Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 5-бабына түсініктеме. Қылмыстық заңның уақыт бойынша қолданылуы
Қылмыстық құқық бұзушылықтың қылмыстылығы мен жазаланушылығы осы әрекет жасалған уақытта қолданыста болған заңмен айқындалады. Қылмыстық құқық бұзушылық жасалған уақыт деп қоғамдық қауіпті әрекеттің (әрекетсіздіктің) жүзеге асырылған уақыты танылады, бұл ретте салдардың басталған уақыты ескерілмейді.
Қылмыстық-құқықтық реттеуді тиісінше қамтамасыз ету, қылмыстық заңнаманың міндеттерін іске асыру және оның қағидаттарын сақтау мақсатында қылмыстық заңның уақыт бойынша қолданылу шектерін дәл белгілеудің маңызы зор.
Нақты жағдайда қай заң қолданылуға тиіс екенін анықтау үшін мыналарды белгілеу қажет: 1) тиісті қылмыстық заңның қолданылу уақыты; 2) қылмыстық теріс қылықтың немесе қылмыстың жасалған уақыты.
Қылмыстық заң уақыт бойынша қатаң белгіленген шектерде қолданылады.
Қылмыстық заңның уақыт бойынша қолданылу кезеңін дәл анықтау оны қолдану кезінде маңызды мәнге ие, өйткені бұл белгілі бір әрекетті дұрыс саралау және оны жасаған кінәлі адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту мәселесін шешумен байланысты.
Қылмыстық заңның уақыт бойынша қолданылу мәселелері 1948 жылғы 10 желтоқсанда қабылданған Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында реттелген, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген.
Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 11-бабында: «...Ешкім де ұлттық заңдар немесе халықаралық құқық бойынша оны жасау кезінде қылмыс болып табылмаған қандай да бір әрекеті немесе әрекетсіздігі үшін қылмыс жасағаны негізінде сотталуы мүмкін емес» деп көрсетілген.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабының 4-тармағында: «Республика қатысушысы болып табылатын барлық заңдар, халықаралық шарттар жарияланады. Азаматтардың құқықтарына, бостандықтары мен міндеттеріне қатысты нормативтік құқықтық актілерді ресми жариялау оларды қолданудың міндетті шарты болып табылады» деп бекітілген.
Қолданыстағы заң деп күшіне енген және басқа заңмен күші жойылмаған заң танылады. Қылмыстық заңның қолданылу уақытын дұрыс анықтау үшін оның күшіне ену сәті мен қолданысының тоқтатылу сәті түбегейлі маңызға ие.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 62-бабының 2-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасының аумағында Президент қол қойғаннан кейін күшіне енген заңдар қолданыстағы заңдар болып есептеледі. Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 1999 жылғы 29 желтоқсандағы № 20/2 қаулысында Республика Президентінің заңға қол қоюы оның аяқталған заңдық нысанға ие болғанын, нормативтік құқықтық актілер иерархиясындағы өз орнын алғанын және мемлекеттің құқықтық жүйесіне енгенін білдіретіні түсіндірілген. Әдетте, қылмыстық заңның қолданысқа енгізілу уақыты заңның өзінде немесе оны қолданысқа енгізу тәртібі туралы заңда көрсетіледі.
1991 жылғы Адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары туралы декларацияның 35-бабының 2-тармағына сәйкес, азаматқа жаза тағайындауды және оның құқықтарын шектеуді көздейтін заң ресми тәртіппен жарияланғаннан кейін күшіне енеді. Бұл ереже Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 6 сәуірдегі «Құқықтық актілер туралы» Заңында да бекітілген. Атап айтқанда, осы Заңның 37-бабында азаматтардың құқықтарына, бостандықтары мен міндеттеріне қатысты нормативтік құқықтық актілерді ресми жариялау оларды қолданудың міндетті шарты болып табылатыны көрсетілген.
Қылмыстық заңның күшіне ену уақыты оның ресми жариялану уақытымен тығыз байланысты. Бұқаралық ақпарат құралдарында, интернетте, жекелеген тұлғалардың сөйлеген сөздерінде және т.б. қабылданған заң туралы, оның ішінде толық мәтінін келтіре отырып жасалған кез келген хабарламалар оның күшіне енгенін білдірмейді.
Жоғарыда аталған Заңның 37-бабына сәйкес, ресми басылымдар болып «Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы», «Қазақстан Республикасы Президентінің және Қазақстан Республикасы Үкіметінің актілер жинағы», «Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Хабаршысы» табылады.
Заңнамалық актілерді ресми жариялау Үкімет айқындайтын тәртіппен конкурстық негізде осындай құқық алған мерзімді баспа басылымдарында да жүзеге асырылады. Сонымен қатар нормативтік құқықтық актілерді ресми жариялау Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің Эталондық бақылау банкінде электрондық түрде жүзеге асырылады.
Нормативтік құқықтық актілерді алғашқы ресми жариялау олар күшіне енген күннен кейін күнтізбелік отыз күн ішінде қазақ және орыс тілдерінде бір мезгілде жүзеге асырылуға тиіс.
Әдетте, қылмыстық заңдарда олардың күшіне ену уақыты ретінде жарияланған күн көрсетіледі. Заңның күшіне ену уақыты заңның өзінде де, осы заңды қолданысқа енгізу тәртібі туралы жеке актіде де белгіленуі мүмкін. Бұл ретте заңның жекелеген нормалары әртүрлі уақытта қолданысқа енгізілуі мүмкін, мұндай уақыт тиісті актіде тікелей көрсетіледі не басқа заңның қабылдану уақытымен немесе белгілі бір шарттардың басталуымен байланыстырылады.
Мәселен, Қазақстан Республикасының «Құқықтық актілер туралы» Заңының 42-бабының 1-тармағында: «Осы тармақтың екінші бөлігінде көрсетілген нормативтік құқықтық актілерді қоспағанда, нормативтік құқықтық актілер қол қойылғаннан кейін күшіне енеді» деп көрсетілген.
Заңның 42-бабының 3-тармағына сәйкес, нормативтік құқықтық актілер мынадай мерзімдерде қолданысқа енгізіледі:
- Қазақстан Республикасының Парламенті мен оның Палаталарының қаулыларын қоспағанда, Қазақстан Республикасының заңнамалық актілері, Қазақстан Республикасы Президентінің нормативтік құқықтық жарлықтары, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының нормативтік құқықтық жарлықтары, Қазақстан Республикасы Үкіметінің нормативтік құқықтық қаулылары, егер актілердің өзінде немесе оларды қолданысқа енгізу туралы актілерде өзге мерзімдер көрсетілмесе, алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң;
- Қазақстан Республикасы Парламентінің және оның Палаталарының қаулылары, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары, егер актілердің өзінде өзге мерзімдер көрсетілмесе, алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап;
- Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің қаулылары — олар қабылданған күннен бастап;
- Қазақстан Республикасы министрлерінің және өзге де орталық мемлекеттік органдар мен олардың ведомстволары басшыларының нормативтік құқықтық бұйрықтары, Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының, Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі Есеп комитетінің, Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің және өзге де орталық мемлекеттік органдардың нормативтік құқықтық қаулылары, мәслихаттардың нормативтік құқықтық шешімдері, әкімдіктердің нормативтік құқықтық қаулылары, тексеру комиссияларының нормативтік құқықтық қаулылары және әкімдердің нормативтік құқықтық шешімдері, егер актілердің өзінде өзге мерзімдер көрсетілмесе, алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң.
Нормативтік құқықтық актілерде немесе оларды қолданысқа енгізу туралы актілерде нормативтік құқықтық актілердің жекелеген бөлімдерін, бөлімшелерін, параграфтарын, тарауларын, баптарын, бөліктерін, тармақтарын, тармақшаларын және баптардың абзацтарын жалпы акт үшін белгіленген мерзімдерден өзгеше мерзімдерде қолданысқа енгізу көзделуі мүмкін (Заңның 42-бабының 4-тармағы).
Қазақстан Республикасының алғашқы қолданыстағы қылмыстық заңнамасы 1997 жылғы Қылмыстық кодекс болды, алайда ол Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 16 шілдедегі «Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексін қолданысқа енгізу туралы» Заңының негізінде 1998 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді. Одан кейін 2014 жылғы Қылмыстық кодекс қабылданып, Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 3 шілдедегі «Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексін қолданысқа енгізу туралы» Заңының негізінде 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді.
Қылмыстық заңның немесе оның жекелеген нормаларының қолданысы олардың күші жойылуына немесе ауыстырылуына байланысты тоқтатылады. Қылмыстық заңның күшін жою ол құзыретті мемлекеттік органның басқа заңның заңдық күшін жоятын дербес заң шығару арқылы, не жаңа қылмыстық заңның қабылдануына байланысты заңдық күші жойылған заңдардың тізбесін шығару арқылы, не бұрынғы заңның күшін жою туралы жаңа қылмыстық заңның мәтінінде арнайы көрсету арқылы, не жаңадан қабылданған қылмыстық заңды қолданысқа енгізу тәртібі туралы заңда көрсету арқылы жүзеге асырылған жағдайларда орын алады. Мысалы, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 1997 жылғы редакциясының, сондай-ақ 1998 жылғы 1 қаңтардан бастап 2014 жылғы 31 желтоқсанға дейінгі кезеңде Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізген барлық заңдардың заңдық күшін жою «Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексін қолданысқа енгізу туралы» Заңның 2-бабында бекітілген.
Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі заңды конституциялық емес деп тануы мүмкін. Мұндай жағдайда акт немесе оның жекелеген ережелері күшін жояды. Конституциялық емес деп танылған заңдарға негізделген сот үкімдері күшін жоюға жатады.
Қылмыстық заңды ауыстыру бұрынғы заңмен бірдей қоғамдық қатынастарды реттейтін жаңа қылмыстық заң қабылданған жағдайда орын алуы мүмкін. Бұл ретте ауыстыру жаңа заңның мәтінінде бұрынғы нормативтік актінің күшін жою туралы арнайы нұсқау беру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.
Қандай да бір заңды қолдану қылмыстық құқық бұзушылық жасалған уақытты дұрыс анықтауға байланысты. Бұл мәселе қылмыстық әрекет (әрекет немесе әрекетсіздік) пен оның нәтижелері арасында белгілі бір уақыт аралығы өткен барлық жағдайларда, әрекеттің құрамдас бөліктері арасында уақыт алшақтығы болған кезде, бір қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылар әртүрлі уақытта әрекет еткен жағдайда, сондай-ақ жалғасатын немесе созылмалы қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жағдайларда туындайды.
Қылмыстық құқық бұзушылық жасалған уақытты анықтау оның сипаты мен ерекшелігіне байланысты. Қылмыстық құқық бұзушылық жасалған уақыт деп қоғамдық қауіпті әрекеттің (әрекетсіздіктің) жүзеге асырылған уақыты танылады, бұл ретте салдардың басталған уақыты ескерілмейді.
Кінәлінің өз әрекеттеріне субъективтік көзқарасы олар жасалған сәтте қалыптасқан қоғамдық және заңнамалық бағалаумен айқындалады. Қылмыстық құқық бұзушылық жасалған уақыт туралы мәселені осылайша заңнамалық тұрғыдан шешу мынадай жағдайды білдіреді: егер әрекет ескі заңның қолданысы кезінде жасалып, ал осы әрекеттің салдары, қылмыстық құқық бұзушылық құрамының міндетті белгісі бола отырып, жаңа заңның қолданысы кезінде басталса, онда ескі заң жаңа заңмен салыстырғанда қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға неғұрлым жеңіл болған жағдайда ескі заң қолданылуға тиіс. Бұл қағида қылмыстық құқық бұзушылықтың құрылымына қарамастан, барлық қылмыстық құқық бұзушылықтарға қолданылады.
Мысалы, 2015 жылғы 1 қаңтарға дейін қылмыстық құқық бұзушылық жасалған, ол үшін жауаптылық Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 1997 жылғы редакциясының «Атмосфераны ластау» деп аталатын 282-бабында көзделген. Осы қылмыстық құқық бұзушылық құрамының міндетті белгісі белгілі бір салдардың — аса ірі залал келтіруге ұласқан ауаның ластануының немесе оның табиғи қасиеттерінің өзге де өзгеруінің басталуы болып табылады. «Н.» ЖШС мұнай өндіру барысында 2013 жылдан 2014 жылға дейінгі кезеңде атмосфераға ластаушы заттарды шығару қағидаларын сақтамаған. Жол берілген бұзушылықтар осы жердегі ауаның табиғи қасиеттерінің өзгеруіне себеп болған және бұл өзгерістер біраз уақыт өткеннен кейін, яғни 2014 жылғы Қылмыстық кодекс күшіне енгеннен кейін ғана байқалған. Осылайша, қылмыс 2014 жылғы Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің қолданысы кезеңінде аяқталған. Түсіндіріліп отырған бапқа сәйкес, осы қылмыстың жасалған уақыты деп атмосфераға ластаушы заттарды шығару қағидалары бұзылған кезеңді, яғни аталған әрекет 1997 жылғы Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің қолданысы кезеңінде жасалған деп есептеу қажет.
Қылмыстық құқық теориясында тұлға қылмыстық құқық бұзушылық жасағаннан кейін күшіне енген және қылмыстық іс қозғалғанға әрі кінәлі адам сотталғанға дейін өз қолданысын тоқтатқан «аралық» қылмыстық заңның заңдық күші туралы мәселе даулы болып қалуда. Нақты қылмыстық істер бойынша қабылданған шешімдер негізінде мынадай доктриналық қағида қалыптастырылды: аралық заң жазаны жеңілдететініне немесе күшейтетініне қарамастан, барлық жағдайда кері күшке ие болмайды, өйткені ол қылмыстық құқық бұзушылық жасалған уақытта да, қылмыстық іс қозғалған және адам сотталған уақытта да қолданыста болмаған; салыстыруға тек әрекет жасалған кездегі заң мен қылмыстық іс қозғалған кездегі заң ғана жатады.
Қылмыстық құқық теориясы мен тәжірибесінде созылмалы және жалғасатын қылмыстық құқық бұзушылықтардың, сондай-ақ сыбайлас қатысушылықпен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтардың жасалған уақытын анықтау кезінде белгілі бір қиындықтар туындайды.
Созылмалы қылмыстық құқық бұзушылық — бұл оны жасау кезінде әрекет немесе әрекетсіздік кінәліге заңмен жүктелген және қылмыстық жаза қолдану қатерімен қамтамасыз етілген міндеттерді кейіннен белгілі бір уақыт бойы орындамаумен ұштасатын қылмыстық құқық бұзушылық (ҚК-нің 139-бабы «Балаларды күтіп-бағуға қаражат төлеу жөніндегі міндеттерді орындамау, еңбекке қабілетсіз ата-аналарын, еңбекке қабілетсіз жұбайын (зайыбын) күтіп-бағуға қаражат төлеуден жалтару», ҚК-нің 442-бабы «Дезертирлік» және т.б.).
Созылмалы қылмыстық құқық бұзушылық алғашқы қылмыстық әрекет жасалған немесе қылмыстық әрекетсіздік орын алған сәттен бастап басталады және нақты қылмыстық құқық бұзушылық құрамын аяқтайды.
Мәселен, егер созылмалы қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кінәлі адам (адамды кепілге алу, атыс қаруын, оқ-дәрілерді немесе жарылғыш заттарды заңсыз сақтау, бас бостандығынан айыру жазасын өтеуден жалтару және т.б.) бұрынғы, неғұрлым жеңіл заңның қолданысы кезеңінде қылмыстық құқық бұзушылық белгілерін құрайтын әрекеттерді (әрекетсіздікті) жаңа, неғұрлым қатаң заң күшіне енгеннен кейін де жалғастырса, онда ол осы жаңа заң бойынша жауаптылыққа тартылуға тиіс. Мұндай қылмыстық құқық бұзушылықтар созылмалы деп аталады, өйткені оларды жасау жаңа заңның қолданысы кезеңінде де тоқтатылмайды, тұлға үнемі қылмыстық әрекеттерді (әрекетсіздікті) жүзеге асыру жағдайында болады және мұны сезінеді. Егер ол қылмыстық әрекеттерді (әрекетсіздікті) жасауды тоқтатпаса немесе олар жаңа, неғұрлым қатаң заң күшіне енгенге дейін тоқтатылмаса, онда ол жаңа заңмен қайшылыққа түседі және мұны сезінеді.
Мұндай қылмыстық құқық бұзушылық кінәлі адамның оны тоқтатуға бағытталған әрекеттері (мысалы, кінәсін мойындап келуі) салдарынан не қылмыстық құқық бұзушылықты одан әрі жасауға кедергі келтіретін оқиғалардың басталуы (мысалы, билік органдарының араласуы) нәтижесінде немесе созылмалы қылмыстық құқық бұзушылықтың мазмұнын құрайтын орындалмаған міндеттің өзі жойылған кезде аяқталады. Мысалы, бала немесе еңбекке қабілетсіз ата-ана қайтыс болған жағдайда, кінәлі адамның сот шешімі бойынша оларды күтіп-бағуға қаражат төлеу міндеті тоқтатылады. Бұл ретте созылмалы қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылық осы құқық бұзушылыққа алғашқы қол сұғушылық әрекеті жасалған сәтте қолданыста болған қылмыстық-құқықтық норма бойынша туындайды.
Ұқсас тәртіппен жалғасатын қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық мәселесі де шешіледі. Мұндай құқық бұзушылықтар бір мақсатқа қол жеткізуге бағытталған және бір объектіге қол сұғатын бірнеше жекелеген біртектес әрекеттерден тұрады. Мысалы, егер кінәлі адам жәбірленушіні жүйелі түрде азаптап, соңғы рет оған жаңа, неғұрлым қатаң заңның қолданысы кезеңінде дене жарақатын келтірсе, ол қылмыстық әрекеттің жолын кесу сәтінде немесе кінәлі адамның осындай әрекеттердің соңғысын жасаған сәтінде қолданыста болған қылмыстық-құқықтық норма бойынша жауаптылыққа тартылуға тиіс.
Қылмыстық құқық бұзушылыққа сыбайлас қатысу мәселелерінде әрекетті жасау сәті деп әрбір қатысушының қылмыстық құқық бұзушылыққа сыбайлас қатысуды құрайтын өзінің заңдық рөлін нақты орындаған (орындамаған) сәті есептелуге тиіс.
Қылмысқа сыбайлас қатысу кезінде қылмыс орындаушы өзінің объективтік жағын жүзеге асырған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Егер қылмыс қол сұғушылықтың объективтік жағын жиынтығында құрайтын екі әрекеттен тұрса, онда жасалған әрекет осы әрекеттердің соңғысы жасалған сәтте қолданыста болған заң бойынша бағаланады. Мысалы, егер ұйымдастырушы, айдап салушы немесе көмектесуші қылмыстың объективтік жағын 2015 жылғы 1 қаңтарға дейін (яғни 2014 жылғы Қылмыстық кодекс күшіне енгенге дейін) орындаса, ал орындаушы осы мерзімнен кейін әрекет етсе, орындаушының (сондай-ақ қоса орындаушының) әрекеттерінің қылмыстылығы мен жазаланушылығы 2014 жылғы Қылмыстық кодекс бойынша айқындалуға тиіс.
Басқа сыбайлас қатысушыларға қатысты олардың қылмыстық заңның уақыт бойынша қолданылу қағидаттарына қаншалықты сәйкес келетініне байланысты әртүрлі нұсқалар болуы мүмкін. Егер жаңа заңмен тиісті әрекеттің қылмыстылығы мен жазаланушылығы жойылса, онда жаңадан қабылданған заң қолданылуға тиіс.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстандағы заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
