Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 93-бабына түсініктеме. Сарапшыға қарсылық білдіру
1. Сарапшы қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге қатыса алмайды:
1) осы Кодекстің 87-бабында көзделген мән-жайлардың кез келгені болған кезде;
2) егер ол анықтаушыға, тергеушіге, прокурорға, судьяға, күдіктіге, айыпталушыға, олардың қорғаушыларына, заңды өкілдеріне, жәбірленушіге, азаматтық талапкерге, азаматтық жауапкерге немесе олардың өкілдеріне қызметтік немесе өзге де тәуелділікте болған немесе болып отырған жағдайда;
3) егер ол нәтижелері қылмыстық қудалауды бастауға негіз болған ревизияны немесе басқа да тексеру әрекеттерін жүргізген болса;
4) егер оның құзыретсіздігі анықталса;
5) егер ол іске маман ретінде қатысқан болса, осы Кодекстің 222-бабына сәйкес адамның мәйітін қарап-тексеруге сот медицинасы саласындағы маман дәрігердің қатысу жағдайларын қоспағанда.
2. Тірі адамға, сондай-ақ мәйітке сараптама жүргізу кезінде сарапшы ретінде сараптама тағайындалғанға дейін тиісті адамға медициналық көмек көрсеткен дәрігер қатыса алмайды.
3. Адамның осы іске бұрын сарапшы ретінде қатысуы, ол қатысқан сараптамадан кейін қайтадан сараптама тағайындалатын жағдайларды қоспағанда, оған осы іс бойынша сараптама жүргізуді тапсыруды жоққа шығаратын мән-жай болып табылмайды.
4. Сарапшыға қарсылық білдіру туралы мәселені қылмыстық процесті жүргізетін орган шешеді.
Сарапшыға қарсылық білдіру негіздерін талдау оның іс бойынша процестік мәртебесіне қатысты алдыңғы ережелерге негізделеді (сондай-ақ ҚПК-нің 79-бабына түсініктемені қараңыз), ал қарсылық білдіру туралы мәселені шешу заң бойынша іс бойынша сот сараптамасын тағайындау құзыретіне ие қылмыстық процесті жүргізетін органның құзыретіне жатқызылған (ҚПК-нің 93-бабы 4-бөлігі).
ҚПК-нің 87-бабы 1-бөлігінде, ҚПК-нің 93-бабының бөліктерінде көрсетілген қарсылық білдіру негіздері болмаған кезде, қылмыстық істі тергеп-тексеру сатысына қатысқан сарапшы қылмыстық процестің сот сатыларында сараптама жүргізе алады. Мысалы, тараптардың өтінішхаты бойынша немесе өз бастамасы бойынша сот басты сот талқылауында сараптама тағайындауға құқылы, ол сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында қорытынды берген сарапшыға тапсырылуы мүмкін (ҚПК-нің 373-бабы 1, 2-бөліктері).
3. Заң сарапшыға іске қарсылық білдірудің жеке әрі ерекше назар аударуға тұрарлық мән-жайы ретінде оның қылмыстық процесс тараптарына кез келген нысандағы жеке тәуелділік қатынастарын айқындайтыны сөзсіз. Бұл сарапшыны таңдауына, оның жүргізген сараптамасына немесе берген қорытындысына күмән келтіретін фактор болып табылады (ҚПК-нің 93-бабы 1-бөлігінің 2) тармағы).
ҚПК-нің 93-бабы 1-бөлігінің 3) тармағының ережелері де сарапшыға іске қарсылық білдірудің елеулі негізін бекітеді. Бұл негіз заңның сарапшының тиісті іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталғанға дейін жүргізуі мүмкін болған ревизияларды қоса алғанда, кез келген басқа тексеру әрекеттерімен байланыстылығын болдырмайтын тиісті бейтараптылықты қамтамасыз етуге деген ұмтылысы болып табылады.
ҚПК-нің 93-бабы 1-бөлігінің 4) тармағындағы қағида, атап өту қажет, қылмыстық процестің кейбір басқа да қатысушыларына (ҚПК-нің 91–92-баптары) тән және іс бойынша білімі таяз, кәсіби біліктілігі жеткіліксіз сарапшыға қарсылық білдіру негізі ретінде толықтай қолданылуы мүмкін.
Сарапшының құзыретсіздігі көбінесе ҚПК-нің 93-бабының 3-бөлігінде сөз болатын іс бойынша қайталама сараптама жүргізу қажеттілігімен байланысты болады. Мұндай сарапшы қайталама сараптама жүргізуге жіберілмеуге тиіс екені анық және бұл заңның талабы (ҚПК-нің 93-бабының 3-бөлігі). Заңға сәйкес, қайталама сараптама бұрынғы қорытынды жеткілікті түрде негізделмеген немесе оның тұжырымдары күмән тудырған, не сараптаманы тағайындау және жүргізу кезінде процестік нормалар елеулі түрде бұзылған жағдайларда сол объектілерді зерттеу және сол сұрақтарды шешу үшін тағайындалады (ҚПК-нің 287-бабының 3-бөлігі). Сондықтан ҚПК-нің 287-бабының 5-бөлігінде тікелей былай деп белгіленген: «Қайталама сараптама жүргізу сарапшылар комиссиясына тапсырылады. Бұрынғы сараптаманы жүргізген сарапшылар қайталама сараптаманы жүргізу кезінде қатысып, комиссияға түсініктемелер бере алады, алайда сараптамалық зерттеуге және қорытынды жасауға қатыспайды».
Маман мен сарапшы әртүрлі құзыреттердің иелері болғандықтан, бұрын осы іске маман ретінде қатысқан адамның сарапшы бола алмайтыны объективті түрде түсінікті (ҚПК-нің 93-бабы 1-бөлігінің 5) тармағы). Алайда сипатталған жағдайдың ерекшелігіне байланысты бұл мән-жай сараптама тағайындалғанға дейін адамның мәйітін сырттай қарап-тексеруге дәрігер ретінде тартылған жағдайларға қолданылмайды. Яғни мұндай дәрігер осы тектес істер бойынша сарапшы бола алады.
Басқа мәселе — сарапшы ретінде бұрын тірі адамға немесе қайтыс болған адамға, яғни соңғысы қайтыс болғанға дейін оның мәйітіне қажетті медициналық көмек көрсеткен адам тағайындала алмайды (ҚПК-нің 93-бабының 2-бөлігі). Бұл, әсіресе, медициналық қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша (ҚК-нің 12-тарауы) сараптама тағайындау туралы сөз болғанда, мүлдем жол берілмейді.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Қоғамов Марат Чекішұлы, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заңгерлік компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
