Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 8-бабына түсініктеме. Қылмыстық процестің міндеттері

1. Қылмыстық процестің міндеттері қылмыстық құқық бұзушылықтардың жолын кесу, оларды бейтарап, жылдам және толық ашу, тергеп-тексеру, оларды жасаған адамдарды әшкерелеу және қылмыстық жауаптылыққа тарту, сотта істі әділ қарау және қылмыстық заңды дұрыс қолдану, адамдарды, қоғамды және мемлекетті қылмыстық құқық бұзушылықтардан қорғау болып табылады.

2. Қылмыстық істер бойынша іс жүргізудің заңда белгіленген тәртібі негізсіз айыптаудан және соттаудан, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын заңсыз шектеуден қорғауды, ал заңсыз айыптау немесе соттау жағдайында кінәсіз адамды дереу және толық ақтауды қамтамасыз етуге, сондай-ақ заңдылық пен құқықтық тәртіпті нығайтуға, қылмыстық құқық бұзушылықтардың алдын алуға, құқыққа құрметпен қарауды қалыптастыруға ықпал етуге тиіс.

Мәні бойынша, ҚПК-нің 8-бабы екі бөлікке бөлінеді: қылмыстық процестің міндеттері (1-бөлік) және осы міндеттердің көмегімен шешілетін мақсаттар (2-бөлік).

Қылмыстық құқық бұзушылықтардың жолын кесу — қылмыстық процесті жүргізетін органдардың қылмысқа дайындалу және қылмысқа оқталу сатыларында адамның қылмыстық әрекетін тоқтатуға, үзуге, тыюға, сондай-ақ адамды қылмыстық құқық бұзушылықты өз еркімен жасаудан бас тартуға итермелеуге бағытталған қызметі (ҚК-нің 24, 26-баптары). Бұл міндетті орындау үшін қылмыстық процестің мүмкіндіктері де, жедел-іздестіру және қарсы барлау қызметінің әдістері де пайдаланылады.

«Бейтараптық» термині, яғни қылмыстық процесті жүргізетін лауазымды адамның дәлелдемелерге әділ баға беру қабілеті, істі қарау кезінде оның алдын ала теріс көзқарасының, біржақтылығының болмауы халықаралық құқық нормаларынан бастау алады, ал оның қылмыстық процестің міндеттерінің қатарына енгізілуі қылмыстық процесті жүргізетін органдардан (лауазымды адамдардан) қылмыстық іс бойынша объективті көзқарасты және заңдылықты сақтауды талап етеді. «Әрбір адам өзінің құқықтары мен міндеттерін анықтау және оған тағылған қылмыстық айыптаудың негізділігін белгілеу үшін толық теңдік негізінде істің жария түрде және әділдіктің барлық талаптарын сақтай отырып, тәуелсіз және бейтарап сотта қаралуына құқылы», — деп 1948 жылғы 10 желтоқсандағы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 10-бабында жарияланған. Бұл ереже 1966 жылғы 16 желтоқсандағы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 14-бабының I тармағында да қайталанған: «Әркім өзіне тағылған кез келген қылмыстық айыптауды қарау кезінде немесе қандай да бір азаматтық процесте өзінің құқықтары мен міндеттерін анықтау кезінде заң негізінде құрылған құзыретті, тәуелсіз және бейтарап соттың істі әділ әрі жария түрде қарауына құқылы». Қарастырылып отырған мәселеге қатысты 1979 жылғы 17 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясының 34/169 қарарымен қабылданған Құқықтық тәртіпті қолдау жөніндегі лауазымды адамдардың мінез-құлық кодексінің практикалық маңызы бар. Онда жоғарыда баяндалған ережелерді жалғастыра отырып, құқықтық тәртіпті қолдау жөніндегі әрбір лауазымды адам қылмыстың алдын алу және онымен күресу мақсатын көздейтін қылмыстық сот төрелігі жүйесінің бір бөлігі болып табылатыны және осы жүйедегі әрбір лауазымды адамның мінез-құлқы бүкіл жүйеге әсер ететіні көрсетілген (с тармақшасы). Сот төрелігінің бейтараптығы қағидаты 1985 жылғы 29 қарашадағы және 1985 жылғы 13 желтоқсандағы БҰҰ Бас Ассамблеясының тиісінше 40/32 және 40/146 қарарларымен мақұлданған Сот органдары тәуелсіздігінің негізгі қағидаттарында айқын көрсетілген: «Сот органдары өздеріне берілген істерді қандай да бір шектеусіз, заңсыз ықпал етусіз, итермелеусіз, қысымсыз, қоқан-лоққысыз немесе кез келген тараптан және қандай да бір себеппен тікелей не жанама араласусыз, фактілер негізінде және заңға сәйкес бейтарап шешеді» (2-тармақ). Осы қағидатпен 1984 жылғы 10 желтоқсандағы БҰҰ-ның Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенциясы өзара байланысты. Оған сәйкес Конвенцияға қатысушы әрбір мемлекет азаптау қолданылды деп пайымдауға жеткілікті негіздер болған кезде құзыретті органдардың оның юрисдикциясындағы кез келген аумақта жедел әрі бейтарап тергеп-тексеру жүргізуін қамтамасыз етуге тиіс (12-бап). Сондай-ақ БҰҰ Бас Ассамблеясының 1990 жылғы 14 желтоқсандағы 45/111 қарарында әзірленіп, бекітілген Тұтқындармен қарым-қатынас жасаудың негізгі қағидаттарының (барлығы 11) бейтарап қолданылуы да расталған (11-қағидат).

Қылмыстық құқық бұзушылықтарды жылдам ашу, тергеп-тексеру — іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысына заңда белгіленген мерзімдер шегінде қысқа уақыт аралығында жүргізілетін іс жүргізу (ҚПК-нің 189, 190, 192-баптары). Қылмыстық құқық бұзушылық белгілері жоқ не қылмыстық құқық бұзушылық белгілерін көрсететін жеткілікті деректер болмаған кезде келіп түскен арыздар мен хабарламалар бойынша жұмыс істеу үшін белгіленген мерзімдер (арыз немесе хабарлама келіп түскен күннен бастап үш тәуліктен кешіктірмей), сондай-ақ қылмыстық істі тергеп-тексеру мерзімдері (жеделдетілген сотқа дейінгі тергеп-тексеру кезінде 15 тәуліктен аспайтын, анықтау кезінде бір ай, тергеу кезінде екі ай) стандартты болып табылады және бұзылмауға тиіс. Қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерін ұзарту уәжді болуға, яғни іс бойынша жиналған дәлелдемелермен негізделуге тиіс. Жалпы алғанда, сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері қылмыстық процестің қажеттіліктеріне сәйкес келеді және ойдан шығарылған себептермен созылмауға немесе асып кетпеуге тиіс: ҚПК-нің 192-бабының 1-бөлігінде белгіленгендей, сотқа дейінгі тергеп-тексеру ақылға қонымды мерзімдерде аяқталуға тиіс және онда осы мерзімдердің белгілері ашып көрсетілген. «Ақылға қонымды мерзімдер» термині де өзінің негізін сот төрелігі мен қылмыстық процестегі жеке адамның құқықтары саласына қатысты әмбебап сипаттағы халықаралық құжаттардан алады. Мысалы, 1988 жылғы 9 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарымен бекітілген Кез келген нысанда ұсталған немесе қамауға алынған барлық адамдарды қорғау қағидаттарының жинағында осы сөздердің мынадай мағыналары кездеседі: «ақылға қонымды кезең» (4-тармақ, 16-қағидат), «ақылға қонымды мүмкіндіктер» (1-тармақ, 17-қағидат), «ақылға қонымды жағдайлар» (25-қағидат), «ақылға қонымды мөлшерде» (28-қағидат), «ақылға қонымды мерзімдер» (38-қағидат). Атап айтқанда, 38-қағидат бұл ұғымды былайша түсіндіреді: «Қылмыстық айыптау бойынша ұсталған адам істің ақылға қонымды мерзімде сотта қаралуына немесе сотқа дейін босатылуына құқылы».

Қылмыстық құқық бұзушылықтарды жылдам ашу, тергеп-тексеру қылмыс белгілері болған кезде анықтау органының алдын ала тергеу міндетті болып табылатын іс бойынша қылмыстың іздерін анықтау және бекіту үшін бес тәулікке дейінгі мерзімде кезек күттірмейтін тергеу әрекеттерін жүргізу құқығына да негізделеді (ҚПК-нің 196-бабы). Кезек күттірмейтін тергеу әрекеттері орындалғаннан кейін, тергеулігіне қатысты мәселе болмаған жағдайда, анықтау органы істі дереу тергеушіге беруге және бұл туралы прокурорға жиырма төрт сағат ішінде жазбаша хабарлауға міндетті. Іс бойынша іс жүргізуді болдырмайтын мән-жайлар анықталған жағдайда, анықтау органы қылмыстық істі тоқтатуға құқылы. Қалған жағдайларда қылмыстық іс тергеулігін айқындау үшін прокурорға беріледі.

Қылмыстық құқық бұзушылықтарды толық ашу, тергеп-тексеру — кез келген қылмыстық іс бойынша дәлелдеуге жататын барлық мән-жайларды егжей-тегжейлі әрі түпкілікті анықтау (ҚПК-нің 113-бабы). Отандық қылмыстық процестің табиғаты қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істерді анықтаушының, тергеушінің қорытынды процестік шешімдерімен де, соттың қорытынды процестік шешімдерімен де ашылған және тергеп-тексерілген деп таниды.

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында қылмыстық құқық бұзушылықтарды толық ашу, тергеп-тексеру анықтау органының немесе алдын ала тергеу органының адамды ақтамайтын негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтату туралы қаулысы сияқты процестік шешімдерді қабылдауымен жүзеге асырылады (мысалы, ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 3, 4-тармақтары, 36-бап). Көрсетілген жағдайларда адам қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылады, бұл оның өз кінәсін мойындауымен қатар, осындай шешім қабылдауға келісімін, сондай-ақ іс бойынша жиналған басқа дәлелдемелер жиынтығымен кінәсінің расталуын талап етеді.

Қылмыстық құқық бұзушылықтарды толық ашу, тергеп-тексерудің стандартты нысаны соттың басты сот талқылауында сотталушыға қатысты ҚПК-нің 35, 36-баптарында көзделген адамды ақтамайтын негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтатуымен, сондай-ақ тиісті негіздер бойынша айыптау үкімін шығарумен байланысты (ҚПК-нің 393-бабы). Көрсетілген барлық жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылықтардың толық ашылуы қылмыстық процесті жүргізетін органдардың жоғарыда аталған процестік шешімдері заңды күшіне енген жағдайда ғана орын алатыны сөзсіз. Қылмыстық құқық бұзушылықтарды толық ашуды осылай түсіну адамның қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп тек заңды күшіне енген сот үкімімен танылуы туралы конституциялық талаптарға сәйкес келеді (Конституцияның 77-бабы 3) тармақшасы). Алайда өзінің процестік мақсаты бойынша соттың айыптау үкімімен бір қатарда қылмыстық қудалау органдарының адамды ақтамайтын негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтату туралы қаулылары да тұрады, олар да адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі екенін растайды. Мұндай шешімдерді сотқа дейін, соттан тыс органдардың қабылдауы қолданыстағы ҚПК-де көзделген, іс бойынша іс жүргізу кезінде процестік үнемдеу мақсаттарынан туындаған және қылмыстық құқық бұзушылықтарды жылдам ашу мен тергеп-тексеру міндетіне сәйкес келеді. Адамды ақтамайтын негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтату туралы шешім қабылданатын адам мұндай шешімге қарсылық білдіруге, яғни іс жүзінде өзін қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп мойындамауға құқылы (бұл іс бойынша іс жүргізуді тоқтатудың заңдылығын көрсетеді). Мұндай жағдайда іс бойынша іс жүргізу әдеттегі тәртіппен жалғасады және тиісті үкімнің шығарылуымен аяқталады (ҚПК-нің 35-бабының 4-бөлігі, 36-бабының 5-бөлігі, 392-бап).

Қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаған адамдарды әшкерелеу және қылмыстық жауаптылыққа тарту — айыптаушының (анықтау органының, тергеушінің, прокурордың, жеке айыптаушының (жәбірленушінің)) қылмыстық жауаптылық негіздерінің және күдіктінің, айыпталушының кінәсінің бар екенін дәлелдеу жөніндегі міндеті әрі бір мезгілде міндеттемесі, яғни істі заңды, негізді және әділ шешу үшін маңызы бар мән-жайларды анықтау мақсатында дәлелдемелерді жинау, зерттеу, бағалау және пайдалану қызметі (ҚПК-нің 113, 121-баптары).

Істі әділ сот талқылауы қылмыстық қудалау органдарының қылмыстық құқық бұзушылықты толық ашуы, тергеп-тексеруі және соттың сот төрелігінің, қылмыстық процестің барлық конституциялық қағидаттарын және басты сот талқылауының жалпы шарттарын сақтауы негізінде ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл — дәлелдеуді қажет етпейтін аксиома.

Қылмыстық заңды дұрыс қолдану қылмыстық құқық бұзушылықты қылмыстық процестің барлық сатыларында дәл саралаумен байланысты, бұған қылмыстық процесті жүргізетін органдардың барлық процестік әрекеттері мен шешімдерінің заңдылығы және негізділігі тәуелді. Бұл тұрғыда жасалған әрекетті дәл саралаудың іс бойынша жиналған және зерттелген дәлелдемелерге тәуелділігі де айқын әрі даусыз. Ақыр соңында, қылмыстық заңды (оның Жалпы және Ерекше бөліктерінің нормаларын) дұрыс қолдану соттың сотталушыға қылмыстық құқық бұзушылықтың ауырлығына және сотталған адамның жеке басына сәйкес келетін қылмыстық жаза тағайындауын мақсат етеді. Мұның қаншалықты өзекті екені қылмыстық заңды дұрыс қолданбаудың апелляциялық, кассациялық тәртіппен үкімнің күшін жоюға немесе оны өзгертуге дербес негіз болып табылатынынан көрінеді (ҚПК-нің 433-бабының 4) тармағы, 494-бабының 9-бөлігі).

Жоғарыда баяндалғандарды ескере отырып, қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту нәтижесінде адамдардың, қоғамның және мемлекеттің қылмыстық қол сұғушылықтардан қорғалуы объективті түрде қамтамасыз етілетіні даусыз. Сонымен қатар осы адамның немесе басқа адамдардың жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауына жол бермеу мақсаттары қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары мен соттың профилактикалық қызметінің міндеттілігіне қатысты ҚПК нормаларында көрініс тапқан (113-баптың 4-бөлігі, 193, 200, 405-баптар).

Қылмыстық процестің міндеттерін ҚПК-де белгіленген әдістермен орындау іс бойынша бүкіл іс жүргізудің заңдылығы мен негізділігін, оның мақсаттарына қол жеткізуді қамтамасыз етеді. ҚПК-нің 8-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстық процестің мақсаттарына қылмыстық процесті белгілі бір сатыларға бөлу қызмет етеді, олардың әрқайсысы алдыңғы сатыға қатысты бақылаушы болып табылады; іс бойынша бүкіл іс жүргізуді ҚПК-де белгіленген процестік нысанда жүзеге асыру; сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында ведомстволық бақылаудың, прокурорлық қадағалаудың және сот бақылауының болуы; төмен тұрған соттың үкімінің күшін жою немесе оны жоғары тұрған соттың өзгерту мүмкіндігі және тағы басқалар. Сондықтан тергеу және сот қателіктеріне, кінәсіз адамды заңсыз айыптауға немесе соттауға жол беру мүмкіндігі едәуір шектелген, ал процестің барлық қатысушылары өздерінің құқық субъектілігін толық орындаған жағдайда — мүлдем болмайды. Қылмыстық процестің маңызды мақсаттарының бірі жасалған (тергеп-тексерілген, қаралған) істердің мысалында жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтардың алдын алу және құқыққа құрметпен қарауды тәрбиелеу болып табылады. Қылмыстық процесті жүргізетін органдар адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасауына себеп болған себептер мен оның жасалуына мүмкіндік берген жағдайларды анықтауға, оларды жою, болашақта болдырмау бойынша тиімді профилактикалық жұмыс жүргізуге міндетті. Бұл органдарға сондай-ақ процеске тартылатын барлық қатысушыларда (жеке және заңды тұлғаларда) қолданыстағы құқыққа және қылмыстық сот төрелігі саласында қабылданған құқықтық рәсімдерге құрметпен қарауды қалыптастыру үшін қылмыстық процестің, іс бойынша іс жүргізудің тәрбиелік бастамаларын барынша пайдалануға міндет жүктеледі.

Ескерту: орфографиялық қателер, айқын баспа қателері және мәтінді тану кезіндегі қателер түзетілді. Мазмұны мен тұжырымдары сақталды. 3 және 6-тармақтардың нөмірленуі бастапқы мәтінді ескере отырып сақталды, дегенмен онда үзілістер бар.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме, авторы — Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар