Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 78-бабына түсініктеме. Куә

1. Куә ретінде айғақтар беру үшін іс үшін маңызы бар қандай да бір мән-жайлар белгілі болуы мүмкін кез келген адам шақыртылып, одан жауап алынуы мүмкін.

2. Куә ретінде жауап алуға жатпайтын тұлғалар:

1) судья, алқаби – қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге қатысуына байланысты өздеріне белгілі болған істің мән-жайлары туралы, сондай-ақ сот шешімін шығару кезінде кеңесу бөлмесінде туындаған мәселелерді талқылау барысында белгілі болған мән-жайлар туралы;

2) төреші – төрешінің міндеттерін атқаруына байланысты өзіне белгілі болған мән-жайлар туралы;

3) күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның қорғаушысы, сондай-ақ олардың заңды өкілдері, жәбірленушінің, азаматтық талап қоюшының және азаматтық жауапкердің өкілі, сондай-ақ куәның адвокаты – өздерінің міндеттерін орындауына байланысты өздеріне белгілі болған мән-жайлар туралы;

4) діни қызметші – өзіне тәубеге келу кезінде белгілі болған мән-жайлар туралы;

5) өзінің жасы толмауына не психикалық немесе дене кемістіктеріне байланысты іс үшін маңызы бар мән-жайларды дұрыс қабылдауға және олар туралы айғақтар беруге қабілетсіз адам;

6) медиатор – медиацияны жүргізуге байланысты өзіне белгілі болған мән-жайлар туралы, заңда көзделген жағдайларды қоспағанда;

7) ұлттық превентивтік механизмнің қатысушысы – өз қызметін жүзеге асыруына байланысты өзіне белгілі болған мән-жайлар туралы, ұлттық қауіпсіздікке қатер төндіретін жағдайларды қоспағанда.

3. Куәның:

1) өзіне, жұбайына (зайыбына) немесе жақын туыстарына қылмыстық жазаланатын іс-әрекет немесе әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін қудалауға әкеп соғуы мүмкін айғақтар беруден бас тартуға;

2) өз ана тілінде немесе өзі меңгерген тілде айғақтар беруге;

3) аудармашының тегін көмегін пайдалануға;

4) одан жауап алуға қатысатын аудармашыға қарсылық білдіруге;

5) жауап алу хаттамасында айғақтарын өз қолымен жазып беруге;

6) анықтаушының, тергеушінің, прокурордың және соттың әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдар келтіруге, өзінің құқықтары мен заңды мүдделеріне қатысты, оның ішінде қауіпсіздік шараларын қабылдау туралы өтінішхаттар мәлімдеуге құқығы бар.

Куә өзінің адвокатының қатысуымен айғақтар беруге құқылы. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам белгілеген уақытта адвокаттың келмеуі куәдан жауап алуға кедергі келтірмейді.

Куәға қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде шеккен шығыстары өтеледі.

4. Куә:

1) анықтаушының, тергеушінің, прокурордың және соттың шақыруы бойынша келуге;

2) шынайы айғақтар беруге және қойылған сұрақтарға жауап беруге;

3) егер бұл туралы оған анықтаушы, тергеуші немесе прокурор ескерткен болса, іс бойынша өзіне белгілі болған мәліметтерді жария етпеуге;

4) тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде және сот отырысы барысында белгіленген тәртіпті сақтауға міндетті.

5. Егер адам қылмыстық құқық бұзушылық туралы арызда және хабарламада оны жасаған адам ретінде көрсетілсе не қылмыстық процеске қатысатын куә оған қарсы айғақтар берсе, бірақ бұл адамға қатысты процестік ұстап алу қолданылмаса не оны күдікті деп тану туралы қаулы шығарылмаса, онда ол қорғауға құқығы бар куә мәртебесіне ие болады.

6. Қорғауға құқығы бар куә:

1) сотқа дейінгі іс жүргізуді жүзеге асыратын адамнан өзіне тиесілі құқықтарды түсіндіруді алуға;

2) қорғауға құқығы бар куә мәртебесінің мәнін білуге;

3) осы Кодексте көзделген жағдайларда сараптама тағайындау туралы қаулымен танысуға;

4) осы Кодексте көзделген жағдайларда сараптама қорытындысымен танысуға;

5) айғақтар беруден бас тартуға;

6) адвокатты өз бетінше немесе үшінші тұлғалар арқылы шақыруға;

7) өзі таңдаған, жауап алу басталғанға дейін қорғаушы ретінде қатысатын адвокаттың қатысуымен айғақтар беруге;

8) өз ана тілінде немесе өзі меңгерген тілде айғақтар беруге;

9) аудармашының тегін көмегін пайдалануға;

10) одан жауап алуға қатысатын аудармашыға қарсылық білдіруге;

11) өзінің айғақтарын жауап алу хаттамасында өз қолымен жазып беруге;

12) жедел-іздестіру, қарсы барлау іс-шараларының және жасырын тергеу әрекеттерінің материалдарын қоспағанда, осы баптың бесінші бөлігінде көрсетілген құжаттармен танысуға;

13) өзінің қатысуымен жүргізілген тергеу әрекеттерінің хаттамаларымен танысуға және оларға ескертулер беруге, дәлелдемелер ұсынуға;

14) өзінің құқықтары мен заңды мүдделеріне қатысты, оның ішінде сараптама жүргізу және қауіпсіздік шараларын қолдану туралы өтінішхаттар мәлімдеуге;

15) қарсылық білдіруге;

16) өзіне қарсы айғақтар беріп отырған адамдармен беттестіруге;

17) анықтаушының, тергеушінің, прокурордың әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдар келтіруге құқылы.

7. Қорғауға құқығы бар куә соттың, прокурордың, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның шақырулары бойынша келуге; тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде және сот отырысы барысында белгіленген тәртіпті сақтауға міндетті.

8. Куә, оның ішінде қорғауға құқығы бар куә, осы Кодекстің 223 және 271-баптарында көрсетілген жағдайларды қоспағанда, сараптамаға немесе куәландыруға тартылмайды.

9. Көрінеу жалған айғақтар бергені, айғақтар беруден бас тартқаны үшін куә Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде көзделген қылмыстық жауаптылықта болады. Айғақтар беруден жалтарғаны немесе қылмыстық процесті жүргізетін органның шақыруы бойынша дәлелді себептерсіз келмегені үшін куәға, сондай-ақ қорғауға құқығы бар куә дәлелді себептерсіз келмеген жағдайда оған осы Кодекстің 160-бабында белгіленген тәртіппен ақшалай өндіріп алу қолданылуы мүмкін.

Ескерту. 78-бапқа Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 8 сәуірдегі № 489-V Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2016 жылғы 28 желтоқсандағы № 36-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін екі ай өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI Заңымен (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз) өзгерістер енгізілді.

Түсіндіріліп отырған бап қылмыстық іс бойынша куәның процестік мәртебесін айқындайды. Куә айыптау тарапының да, қорғау тарапының да өкілі болуы мүмкін, оның құқықтық жағдайының бірегейлігі де осында.

ҚПК-нің 78-бабының 1-бөлігінің мағынасына сәйкес, қылмыстық іс бойынша дәлелдеу нысанасына кіретін мән-жайлар туралы айғақтар беру куәның қылмыстық іс бойынша негізгі функциясы болып табылады (ҚПК-нің 113-бабы). Бұл функцияны қылмыстық процесті жүргізетін органдар адамнан куә ретінде жауап алу арқылы жүзеге асырады (ҚПК-нің 208–215, 217-баптары). Куәдан жауап алу әрбір қылмыстық іс бойынша жүргізілетін негізгі тергеу әрекеттерінің бірі болып қала береді. Куәның айғақтары – қылмыстық іс бойынша дәлелдемелер алудың дербес көзі (ҚПК-нің 111-бабының 2-бөлігі). Жауап алудың тергеу әрекеттері жүйесіндегі орнына тағы бір маңызды мән-жай да нұсқайды.

ҚПК талаптарына сәйкес, жауап алу басқа тергеу әрекеттерінің көпшілігін жүргізуден бұрын жүзеге асырылады. Мысалы, беттестіру бұрын жауап алынған екі адамның арасында жүргізіледі (ҚПК-нің 218-бабының 1-бөлігі). Тануға қатысатын адамдардан алдын ала өздері тиісті адамды немесе затты қандай жағдайларда байқағаны, сондай-ақ тануды жүзеге асыра алатын белгілері мен ерекшеліктері туралы жауап алынады (ҚПК-нің 229-бабының 2-бөлігі). Куәның айғақтарын сол жерде тексеру және нақтылау әрекетінің атауының өзінде-ақ адамнан осы мәртебеде алдын ала жауап алу қажеттігі көрсетілген (ҚПК-нің 257-бабының 2-бөлігі) және т.б.

Куә ретінде кез келген адам шақыртылуы мүмкін. Бұл – ҚПК-нің 78-бабы 1-бөлігінің нормасындағы өте маңызды ереже, ол ешкімге қатысты қандай да бір ерекшелік белгілемейді. Куәдан жауап алу қандай да бір шарттарға байланысты жүргізілетін тергеу әрекеттерінің қатарына жатпайды. Негіздер болған кезде іс жүзінде кез келген адамнан жауап алынуы мүмкін. Алайда сақталуға тиіс екі ерекшелік бар. Біріншіден, бұл – куәлік иммунитеті, яғни тізбесі ҚПК-нің 78-бабының 2-бөлігінде келтірілген және түпкілікті болып табылатын белгілі бір адамдар тобынан жауап алуға тыйым салу (ҚПК-нің 28-бабы); екіншіден, қылмыстық қудалаудан дипломатиялық иммунитеті бар адамдардың айғақтар беруден иммунитеті (ҚПК-нің 555-бабы).

Бірден ескерте кету қажет, ҚПК-нің 28-бабында көзделген қылмыстық процесс қағидатының ережелері тек жауап алуға шақырылған жағдайда белгілі бір адамдарды (жұбайын (зайыбын), жақын туыстарын, діни қызметшілерді) куәлік айғақтар беруден босатуға байланысты жағдайларды ғана белгілейді және бап нормаларының мағынасы бойынша бұл ҚПК-нің 78-бабының 2-бөлігінің нормаларындағы ережелермен бірдей емес. Яғни ҚПК-нің 78-бабының 2-бөлігі қылмыстық процесті жүргізетін органдардың онда көрсетілген адамдардың құқықтық мәртебесі немесе оларды бастапқы кезден-ақ куә ретінде жауап алуды мүмкін етпейтін психикалық ерекшеліктері туралы алдын ала білуін (нақты ақпараттың болуын) көздейді.

Осылайша, ҚПК-нің 78-бабының 2-бөлігі куә ретінде жауап алуға жатпайтын қылмыстық процеске қатысушылардың шамамен 15 санатын ажыратады.

ҚПК-нің 78-бабы 2-бөлігінің 1–3, 6–7-тармақтарында сөз болып отырған адамдар – сот төрелігінің, қылмыстық процестің қағидаттары нұсқамаларының мәніне, сондай-ақ олардың заңдармен айқындалған іс бойынша құқықтық жағдайына; қылмыстық процесті жүргізетін органдармен және өзара байланысының болмауына; қылмыстық іс бойынша жүзеге асыратын құқық қорғау функцияларының мазмұнына байланысты куә ретінде жауап алуға жол берілмейтін адамдар.

Алайда мұндай сөзсіз тыйым медиаторға және ұлттық превентивтік механизмнің қатысушысына қолданылмайды (ҚПК-нің 78-бабы 2-бөлігінің 6–7-тармақтары).

2011 жылғы 28 қаңтардағы «Медиация туралы» Заңның 8-бабының 2-тармағында: «Медиатор заңдарда көзделген жағдайларды қоспағанда, медиация барысында өзіне белгілі болған мәліметтер туралы куә ретінде жауап алынбайды», – деп белгіленген. Бұл адвокат болып табылатын медиатордың не заң мәселелері жөніндегі тәуелсіз маман болып табылатын медиатордың мынадай қызметке қатысты ақшамен және (немесе) өзге де мүлікпен операцияларға клиенттің атынан немесе оның тапсырмасы бойынша қатысқан жағдайларда қаржы мониторингі субъектісі ретінде куәдан жауап алынуы мүмкін екенін білдіреді: жылжымайтын мүлікті сатып алу-сату; клиенттің ақшасын, бағалы қағаздарын немесе өзге де мүлкін басқару; банктік шоттарды немесе бағалы қағаздар шоттарын басқару; компанияны құру, оның қызметін қамтамасыз ету, жұмыс істеуі немесе басқару үшін қаражат жинақтау; заңды тұлғаны құру, сатып алу-сату, оның жұмыс істеуі немесе оны басқару (2009 жылғы 28 тамыздағы «Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы» Заңды қараңыз).

ҚПК-нің 78-бабы 2-бөлігінің 7-тармағында сөз болып отырған ұлттық превентивтік механизмнің қатысушысынан, егер оның өз қызметі барысында алған ақпараты ұлттық қауіпсіздікке қатер төндірсе, жауап алынуы мүмкін. Ұлттық қауіпсіздікке төнетін негізгі қатерлер, яғни Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіне төнетін қатерлер жиынтығы, Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 6 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі туралы» Заңының 6-бабында келтірілген (осы Заңның 1-бабының 7-тармағын да қараңыз).

Мәлімет үшін. Ұлттық превентивтік механизм азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлерінің алдын алу жүйесі түрінде жұмыс істейді, оның қызметі ұлттық превентивтік механизм қатысушыларының қызметі арқылы жүзеге асырылады. Өз қызметі шеңберінде ұлттық превентивтік механизмнің қатысушылары жазаларды орындайтын мекемелерге (түзеу мекемелері, тергеу изоляторлары, гарнизондардың гауптвахталары, гарнизондық гауптвахталардың бөлімшелері), сондай-ақ Қазақстан Республикасының тиісті заңында осы қатысушылардың баруы үшін айқындалған өзге де ұйымдарға барады (превентивтік барулар). Ұлттық превентивтік механизмнің қатысушылары болып Адам құқықтары жөніндегі уәкіл, сондай-ақ Үйлестіру кеңесі іріктейтін қоғамдық бақылау комиссиялары мен азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау жөніндегі қызметті жүзеге асыратын қоғамдық бірлестіктердің мүшелері, заңгерлер, әлеуметтік қызметкерлер, дәрігерлер табылады. Адам құқықтары жөніндегі уәкіл ұлттық превентивтік механизм қатысушыларының қызметін үйлестіреді (азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлерінің алдын алуға бағытталған ұлттық превентивтік механизмді құру мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы 2013 жылғы 2 шілдедегі Заңды қараңыз).

Куә ретінде жауап алынуы мүмкін емес адамдар қатарына енгізілген діни қызметші ҚПК-нің 78-бабының 2-бөлігіне тек адамгершілік сипаттағы пайымдаулар бойынша ғана енгізілген және, шын мәнінде, ҚПК-нің 78-бабы 2-бөлігінің 4-тармағы адамгершілік және этикалық қағидаттарды білдіреді.

Өздігінен адамнан куә ретінде жауап алуды жоққа шығаратын негіз болып табылатын кәмелетке толмаған жас (ҚПК-нің 78-бабы 2-бөлігінің 5-тармағы), оның иелері мен шектері Азаматтық кодекстің 23-бабында, 925-бабының 1-тармағында белгіленген – бұл он төрт жасқа толмаған кәмелетке толмағандар.

Куәның (жәбірленушінің) психикалық немесе дене жай-күйін анықтау үшін, оның іс үшін маңызы бар мән-жайларды дұрыс қабылдау және олар туралы айғақтар беру қабілетіне күмән туындаған кезде (ҚПК-нің 78-бабы 2-бөлігінің 5-тармағы), сараптама тағайындау міндетті болып табылады (ҚПК-нің 271-бабы 1-бөлігінің 5-тармағы). Бұл ҚПК-нің 78-бабы 2-бөлігінің 5-тармағы талабын заңды әрі негізді орындау үшін де қажет.

ҚПК-нің 78-бабының 3–4-бөліктері айғақтар беру үшін куә ретінде жауап алуға шақырылуы мүмкін адамның құқық субъектілігін, оның ішінде өзінің адвокатының қатысуымен айғақтар беру құқығын реттейді. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында куәның құқықтары мен міндеттерін нақтылау ҚПК-нің 208–215, 217-баптарымен реттеледі. ҚПК жауап алу бөлігінде кәмелетке толмаған куәдан жауап алудың ерекшеліктерін, бейнебайланыс режимінде қашықтан жауап алудың процестік нысанын, айғақтарды депонирлеуді (сол жауап алуды) тергеу судьясының жүргізуін, қосымша және қайталап жауап алуды бөліп көрсетеді.

Айғақтар беру үшін қылмыстық процесті жүргізетін органдарға, тергеу әрекетін жүргізуге қатысу үшін және сот талқылауына шақырылатын куәлар қылмыстық сот ісін жүргізу барысында шеккен шығыстарының өтелуіне құқылы (ҚПК-нің 71-бабының 4-бөлігіне, 175–176, 177–178-баптарына түсініктемені; Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 9 қазандағы «Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде адамдарға шеккен шығыстарын өтеудің кейбір мәселелері туралы» қаулысын, 2018 жылғы 29 маусымдағы № 10 «Қылмыстық істер бойынша процестік шығындарды өндіріп алу туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 1, 3–7-тармақтарын қараңыз).

ҚПК-нің 78-бабының 5–6-бөліктері қорғауға құқығы бар куә мәртебесін реттейді. Бұл – Қазақстанның қылмыстық процесіндегі жаңа процестік тұлға. Оны жалпыға бірдей куәлар қатарына жатқызу заңда оны қарапайым куәлардан ажырататын және осы мәртебені иеленуіне негіз болатын бірқатар шарттармен ескертілген.

Адамды қорғауға құқығы бар куә деп тану үшін заңда белгіленген шарттар мыналар:

осы адам қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам ретінде көрсетілген қылмыстық құқық бұзушылық туралы арыздың немесе хабарламаның келіп түсуі;

қарапайым куәдан жауап алу нәтижесінде оның қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам ретінде көрсетілуі.

Қорғануға құқығы бар куәгердің құқықтық мәртебесі туралы түсініктеме

Алайда заң тек екі дербес әрекет ететін шарттың жеткіліксіз екенін есептейді. Заңға сәйкес, бұл шарттар тағы екі дербес шарт болған жағдайда ғана қолданыла бастайды:

— адам 128–135-баптардың қағидалары бойынша күдікті ретінде ұсталған жоқ;

— адам тиісті қаулымен күдікті деп танылған жоқ (ҚПК-нің 64-бабы 1-бөлігінің 1-тармағы).

Осы шарттардың мәніне сүйене отырып, олар қорғануға құқығы бар куәгердің іс бойынша күдіктіге айналуына жол бермейді деген қорытынды жасауға болады, өйткені қылмыстық процесті жүргізетін органда мұндай адамды іс бойынша күдіктіге жатқызуға мүмкіндік беретін қажетті тереңдік пен дәлдікке ие дәлелдемелер жиынтығы жоқ. Басқаша айтқанда, анықтаушының, тергеушінің иелігіндегі дәлелдемелік база мұндай адамды күдікті деп тануға немесе оны осы мәртебеде ұстауға негіз бермейді.

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында адамға қорғануға құқығы бар куәгер мәртебесін беру туралы қаулы шығару қажет пе? Әрине, қажет. Мұндай қорытынды ҚПК-нің 78-бабының 5-бөлігінің нормаларының мәнінен туындайды: «Егер ... болса, онда ол қорғануға құқығы бар куәгер мәртебесіне ие болады». Яғни, біздің жағдайымызда адам мұндай мәртебеге тек анықтаушының, тергеушінің сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауға негіз болған себепке не кәдімгі, қарапайым куәгердің айғақтарына, сондай-ақ ҚПК-нің 7-бабы мен 198-бабының ережелеріне сүйене отырып қабылдаған тиісті шешімі арқылы ғана ие бола алады. Аталған нормалар тергеушінің барлық шешімдерін қаулы шығару арқылы ресімдеуді талап етеді. Егер бұл талап орындалмаса, тергеушінің адамды осы мәртебеде болудан тоқтату туралы қаулы шығаруы негізсіз болады.

Қорғануға құқығы бар куәгер — сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысына тән, сотқа дейінгі тергеп-тексеру кезеңіндегі қылмыстық процестің қатысушысы болып табылатын процестік тұлға. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында жеткілікті негіздер болған жағдайда, одан кейін қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдікке ілінген адамның тұлғасы қалыптасуы мүмкін. Осыдан ҚПК-нің 370–372-баптарының нормаларының мағынасы бойынша, сот сот тергеуі барысында заңда нақты айқындалған қылмыстық процесс қатысушыларымен жұмыс істейді деген қорытынды туындайды. Сотта ант берген нақты куәлардан жауап алынады, ал қорғануға құқығы бар куәгерлерден жауап алынбайды.

Әрине, қорғануға құқығы бар куәгердің айғақтары қандай заңдық күшке ие деген сұрақ туындайды. Біздің ойымызша, мұндай айғақтар іс бойынша анықталуға жататын кез келген мән-жайларды дәлелдеудің негізіне алынуы мүмкін (ҚПК-нің 113-бабы).

Сонымен бірге, егер адамды іс бойынша күдікті мәртебесіне ауыстыруға мүмкіндік беретін жеткілікті деректер жиналса, қорғануға құқығы бар куәгердің мұндай айғақтарын оның өзіне қарсы пайдалануға болмайды: оны ұстауға, күдікті деп тануға, күдіктінің әрекетін саралауға негіз болған жағдайда да. Бұл — заңның талабы және ол ҚПК-нің 112-бабының 3-бөлігінде регламенттелген: «Күдіктінің куәгер ретінде алдын ала жауап алу барысында берген айғақтары оның жұбайына (зайыбына) және жақын туыстарына қарсы дәлелдеме ретінде танылмайды және күдіктінің айыптауына негіз бола алмайды».

Кәдімгі куәгер сияқты, қорғануға құқығы бар куәгер де құқықтар мен міндеттер кешеніне ие, олар көп жағдайда бір-біріне ұқсас. Алайда түбегейлі айырмашылықтар да бар.

Мәселен, оның қылмыстық іске қатысуы басталған сәттен бастап оған өзінің құқықсубъектілігін, яғни сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында жүзеге асыра алатын субъективтік құқықтары мен заңдық міндеттерін немесе мүмкін болатын және қажетті мінез-құлық шараларын, сондай-ақ қылмыстық іс бойынша өзінің құқықтық мәртебесінің мәнін және оның кәдімгі куәгер мәртебесінен айырмашылығын түсіндіру өте маңызды. Бұдан бөлек, сотқа дейінгі кезеңде осы мәртебеде болудың салдарын түсіндіру қажет (ҚПК-нің 78-бабы 6-бөлігінің 1–2-тармақтары).

Оның қылмыстық іс бойынша сот сараптамасын тағайындауға және осы сараптаманың қорытындысына қатынасын анықтау да кем емес маңызды (ҚПК-нің 78-бабы 6-бөлігінің 3–4-тармақтары).

Сонымен қатар, ол өзінің, жұбайының (зайыбының) немесе жақын туыстарының қылмыстық жазаланатын іс-әрекет немесе әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін қудалауға әкеп соғуы мүмкін айғақтарды беруден бас тартуға құқылы (ҚПК-нің 78-бабы 6-бөлігінің 5-тармағы).

Қорғануға құқығы бар куәгер де кәдімгі куәгер сияқты өзі шақырған адвокаттың қатысуымен айғақ беруге құқылы. Осыған байланысты куәгердің мүдделерін тек адвокат қана білдіруге құқылы екенін атап өткен жөн (әрине, іске куәгердің заңды өкілдері қатысқан жағдайда). Алайда егер кәдімгі куәгердің адвокаты сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын тұлға белгілеген уақытта келмесе, бұл мұндай куәгерден жауап алуға кедергі келтірмейді (ҚПК-нің 78-бабының 3-бөлігі). Ал қорғануға құқығы бар куәгер өз айғақтарын жауап алу басталғанға дейін оның қорғаушысы ретінде іске қатысатын өзі таңдаған адвокаттың қатысуымен беруге құқылы (ҚПК-нің 78-бабы 6-бөлігінің 6–7-тармақтары).

Сот ісін жүргізу тілінің талаптарын сақтау — қорғануға құқығы бар куәгер қатысатын істерде де өзекті мәселе (ҚПК-нің 78-бабы 6-бөлігінің 8–9-тармақтары).

Қорғануға құқығы бар куәгер қылмыстық процестің қатысушыларына қарсылық білдіруге құқылы, оның бұл құқығы аудармашыға да қатысты қолданылады (ҚПК-нің 78-бабы 6-бөлігінің 10, 15-тармақтары). Бұл қорғануға құқығы бар куәгердің құқықтарын қорғаудың тиімділігін қамтамасыз ету қажеттілігімен түсіндіріледі, өйткені іс оның мүдделеріне де әсер етеді.

Оның өтпелі мәртебесімен және айғақтарының барынша объективтілігін қамтамасыз етуге ұмтылуымен байланысты құқықтарының қатарында жауап алу хаттамасындағы өз айғақтарын өз қолымен жазу құқығы да бар (ҚПК-нің 78-бабы 6-бөлігінің 11-тармағы).

Қорғануға құқығы бар куәгердің кәдімгі куәгерде жоқ өзге де құқықтарының қатарында мыналарды атап өтуге болады: ҚПК-нің 78-бабының 5-бөлігінде көрсетілген, оның осы мәртебеде іске қатысуына негіз болған құжаттармен танысу құқығы, жедел-іздестіру, қарсы барлау және жасырын тергеу әрекеттерінің материалдарын қоспағанда; өзінің қатысуымен жүргізілген тергеу әрекеттерінің хаттамаларымен танысу және оларды жүргізген тұлғаға ескертулер беру, сондай-ақ бұл ескертулерді хаттамаларда көрсету құқығы; дәлелдемелерді жеке өзі немесе өзі таңдаған адвокат арқылы ұсыну құқығы; өзіне қарсы айғақ беріп отырған адамдармен беттестіру жүргізуді талап ету құқығы; әртүрлі өтінішхаттар мәлімдеу және шағымдар беру құқығы (ҚПК-нің 78-бабы 6-бөлігінің 12–14, 16–17-тармақтары).

Жеке атап өтуге тиіс тағы бір құқық — қорғануға құқығы бар куәгердің қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде жұмсаған шығындарының өтелуін алу құқығы, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Әділет министрінің жоғарыда келтірілген құқықтық актілеріне сәйкес мемлекет есебінен адвокаттың тегін білікті заң көмегін алу құқығы. Мәселе мынада, іс бойынша шығындарды өтеу туралы норма жоғарыда куәгердің жалпы процестік мәртебесінде көрсетілген (ҚПК-нің 78-бабының 3-бөлігі). Бұдан бөлек, адвокат оның құқықтарында қорғаушы ретінде көрсетілген (ҚПК-нің 78-бабы 6-бөлігінің 3-тармағы).

Осылайша, кәдімгі куәгерді, оның ішінде қорғануға құқығы бар куәгерді мәжбүрлеп куәландыру (ҚПК-нің 78-бабының 7-бөлігі) оның денесіндегі ерекше белгілерді, қылмыстық құқық бұзушылықтың іздерін, денсаулыққа зиян келтіру белгілерін, масаң күйін немесе іс үшін маңызы бар өзге де қасиеттері мен белгілерін анықтау мақсатында, егер бұл үшін сараптама жүргізу талап етілмесе, тергеушінің тергеу судьясы санкциялаған қаулысы негізінде жүргізіледі (ҚПК-нің 223-бабының 1, 2-бөліктері).

Куәгерлерге, оның ішінде қорғануға құқығы бар куәгерлерге (сондай-ақ жәбірленушілерге) қатысты сараптама (ҚПК-нің 78-бабының 7-бөлігі) тек олардың жазбаша келісімімен жүргізіледі. Егер бұл адамдар кәмелетке толмаған болса немесе сот оларды әрекетке қабілетсіз деп таныса (АК-нің 26, 928-баптары), сараптама жүргізуге жазбаша келісімді олардың заңды өкілдері береді. Бұл қағида ҚПК-нің 271-бабында көзделген негіздер бойынша сараптама міндетті түрде тағайындалатын жағдайларға қолданылмайды (ҚПК-нің 274-бабының 4-бөлігі). Соңғы жағдайда куәгерді (жәбірленушіні) сот-медициналық және сот-психиатриялық сараптамаларды жүргізу үшін медициналық мекемеге жіберу ҚПК-нің 14-бабы 2-бөлігінде, 55-бабы 1-бөлігінің 9-тармағында көзделген тәртіппен жүзеге асырылады. Яғни куәгерді сот-психиатриялық және сот-медициналық сараптамаларды жүргізу үшін медициналық мекемеге мәжбүрлеп орналастыруға тек соттың немесе тергеу судьясының шешімі бойынша ғана жол беріледі.

Кәдімгі куәгердің жалған айғақтар беруі, айғақтар беруден бас тартуы (қорғануға құқығы бар куәгерден айырмашылығы) қылмыстық жазаланатын әрекеттер болып табылады және ҚК-нің 420–421-баптары бойынша жауаптылыққа әкеп соғады. Кәдімгі куәгердің айғақтар беруден (бұған негіздер болмаған жағдайда) бас тартуы оның жауап алу хаттамасында тіркелуге және сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастаудың негізі болуға тиіс. Мұндай куәгерге қатысты іс бас тарту мәлімделген негізгі іспен біріктірілуі немесе негізгі қылмыстық істен бөлініп, жеке іс жүргізуге алынуы мүмкін.

Айғақтар беруден жалтарғаны немесе қылмыстық процесті жүргізетін органның шақыруы бойынша дәлелді себептерсіз келмегені үшін тергеу судьясы куәгерге ҚПК-нің 159–160-баптарында белгіленген тәртіппен және мөлшерде ақшалай өндіріп алу қолдануы мүмкін. Мұндай ақшалай өндіріп алу қорғануға құқығы бар куәгерге де қолданылуы мүмкін, бірақ тек оның дәлелді себептерсіз қылмыстық процесті жүргізетін органға келмеген жағдайларында ғана. Осылайша, қорғануға құқығы бар куәгерге де ҚПК-нің 78-бабының 8-бөлігінде көзделген қылмыстық-процестік жауаптылық жүктелуі мүмкін.

Кәдімгі куәгердің анықтау немесе алдын ала тергеп-тексеру деректерін жария еткені үшін қылмыстық жауаптылығы тек ол оларды жария етуге жол берілмейтіні туралы қолхат арқылы ескертілген жағдайда ғана туындайды (ҚПК-нің 78-бабы 4-бөлігінің 3-тармағы, 201-бабы, ҚК-нің 423-бабы).

Соттың заңды күшіне енген үкімімен анықталған кәдімгі куәгердің (жәбірленушінің) көрінеу жалған айғақтары іс бойынша іс жүргізуді жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша қайта бастаудың негізі болып табылады (ҚПК-нің 499-бабы 2-бөлігінің 1-тармағы).

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне Марат Чекишевич Қоғамовтың, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкерінің 2020 жылғы түсініктемесі.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заң қызметі Заңгерлік қызмет Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық істер Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар