Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 62-бабына түсініктеме. Анықтау органы бастығы

1. Осы Кодекстің 191-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында анықтау органы бастығының өкілеттіктеріне өз құзыреті шегінде анықтау органының Бас басқармасының (Департаментінің), басқармасының, бөлімінің бастықтары және олардың орынбасарлары ие болады.

2. Анықтау органының бастығы қылмыстық құқық бұзушылықтардың белгілерін және оларды жасаған адамдарды анықтау, қылмыстық құқық бұзушылықтардың алдын алу және жолын кесу мақсатында қажетті жедел-іздестіру, қылмыстық-процестік, оның ішінде жасырын тергеу әрекеттерінің жүргізілуін ұйымдастырады. Осы Кодексте белгіленген тәртіппен жедел-іздестіру іс-шараларының, жасырын тергеу әрекеттерінің нәтижелерін сотқа дейінгі тергеп-тексеру органына ұсынады.

3. Алдын ала тергеу органдарының тергеуіне жататын қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша анықтау органының бастығы:

1) шұғыл тергеу әрекеттерінің жүргізілуін қамтамасыз етеді;

 2) прокурордың, тергеу бөлімінің бастығының, тергеушінің тапсырмаларын, оның ішінде жекелеген тергеу және өзге де әрекеттерді жүргізу, жәбірленушілерді, куәларды, қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысатын басқа да адамдарды қорғау шараларын қолдану туралы тапсырмаларын орындауды ұйымдастырады;

3) сот тапсырмаларының орындалуын ұйымдастырады.

Анықтау органының бастығы прокурордың процестік шешімдерімен, әрекеттерімен (әрекетсіздігімен) келіспеген жағдайда, оларға жоғары тұрған прокурорға шағым жасауға құқылы.

4. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді анықтау органдары жүзеге асыратын қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша анықтау органының бастығы анықтаушылардың әрекеттерінің уақтылы жүргізілуі мен заңдылығын бақылайды және:

 1) олардың іс жүргізуіндегі істерді тексеруге;

2) жекелеген тергеу және өзге де процестік әрекеттерді жүргізу, күдіктінің әрекетін саралау, істі, материалдарды бір анықтаушыдан екіншісіне беру туралы нұсқаулар беруге;

 3) анықтауды бірнеше анықтаушыға тапсыруға;

 4) сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауға және істі өз өндірісіне қабылдай отырып, анықтауды жеке өзі жүргізуге не жекелеген процестік әрекеттерді орындауға;

 5) анықтаушының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне қатысты шағымдарды қарауға;

 6) тергеу судьясының қаулысына өтінішхат келтіру туралы прокурорға өтініш жасауға құқылы.

 5. Анықтау органының бастығы мүлікке тыйым салу, халықаралық іздестіру жариялау, күзетпен ұсталмайтын күдіктіні, айыпталушыны стационарлық сот-медициналық немесе сот-психиатриялық сараптама жүргізу үшін медициналық ұйымға жіберу, күдіктіге, айыпталушыға қатысты күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын таңдау, күзетпен ұстау мерзімін ұзарту; күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын өзгерту немесе оның күшін жою; тінту жүргізу; күдіктіні, айыпталушыны лауазымынан шеттету, жақындауға тыйым салу; күдіктіні, айыпталушыны этаппен алып жүру; күдіктіні, айыпталушыны іздестіру жариялау туралы өтінішхат қозғау жөніндегі қаулыларды келіседі; айыптау актісін келіседі, қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманы бекітеді; қылмыстық құқық бұзушылықтар жасады деген күдікпен ұсталған адамдарды ұстау туралы хаттаманы, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулыны бекітеді; келісілген айыптау актісі бар қылмыстық істерді прокурорға жолдайды; қылмыстық теріс қылықтар туралы істерді хаттамалық нысанда және бұйрықтық іс жүргізу тәртібімен сотқа жібереді; онша ауыр емес қылмыстар туралы қылмыстық істер бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыларды келіседі және оларды прокурорға жолдайды; қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал еткен мән-жайларды жою жөнінде шаралар қабылдануын қамтамасыз етеді.

Осы Кодексте көзделген жағдайларда анықтау органының бастығы процестік келісім жасасуға мүмкіндік беретін мән-жайлардың анықталғаны туралы прокурорды хабардар етеді.

Осы Кодексте көзделген негіздер болған кезде анықтау органының бастығы бұйрықтық іс жүргізуді қолданады.

6. Анықтау органының бастығының іс бойынша нұсқаулары анықтаушының дербестігін, осы Кодекстің 63-бабында белгіленген құқықтарын шектемеуге тиіс. Нұсқаулар жазбаша нысанда беріледі және оларды орындау міндетті болып табылады, бірақ оларға прокурорға шағым жасалуы мүмкін. Анықтаушының анықтау органының бастығының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) прокурорға шағым жасауы, осы Кодекстің 63-бабының алтыншы бөлігінде көзделген жағдайды қоспағанда, олардың орындалуын тоқтатпайды.

 Ескертпе. 62-бапқа Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 11 шілдедегі № 91-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз) заңдарымен өзгерістер енгізілген.

61-баптың нормасымен өзара органикалық байланыста болу тұрғысынан 62-баптың нормасын түсіну қажет. Анықтау органының бастығы — бұл оның бірінші басшысы, басқаша айтқанда, қылмыстық қудалау органының, құқық қорғау органының (АІІБ, ҚІІБ, ПД, ІІМ және т.б.) бастығы, сондай-ақ УПК-нің 61-бабында көзделген алып тастауларды ескере отырып, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдар жүйесіндегі мамандандырылған анықтау органдарының бастықтары.

УПК-нің 62-бабының нормаларын талдау нәтижесінде анықтау органының бастығының процестік өкілеттіктерін бөліп көрсетуге болады: қылмыстық қудалау органының құрылымында жалпы анықтауды ұйымдастырушы ретіндегі өкілеттіктері (УПК-нің 62-бабының 2-бөлігі); міндетті түрде алдын ала тергеу жүргізілуге тиіс істер бойынша анықтаушылардың жұмысын ұйымдастыру жөніндегі өкілеттіктері (УПК-нің 62-бабының 3-бөлігі); анықтау, жеделдетілген сотқа дейінгі тергеп-тексеру, хаттамалық нысан режиміндегі анықтаушылардың қызметіне қатысты өкілеттіктері (УПК-нің 62-бабының 4-бөлігі), сондай-ақ бұйрықтық іс жүргізу бойынша өкілеттіктері (УПК-нің 629-1—629-3-баптары).

Оның процестік қызметінің жеке бір бағыты ретінде анықтаушылардың аралық және қорытынды құжаттарының үлкен тобына келісім беру немесе қарар түрінде бекіту арқылы міндетті заңдық күш беру қызметін бөліп көрсетуге болады. Олардың негізгі тізбесі УПК-нің 62-бабының 5-бөлігінде келтірілген. Мұндай келісімсіз анықтаушылардың шешімдері прокурор, тергеу судьясы деңгейінде процестік қолдауға ие болмайды. УПК анықтаушының процестік шешімдерін анықтау органының бастығымен міндетті түрде келісудің өзге де жағдайларын реттейді (анықтаушының процестік, тергеу әрекеттерін жүргізу туралы қаулылары, жасырын тергеу әрекеттерін жүргізу туралы тапсырмалары және т.б.).

 УПК-нің 62-бабының 2-бөлігінің, 95–98-баптарының нормаларының мағынасына сәйкес, дәл осы анықтау органының бастығы қылмыстық қудалау органының күштері мен құралдарын басқару бойынша барынша кең мүмкіндіктерге ие тұлға ретінде қылмыстық процестің қатысушыларына қатысты қауіпсіздік шараларын қолдану туралы соттың, прокурордың, тергеушінің тапсырмаларының орындалуын ұйымдастырады. Бұдан бөлек, прокурорға кінәні мойындау туралы мәміле нысанында не ынтымақтастық туралы процестік келісім нысанында процестік келісім жасасуға мүмкіндік беретін мән-жайлардың туындағаны туралы дәл осы анықтау органының бастығы хабарлайды.

Қылмыстық іс бойынша анықтау органының бастығы анықтаушыға жазбаша нұсқаулар берген кезде оның өкілеттіктері тергеу бөлімінің бастығының тергеушіге жазбаша нұсқаулар беру кезіндегі өкілеттіктеріне ұқсас екенін атап өткен жөн. Анықтаушының анықтау органының бастығының нұсқауларына (оларды анықтаушы міндетті түрде орындауға тиіс) прокурорға шағым жасауы олардың орындалуын тоқтатпайды (УПК-нің 62-бабының 6-бөлігі, 63-бабының 6-бөлігі), тергеліп жатқан қылмыстық істің негізгі мәселелері: күдіктінің әрекетін саралау және күдіктің көлемі, айыптау актісімен істі прокурорға жолдау немесе қылмыстық істі тоқтату туралы мәселелер бұған кірмейді.

 Жоғарыда баяндалғандардың мәнмәтінінде анықтау органының бастығы өзінің процестік қызметінің бір нысаны ретінде сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауға, қылмыстық істі өз өндірісіне қабылдап, анықтаудың кез келген нысанында оны жеке өзі жүзеге асыруға, сондай-ақ анықтаушының өндірісіндегі іс бойынша жекелеген процестік әрекеттерді жүргізуге құқылы (УПК-нің 62-бабы 4-бөлігінің 4-тармағы).

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы — Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік даулар Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар