Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 383-бабы. Ресми құжаттар мен мемлекеттік наградаларды сатып алу немесе өткізу туралы түсініктеме

1. Құқықтар беретін немесе міндеттерден босататын ресми құжаттарды, сондай-ақ Қазақстан Республикасының немесе КСРО-ның мемлекеттік наградаларын заңсыз сатып алу немесе өткізу —

айлық есептік көрсеткіштің жүз жиырмаға дейінгі мөлшерінде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не жүз жиырма сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не отыз тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

ҚК-нің 383-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың қоғамдық қауіптілігі оның ресми құжаттаманы жүргізу немесе мемлекеттік наградалармен марапаттау саласындағы басқару тәртібін бұзуында. Ресми құжаттарды, мемлекеттік наградаларды заңсыз сатып алу немесе өткізу азаматтардың құқықтарының бұзылуына әкеп соғуы мүмкін. Мұндай әрекеттер заңды айналып өтіп, кінәлі адамға тиесілі емес құқықтарды, жеңілдіктерді иеленуге немесе міндеттерден босатылуға мүмкіндік береді, бұл басқару органдарының қалыпты қызметіне зиян келтіреді.

Қарастырылып отырған қылмыстық теріс қылықтың объектісі ресми құжаттар мен мемлекеттік наградалардың айналым тәртібін белгілейтін қоғамдық қатынастар болып табылады.

ҚК-нің 383-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың заты ресми құжаттар мен мемлекеттік наградалар болып табылады.

1998 жылғы 22 желтоқсандағы «Ұлттық архив қоры және архивтер туралы» ҚР Заңының 1-бабының 21) тармағына және ҚР ҚК-нің 3-бабының 28-1) тармағына сәйкес, ресми құжат — жеке немесе заңды тұлға жасаған, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен ресімделген және куәландырылған құжат.

Осылайша, ресми құжаттар деп заңдық маңызы бар құжаттар танылады. Олар мемлекеттік билік және басқару органдарынан, осы органдардың лауазымды адамдарынан, сондай-ақ заңды тұлғалар мен коммерциялық немесе өзге де сипаттағы басқа ұйымдардан шығуы мүмкін. Ресми құжаттарда, әдетте, тиісті деректемелер, оларды жасау орны мен уақыты, құжатты берген органның немесе адамның атауы, кейбір жағдайларда мөрлер мен мөртабандар және т.б. болады.

Қылмыстық теріс қылықтың заты кез келген ресми құжаттар емес, тек құқықтар беретін немесе міндеттерден босататын құжаттар ғана болып табылады. Бұл ресми құжатта тікелей көрсетілуі немесе оның мазмұнынан туындауы мүмкін.

Құқықтар беретін ресми құжаттарға дипломдарды, куәліктерді, білім алғаны туралы куәліктерді, зейнеткерлік куәліктерді, жүргізуші куәліктерін, патенттерді, лицензияларды және т.б. жатқызуға болады. Міндеттерден босататын құжаттарға жол жүру ақысын төлеуден босататын қызметтік, зейнеткерлік және өзге де куәліктер; коммуналдық және басқа төлемдерді төлеуден босататын анықтамалар және т.б. жатқызылуы мүмкін.

Заңдық маңызы болғанымен, құқықтар бермейтін немесе міндеттерден босатпайтын ресми құжаттар түсіндіріліп отырған қылмыстық теріс қылықтың заты бола алмайды.

Коммерциялық құжаттарды (тауар-көлік жүкқұжаттары, төлем тапсырмалары, шарттар, дүкендердің чектері және т.б.), сондай-ақ жол жүру құқығын беретін теміржол және әуе билеттерін ресми құжаттар деп тануға болмайды. Мұндай құжаттарды пайдалану басқару тәртібіне емес, мүліктік мүдделерге зиян келтіреді. Сондықтан мұндай әрекеттер ҚК-нің 190-бабы «Алаяқтық» немесе ҚК-нің 195-бабы «Алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы мүліктік залал келтіру» бойынша саралануы мүмкін.

Мемлекеттік наградалар — ғылымдағы, мәдениеттегі, экономикадағы, қызметтегі және т.б. жетістіктері үшін көтермелеу нысаны болып табылады.

Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 12 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңына сәйкес, ҚР мемлекеттік наградаларына ең жоғары ерекшелік белгілері — «Алтын Қыран» ордені, «Халық қаһарманы», «Қазақстанның Еңбек Ері» атақтары, сондай-ақ Қазақстан Республикасының басқа да ордендері, медальдары, құрметті атақтары және Құрмет грамотасы жатады.

Мемлекеттік наградалармен Қазақстан Республикасының азаматтары Республика алдындағы еңбегін, жемісті мемлекеттік, қоғамдық, шығармашылық қызметін, еңбек және жауынгерлік ерліктерін тану белгісі ретінде марапатталады.

Қазақстан Республикасының алдында еңбегі сіңген шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар да Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградаларымен марапатталуы мүмкін.

Мемлекеттік наградалармен марапаттауды ҚР Президенті жүзеге асырады.

КСРО-ның мемлекеттік наградалары — КСРО-ның тиісті заңнамалық актілерімен белгіленген көтермелеу нысандары. Атап айтқанда, КСРО-ның мемлекеттік наградаларына ордендер, медальдар, КСРО-ның құрметті атақтары, КСРО-ның ең жоғары ерекшелік белгілері жатады.

1979 жылғы 3 шілдеде КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен бекітілген КСРО ордендері, медальдары және құрметті атақтары туралы Жалпы ережеге сәйкес, КСРО-ның мемлекеттік наградаларына Кеңес Одағының Батыры, Социалистік Еңбек Ері Алтын Жұлдызы, ордендер, медальдар және КСРО-ның құрметті атақтары жатады.

Қылмыстық теріс қылықтың заты ретінде тек түпнұсқа ресми құжаттар мен мемлекеттік наградалар танылады. Жалған құжаттар мен наградаларды жасау немесе өткізу ҚК-нің 385-бабы «Құжаттарды, мөртабандарды, мөрлерді, бланкілерді, мемлекеттік пошта төлемінің белгілерін, мемлекеттік наградаларды қолдан жасау, дайындау немесе өткізу» бойынша сараланады.

ҚК-нің 383-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың объективтік жағы құқықтар беретін немесе міндеттерден босататын ресми құжаттарды, сондай-ақ Қазақстан Республикасының немесе КСРО-ның мемлекеттік наградаларын заңсыз сатып алудан немесе өткізуден көрінеді.

Ресми құжаттарды сатып алу немесе өткізу, егер бұл әрекеттер аталған құжаттарды иеленуге немесе оларды иеліктен шығаруға құқығы жоқ адамдар тарапынан жасалса, заңсыз болып табылады.

Бұл ретте мемлекеттік наградаларды сатып алу немесе өткізу әрқашан заңсыз болып табылады, өйткені бұл наградалар наградаға берілген куәлікте аты-жөні көрсетілген нақты адамға тиесілі.

Сатып алу — қандай да бір заттың иесі, иеленушісі болу, бір нәрсені алу дегенді білдіреді. Сатып алу дегеніміз — затты кез келген жолмен, ақылы да, ақысыз да (сатып алу, айырбастау, сыйға алу, кепілге алу және т.б. арқылы) өз иелігіне, пайдалануына және билік етуіне алу.

Демек, ресми құжатты немесе мемлекеттік награданы заңсыз сатып алу кінәлі адамның ресми құжаттың немесе мемлекеттік награданың иеленушісі болуына әкеп соғатын, заңмен рұқсат етілмеген кез келген әрекетті білдіреді: сатып алу, айырбастау, сыйға алу, қарызды өтеу есебіне алу және т.б.

Ресми құжаттарды сатып алудың ұрлау сияқты тәсілі бұған жатпайды, өйткені ол ҚК-нің 384-бабында көзделген «Құжаттарды, мөртабандарды, мөрлерді заңсыз алып қою, ұрлау, жою, бүлдіру немесе жасыру» дербес қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрайды.

Ресми құжаттар мен мемлекеттік наградаларды өткізу — оларды көтерме жеткізу немесе бөлшек сауда-саттық арқылы сату, бартерлік мәміле жасау, сондай-ақ өтеусіз иеліктен шығару нысанында беру.

ҚК-нің 383-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың құрамы құрылымы бойынша формальды болып табылады. Тиісінше, адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін қандай да бір жағымсыз салдардың туындауы талап етілмейді, құқықтар беретін немесе міндеттерден босататын ресми құжаттарды, сондай-ақ Қазақстан Республикасының немесе КСРО-ның мемлекеттік наградаларын заңсыз сатып алу немесе өткізу фактісінің өзі жеткілікті.

Түсіндіріліп отырған қылмыстық теріс қылықтың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адамның құқықтар беретін немесе міндеттерден босататын ресми құжаттарды, сондай-ақ Қазақстан Республикасының немесе КСРО-ның мемлекеттік наградаларын заңсыз сатып алып немесе өткізіп жатқанын сезінеді және соны қалайды.

Мотив қарастырылып отырған әрекетті саралауға әсер етпейді, бірақ сот оны жаза тағайындау кезінде ескереді.

ҚК-нің 383-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген адам болуы мүмкін.

ҚК-нің 383-бабында көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилұлы Борчашвилидің авторлығымен.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар