Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 39-бабына түсіндірме. Зиянды өтету құқығы және талап қою мерзімдері
1. Адамды толық немесе ішінара ақтау туралы шешім қабылдаған кезде қылмыстық процесті жүргізетін орган оның зиянды өтету құқығын тануға міндетті. Ақтау үкімінің немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату, өзге де заңсыз шешімдердің күшін жою немесе оларды өзгерту туралы қаулының көшірмесі мүдделі адамға табыс етіледі не пошта арқылы жіберіледі. Сонымен қатар оған зиянды өтету туралы талаптарды қою тәртібі мен мерзімдері түсіндірілген хабарлама жолданады. Зиянды өтетуге құқығы бар қайтыс болған адамның мұрагерлерінің, туыстарының немесе асырауындағыларының тұрғылықты жері туралы мәліметтер болмаған жағдайда, хабарлама олар қылмыстық процесті жүргізетін органға өтініш жасаған күннен бастап бес тәуліктен кешіктірілмей жіберіледі.
2. Осы Кодекстің 38-бабының екінші және үшінші бөліктерінде көрсетілген адамдар мүліктік зиянды толық көлемде өтетуге, моральдық зиянның салдарын жоюға және еңбек, зейнетақы, тұрғын үй және өзге де құқықтарын қалпына келтіруге құқылы. Сот үкімі бойынша құрметті, әскери, арнаулы немесе өзге де атақтарынан, сыныптық шенінен, дипломатиялық дәрежесінен, біліктілік сыныбынан, сондай-ақ мемлекеттік наградаларынан айырылған адамдарға атағы, сыныптық шені, дипломатиялық дәрежесі, біліктілік сыныбы қалпына келтіріледі, мемлекеттік наградалары қайтарылады.
3. Қылмыстық процесті жүргізетін органның заңсыз әрекеттері салдарынан келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар осы тарауда көзделген тәртіппен құқықтарды қалпына келтіру тәртібі түсіндірілген хабарламаны алған күннен бастап алты ай ішінде қойылуы мүмкін. Бұл мерзім дәлелді себеппен өткізіп алынған жағдайда, мүдделі адамдардың өтініші бойынша сот оны қалпына келтіре алады.
Ескертпе. 39-бапқа Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI Заңымен өзгерістер енгізілді (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз).
ҚПК-нің 39-бабының 1-бөлігінің нормасы мағынасында адамды ақтау екі түрде жүзеге асырылады: толық және ішінара. Толық ақтау қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасының, құрамының болмауына немесе сотталушының оны жасауға қатысуының дәлелденбеуіне байланысты ақтау үкімін шығару арқылы (ҚПК-нің 394-бабы); анықтау органының, тергеушінің, прокурордың қылмыстық істі қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасының, құрамының болмауына немесе адамның қылмыс жасауға қатысуының дәлелденбеуіне байланысты тоқтату туралы қаулы шығаруы арқылы (ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 1, 2-тармақшалары, 2-бөлігі) ресімделеді. Ішінара ақтау да қылмыстық қудалау органдары мен тиісті сатыдағы соттың бастапқы процестік шешімдердің күшін жою немесе айыптау көлемін азайту жағына қарай өзгерту туралы процестік шешімдерінде, оның ішінде күдіктінің, айыпталушының кінәсіздігі расталуына байланысты айыптаудың жекелеген бөліктері бойынша қылмыстық қудалауды тоқтату, іс-әрекеттің саралануын оның қоғамдық қауіптілігін төмендету жағына қарай өзгерту арқылы белгіленеді; заңсыз қолданылған медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын немесе тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын жою; заңсыз қолданылған процестік мәжбүрлеу шараларының күшін жою немесе оларды өзгерту және т.б. Ішінара ақтау, мысалы, қылмыстық қудалау органдарының әрекеттері мен шешімдеріне, оның ішінде сот тәртібімен шағым жасау нәтижесінде орын алуы мүмкін (ҚПК-нің 104–107-баптары).
Ақталған адамға қылмыстық процесті жүргізетін органдардың заңсыз әрекеттерінен келтірілген зиянды өтеу тәртібі түсіндіріледі. Бұл әрекет тергеу немесе сот талқылауы жүргізілген жер бойынша жүзеге асырылуға тиіс. Ақтау үкімі жарияланғаннан кейін ақталған адамға заңсыз ұстап алу, күдікті, айыпталушы ретінде тарту, бұлтартпау шарасын қолдану, сотқа заңсыз беру салдарынан келтірілген зиянды өтету құқығы, сондай-ақ осы құқықты жүзеге асыру тәртібі түсіндіріледі (ҚПК-нің 402-бабының 3-бөлігі). Қылмыстық істің тоқтатылғаны және оны тоқтату негіздері туралы күдіктіге, айыпталушыға және процестің басқа да қатысушыларына жазбаша түрде хабарланады (ҚПК-нің 289-бабының 1-бөлігі).
3. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 1999 жылғы 9 шілдедегі № 7 жоғарыда аталған Нормативтік қаулысында осыған байланысты ҚПК-нің 39-бабына сәйкес ақтау туралы шешім ақтау үкіміне немесе қылмыстық істі тоқтату туралы қаулыға зиянды өтеу тәртібі түсіндірілген хабарламаның мәтінін қоса тіркей отырып, адамға жіберілуге тиіс екенін түсіндіреді. Хабарламада адамның іс бойынша сот ісін жүргізуге байланысты бұзылған мүліктік зиянды өтетуге, моральдық зиянның салдарын жоюға, еңбек, зейнетақы, тұрғын үй және өзге де құқықтарын қалпына келтіруге талап қоюға құқылы екендігі көрсетіледі. Сондай-ақ хабарламада зиянды өтеу тәртібі түсіндіріледі: адамның талап қоюға құқылы мерзімі; ақтау туралы мәліметтерді тиісті бұқаралық ақпарат құралдарына, жұмыс, оқу және тұрғылықты жері бойынша жіберу туралы талапты; мүліктік зиянды өтеу туралы талапты; еңбек, зейнетақы, тұрғын үй және өзге де құқықтарды қалпына келтіру туралы талапты; келтірілген моральдық зиян үшін өтемақы төлеу туралы талапты; мемлекеттік наградаларды қайтару, құрметті және өзге де атақтарды, шендерді, дәрежелерді, біліктілік сыныптарын қалпына келтіру туралы талапты және т.б. қай органдарға жіберу керектігі көрсетіледі. Хабарламада шығыс нөмірі мен жіберілген күні көрсетілуге тиіс, өйткені бұл талап қою мерзімдерін есептеуге байланысты (6-тармақ).
ҚПК-нің 39-бабының 3-бөлігінде көрсетілген, осы шешімдер алынған күннен бастап есептелетін алты айлық мерзім ішінде, оларға зиянды өтету құқығы және оны өтеу тәртібі туралы анықтау органының, тергеу органының, прокурордың, соттың хабарламасы міндетті түрде қоса тіркелуге тиіс, зиянды өтету құқығы бар адамдар бұзылған құқықтарды қалпына келтіру туралы талапта қойылған мәселелерді шешу құзыретіне жататын органдарға зиянды өтеу туралы талаппен жүгіне алады. Атап айтқанда, еңбек құқықтарын қалпына келтіру туралы талап қылмыстық жауаптылыққа тартылуына немесе сотталуына байланысты қызметінен шеттетілген кезде ақталған адам жұмыс істеген ұйымға, кәсіпорынға, мекемеге жіберілуі мүмкін; алынбаған зейнетақылар мен жәрдемақыларды төлеу туралы талап – халықты әлеуметтік қорғау органдарына; тұрғын үй құқықтарын қалпына келтіру туралы талап – жергілікті атқарушы органдарға; тәркіленген мүлікті қайтару туралы талап – осы мүлік орналасқан органға; мемлекеттік наградаларды қайтару, құрметті, әскери, арнаулы немесе өзге де атақты, сыныптық шенді, дипломатиялық дәрежені, біліктілік сыныбын қалпына келтіру туралы талап – осы мәселелерді қарау құзыретіне кіретін органдарға немесе лауазымды адамдарға жіберіледі.
Мүліктік залалды өтеу туралы талап (алынбаған жалақыны, зейнетақыны, жәрдемақыларды, үстемеақыларды және өзге де қаражат пен кірістерді төлеу, тәркіленген немесе өзге де негіздер бойынша мемлекет кірісіне айналдырылған мүлікті қайтару, үкімді орындау үшін төленген айыппұлдар мен өндіріп алынған өзге де сомаларды, сондай-ақ шеккен басқа да шығыстарды өтеу туралы талап) ҚПК-нің 40-бабының 3-бөлігіне сәйкес үкім шығарған, қылмыстық істі тоқтату туралы қаулы шығарған сотқа не адамның тұрғылықты жері бойынша сотқа, не сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулы шығарған немесе өзге де заңсыз шешімдердің күшін жойған не оларды өзгерткен орган орналасқан жердегі сотқа жіберіледі. Егер қылмыстық іс жоғары тұрған сотпен тоқтатылса немесе үкім өзгертілсе, зиянды өтеу туралы талап үкім шығарған сотқа жіберіледі. Кәмелетке толмаған адамның атынан зиянды өтеу туралы талапты оның заңды өкілі қоюға құқылы (Жоғарғы Соттың 1999 жылғы 9 шілдедегі № 7 Нормативтік қаулысының 9-тармағы).
ҚПК-нің 39-бабының 3-бөлігінде көзделген процестік мерзімді есептеу тәртібіне келетін болсақ, мерзім айлармен есептелген кезде мерзім соңғы айдың тиісті күнінде аяқталатынын, ал егер бұл айда тиісті күн болмаса, мерзім сол айдың соңғы күнінде аяқталатынын ескеру қажет. Егер мерзімнің аяқталуы жұмыс істемейтін күнге (демалыс, мереке күніне) сәйкес келсе, онда мерзімнің соңғы күні одан кейінгі бірінші жұмыс күні болып есептеледі (ҚПК-нің 48-бабының 4-бөлігі).
Зиянды өтетуге және, тиісінше, дәлелді себеппен өткізіп алынған (алты айлық) мерзімді қалпына келтіруге құқығы бар мүдделі адамдардың қатарына мыналар жатады: ақталған адам, ал ол қайтыс болған жағдайда – оның мұрагерлері, отбасы мүшелері, асыраушысынан айырылуына байланысты жәрдемақымен қамтамасыз етілетін адамдар (ҚПК-нің 38-бабының 3-бөлігі); қайтыс болған адамның мұрагерлері, туыстары немесе асырауындағылары (ҚПК-нің 39-бабының 1-бөлігі).
Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсіндірме. Авторы: Қоғамов Марат Чекішұлы, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар
