы, өзі жүрген елдің азаматтығы болмауы, сондай-ақ ұстап беру сұратылған адамның азаматтығы жоқ адам (апатрид) немесе үшінші мемлекеттің азаматы болуы шарт.

Шет мемлекеттің аумағында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған Қазақстан азаматы қылмыстық қудалау үшін осы мемлекетке ұстап берілмейді, алайда оның жасаған қылмыстық құқық бұзушылығының қылмыстылығы мен жазаланушылығы туралы мәселе міндетті түрде ҚР ҚК-не сәйкес шешіледі.

ҚПК-нің 579-бабының 1-бөлігіне сәйкес, егер адамды ұстап беру (экстрадициялау) сұратылып отырған қылмыстардың ең болмағанда біреуі үшін бір жылдан кем емес мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделсе немесе адам бас бостандығынан айыру түріндегі жазаға сотталып, өтелмеген мерзімі кемінде алты айды құраса, адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы сұрау салу жіберіледі.

Қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін ұстап беру сұрау салушы және сұрау салынатын Уағдаласушы Тараптардың ішкі заңнамасы бойынша қылмыстық жазаланатын болып табылатын және жасалғаны үшін кемінде бір жыл мерзімге бас бостандығынан айыру немесе неғұрлым қатаң жаза көзделетін әрекеттер үшін жүзеге асырылады.

Үкімді орындау үшін ұстап беру сұрау салушы және сұрау салынатын Уағдаласушы Тараптардың ішкі заңнамасына сәйкес қылмыстық жазаланатын болып табылатын әрекеттер үшін жүзеге асырылады және оларды жасағаны үшін ұстап берілуі сұратылып отырған адам кемінде алты ай мерзімге бас бостандығынан айыруға немесе неғұрлым қатаң жазаға сотталған болуы тиіс.

Ұстап беру сұратылып отырған әрекеттің сұрау салынатын және сұрау салушы Уағдаласушы Тараптардың ішкі заңнамасы бойынша қылмыстық жазаланатын болып табылатынын шешу кезінде қылмыстық құқық бұзушылықтың жекелеген белгілерін сипаттаудағы және пайдаланылатын терминологиядағы айырмашылықтардың маңызы болмайды.

Мысалы, Қазақстан аумағында Ресейде есірткі өткізген Қырғызстан азаматы ұсталды делік. Есірткі сатушы ҚК-нің 297-бабының 1-бөлігіне сәйкес қылмыстық жауаптылыққа тартылуға жатады. Алайда қылмыскерді Қырғызстан мен Ресей тарапынан бір мезгілде ұстап беру туралы сұрау салу түскен жағдайда, қай сұрау салуға басымдық беру керектігін шешу қажет. ТМД елдерінің Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы конвенциясының 65-бабына сәйкес, сұрау салынатын тарап талаптардың қайсысын қанағаттандыру керектігін дербес шешуге тиіс. Басқаша айтқанда, қылмыс жасаған адам табылған мемлекеттің аумағында болған кезде мемлекет өз қалауы бойынша әрекет етеді: не талап етілген адамды ұстап береді, не оны өз заңдары бойынша жазалайды. Бұл жағдайда азаматтық қағидатынан аумақтық қағидаттың басымдығын ескере отырып, Қазақстан есірткі сатушыны Ресейге ұстап беруі қажет.

Ұстап берудің шарттары мен тәртібі ұлттық (мемлекетішілік) заңнамамен және халықаралық шарттармен реттеледі. Ұстап беруді жүзеге асыру тәртібі ҚПК-нің 60-тарауында егжей-тегжейлі регламенттелген. Мәселен, адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы сұрау салу бойынша шешім ҚПК-нің 591-бабымен реттеледі. Экстрадициялық тексеру материалдарын зерделеу нәтижелері бойынша ҚР Бас Прокуроры немесе оның орынбасары адамды шет мемлекетке ұстап беру (экстрадициялау) немесе ұстап беруден (экстрадициялаудан) бас тарту туралы шешім қабылдайды. Адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы бірнеше мемлекеттің талаптары болған кезде, адамды қай мемлекетке ұстап беру (экстрадициялау) керектігі туралы шешімді Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры немесе оның орынбасары қаулы нысанында қабылдайды (1-бөлік).

ҚР Бас Прокуроры немесе оның орынбасары қабылданған шешім туралы шет мемлекеттің орталық органын, сондай-ақ осы шешімге қатысты адамды және оның қорғаушысын хабардар етеді (2-бөлік).

Ұстап беру (экстрадициялау) туралы шешім қабылданған жағдайда, осы адамға қаулының көшірмесі табыс етіледі және қабылданған шешімге Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотына шағым жасау құқығы түсіндіріледі (3-бөлік).

Адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы қаулы оған шағым жасау мерзімі өткеннен кейін орындауға жіберіледі. Қаулыға шағым жасалған жағдайда, ҚР Жоғарғы Соты судьясының қаулысы заңды күшіне енгенге дейін адамды ұстап беру (экстрадициялау) жүргізілмейді (4-бөлік).

Шет мемлекетке адамды ұстап беруден (экстрадициялаудан) қылмыстық қудалауды жүзеге асыруды жоққа шығармайтын негіздер бойынша бас тартылған жағдайда, шет мемлекет құзыретті органының өтінішхаты бойынша ҚР Бас Прокуроры осы адамға қатысты ҚР ҚПК-де көзделген тәртіппен сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізуді тапсырады (5-бөлік).

Адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы шешімге шағым жасау тәртібі ҚПК-нің 592-бабымен айқындалған, оған сәйкес ҚР Бас Прокурорының немесе оның орынбасарының адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы қаулысына осы шешім қабылданған адам немесе оның қорғаушысы қаулының көшірмесін алған кезден бастап он тәулік ішінде ҚР Жоғарғы Сотына шағым жасай алады (1-бөлік).

Ұстап беру (экстрадициялау) туралы шешім қабылданған адамды күзетпен ұстау орнының әкімшілігі шағымды алғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде оны ҚР Жоғарғы Сотына жібереді және бұл туралы ҚР Бас прокуратурасын хабардар етеді (2-бөлік).

ҚР Бас Прокуроры немесе оның орынбасары адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы қаулыға шағым жасалғаны туралы хабарламаны алған кезден бастап он тәулік ішінде қабылдаған шешімінің заңдылығы мен негізділігін растайтын материалдарды ҚР Жоғарғы Сотына жібереді (3-бөлік).

Адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы шешімнің заңдылығы мен негізділігін тексеруді ҚР Жоғарғы Сотының судьясы шағымды алған күннен бастап бір ай ішінде прокурордың, ұстап беру (экстрадициялау) туралы шешім қабылданған адамның және оның қорғаушысының қатысуымен ашық сот отырысында жүргізеді. Ерекше жағдайларда бұл мерзім ұзартылуы мүмкін (4-бөлік).

Отырыстың басында төрағалық етуші қаралуға жататын шағымды жариялайды, қатысушыларға олардың құқықтарын, міндеттері мен жауаптылығын түсіндіреді. Содан кейін арыз беруші және (немесе) оның қорғаушысы шағымды негіздейді, одан кейін сөз прокурорға беріледі (5-бөлік).

Сот талқылауы барысында ҚР Жоғарғы Сотының судьясы ұстап беру (экстрадициялау) туралы шешім қабылданған адамның кінәлілігі мәселелерін зерттемейді және шет мемлекеттің құзыретті органдары қабылдаған процестік шешімдердің заңдылығын тексермейді, тек осы адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы шешімнің Қазақстан Республикасының заңнамасы мен халықаралық шарттарына сәйкестігін тексерумен шектеледі (6-бөлік).

Тексеру нәтижесінде ҚР Жоғарғы Соты мынадай қаулылардың бірін шығарады: 1) адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы шешімді заңсыз немесе негізсіз деп тану және оның күшін жою туралы; 2) шағымды қанағаттандырусыз қалдыру туралы; 3) осы шешімді қабылдау үшін елеулі маңызы бар мәселелер қаралғанға дейін адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы шешімді тоқтата тұру және сонымен бір мезгілде адамды қамауда ұстау мерзімін кемінде бір айға ұзарту туралы (7-бөлік).

ҚР Жоғарғы Сотының адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы шешімді заңсыз немесе негізсіз деп тану және оның күшін жою туралы не шағымды қанағаттандырусыз қалдыру туралы қаулысы жарияланған сәттен бастап заңды күшіне енеді (8-бөлік).

ҚР Жоғарғы Соты ұстап беруді (экстрадициялауды) заңсыз немесе негізсіз деп тану және оның күшін жою туралы қаулы шығарған адамды босату ҚПК-нің 589-бабының 10-бөлігінде көзделген тәртіппен жүргізіледі (9-бөлік).

Қазақстан Республикасы мыналарды жасасты:

қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек туралы 15 екіжақты халықаралық шарт (БАӘ, Грузия, Үндістан, Қытай, Корея, Қырғызстан, Литва, Моңғолия, Пәкістан, Түркия, Өзбекстан, Испания, Чехия);

экстрадициялау туралы 10 екіжақты халықаралық шарт (БАӘ, Қытай, Қырғызстан, Литва, Моңғолия, Түркия, Иран, Испания, Үндістан, Венгрия);

сотталған адамдарды беру туралы 8 екіжақты халықаралық шарт (Әзербайжан, Түрікменстан, Украина, Испания, Түркия, Қытай, Италия, Венгрия).

ҚК-нің 9-бабының 2-бөлігіне сәйкес, Қазақстан Республикасының аумағында жүрген, ҚР-дан тыс жерде қылмыс жасаған шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес қылмыстық жауаптылыққа тарту немесе жазасын өтеу үшін шет мемлекетке ұстап берілуі мүмкін.

Ұстап беру мәселесі адам бір елде немесе сол елдің мүдделеріне қарсы қылмыстық құқық бұзушылық жасаған не жазасын өтеуге міндетті бола тұра, басқа елдің аумағында жүрген жағдайларда туындайды. Халықаралық тәжірибеге сәйкес, ұстап беру туралы талап мынадай шарттардың бірі болған кезде қойылады:

қылмыстық құқық бұзушылық оның аумағында жасалған;

қылмыстық құқық бұзушылық осы мемлекеттің мүдделеріне қарсы бағытталған;

қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам осы мемлекеттің азаматы болып табылады;

адамға қатысты үкімді орындау қажет.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарды (шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдарды) ұстап беру туралы ҚК-нің 9-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстық-құқықтық норма ҚК-нің 8-бабының 4-бөлігінде бекітілген қылмыстық заңның кеңістікте қолданылуының әмбебап және нақты қағидаттары сияқты қағидаттар туралы нормалармен бәсекелеседі. Бәсекелестік мынада: көрсетілген қағидаттарға сәйкес Қазақстан Республикасы тиісті шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдарды қылмыстық жауаптылыққа тартып, оларға Қазақстанның қылмыстық заңнамасы бойынша қылмыстық жаза қолдануға құқылы.

Сонымен қатар, ұстап беру туралы көрсетілген нормаға (ҚК-нің 9-бабының 2-бөлігі) сәйкес, Қазақстан Республикасы мүдделі мемлекеттің талап етуі бойынша шетел азаматын немесе азаматтығы жоқ адамды қылмыстық юрисдикцияны дәл осы мүдделі мемлекеттің өзі жүзеге асыруы үшін ұстап бере алады. Демек, осы қылмыстық-құқықтық нормалардың (ҚК-нің 8 және 9-баптары) мазмұнын салыстыру олардың арасындағы бәсекелестіктің жалпы және арнайы нормалардың бәсекелестігінің бір түрі болып табылатыны туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Менің ойымша, ұстап беру туралы норма (ҚК-нің 9-бабының 2-бөлігі) ҚК-нің 8-бабының 4-бөлігінде бекітілген нормаға қатысты арнайы норма болып табылады. Жалпы және арнайы нормалар бәсекелескен кезде мәселе арнайы норманың пайдасына шешілуге тиіс. Біздің ұсынысымыздың дұрыстығын ұстап беру мәселесінің халықаралық құқық нормаларында оң шешімін табуы және ҚК-нің 9-бабына сілтеме жасала отырып расталуы да дәлелдейді.

ҚПК-нің 590-бабының 1-бөлігіне сәйкес, егер:

адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы сұрау салу келіп түскен адам Қазақстан Республикасының азаматы болып табылса және Қазақстан Республикасының сұрау салушы тараппен жасасқан халықаралық шартында өз азаматтарын ұстап беру (экстрадициялау) көзделмесе;

адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы сұрау салуға негіз болған әрекет Қазақстан Республикасында қылмыс деп танылмаса;

адамды ұстап беру (экстрадициялау) сұратылған қылмыс үшін Қазақстан Республикасында бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделмесе;

адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы сұрау салу келіп түскен адамға Қазақстан Республикасы баспана берген болса;

адамға қатысты сол қылмыс үшін заңды күшіне енген үкім шығарылған немесе іс бойынша іс жүргізу тоқтатылған болса;

адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы сұрау салуды алған кезде Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша қылмыстық қудалау ескіру мерзімінің өтуіне немесе өзге де заңды негізге байланысты басталмаса немесе үкім орындалмаса;

адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы сұрау салу келіп түскен адам сұрау салушы тарапта азаптауға ұшырауы мүмкін деп пайымдауға негіздер болса не оның денсаулығына, өміріне немесе бостандығына нәсілдік белгісі, діни сенімі, ұлты, азаматтығы (бодандығы), белгілі бір әлеуметтік топқа жататындығы немесе саяси көзқарастары бойынша қауіп төнсе, Қазақстан Республикасының халықаралық шартында көзделген жағдайларды қоспағанда;

адамды ұстап беру (экстрадициялау) сұратылып отырған әрекет Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес, егер Қазақстан Республикасының сұрау салушы тараппен жасасқан халықаралық шартында өзгеше көзделмесе, тек жеке айыптау тәртібімен ғана қудаланатын болса.

9. адамды ұстап беру (экстрадициялау) сұратылып отырған әрекет Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша әскери қылмыстарға жататын болса, егер Қазақстан Республикасының сұрау салушы мемлекетпен жасасқан халықаралық шартында өзгеше көзделмесе;

10\. шет мемлекеттің орталық органы Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының талабы бойынша адамды ұстап беру (экстрадициялау) туралы сұрау салу бойынша шешім қабылдау мүмкін болмайтын қосымша материалдарды немесе деректерді ұсынбаса;

11\) адамды ұстап беру (экстрадициялау) Қазақстан Республикасының халықаралық шарттар бойынша міндеттемелеріне қайшы келсе;

12\. Қазақстан Республикасының халықаралық шартында көзделген өзге де негіздер болса.

Егер адамды ұстап беру (экстрадициялау) сұратылып отырған қылмыс Қазақстан Республикасының аумағында немесе одан тыс жерде жасалып, бірақ Қазақстан Республикасының мүдделеріне қарсы бағытталған болса, адамды ұстап беруден (экстрадициялаудан) бас тартылуы мүмкін (ҚПК-нің 590-бабының 2-бөлігі).

Ұстап беруден бас тартылған жағдайда, сұрау салушы Уағдаласушы Тарап бас тарту негіздері туралы шешім қабылданған кезден бастап 10 күн ішінде хабардар етілуге тиіс.

Сұрау салынатын адамды ұстап беруден бас тартылған жағдайда, сұрау салынатын Уағдаласушы Тараптың құзыретті әділет мекемесі Уағдаласушы Тараптың заңнамасына сәйкес, ұстап беруден бас тартылған адамға қатысты қылмыстық қудалау мәселесін шешеді.

Жоғарыда атап өтілгендей, саяси баспана берілген жағдайларда саяси көзқарастары үшін, сондай-ақ Қазақстанда қылмыстық құқық бұзушылық деп танылмайтын әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін қудаланатын адамдарды басқа мемлекеттерге ұстап беруге жол берілмейді. Саяси баспана беру рәсімі ҚР Президентінің 2006 жылғы 10 қазандағы «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссия туралы» Жарлығымен реттеледі.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар