Жаңалықтар арнасы таратқан және жариялаған мәліметтерді шындыққа сәйкес келмейді және ар-намыс пен іскерлік беделге нұқсан келтіреді деп тану туралы
2025 жылғы 26 мамырда Алматы қаласының Алмалы ауданының № 2 аудандық соты № 7520-25-00-2/5185 іс бойынша төрағалық етуші судья А.Б. Умаровтың құрамында, сот отырысының хатшысы О.Е. Жалғасовтың қатысуымен БАМ-ның жауапкер «E M L» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне (бұдан әрі – ЖШС) қатысты азаматтық істі ашық сот отырысында қарады.
ТАЛАП ҚОЮШЫНЫҢ ТАЛАПТАРЫ:
- « M L» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі 2014 жылғы 21 маусымда «Алматыдағы автосалон директоры клиенттерін жарты миллион долларға алдап кетті» деген тақырыппен жариялаған мәліметтерді шындыққа сәйкес келмейді және БАМ-ның ар-намысы мен іскерлік беделіне нұқсан келтіреді деп тану.
- « M L» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінен 2014 жылғы 21 маусымдағы мақалаға теріске шығару жариялауды міндеттеу.
- « M L» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінен www.tengrinews.kz сайтынан 2014 жылғы 21 маусымдағы мақаланың электрондық нұсқасын жоюды міндеттеу.
- 1 000 000 теңге мөлшерінде моральдық зиянды өтеуді өндіріп алу.
2014 жылғы 21 маусымда меншік иесі « M L» ЖШС болып табылатын «Tengrinews.kz» сайтында «Алматыдағы автосалон директоры клиенттерін жарты миллион долларға алдап кетті» деген тақырыппен мақала жарияланған.
Талап қоюшы өз талаптарын нақтылай отырып, жоғарыда көрсетілген талаптармен сотқа жүгінген. Ол жауапкердің шындыққа сәйкес келмейтін және өзінің іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді таратқанын негізге алған.
Талап қоюшы соттан жауапкердің tengrinews.kz сайтында 2014 жылғы 21 маусымда «Алматыдағы автосалон директоры клиенттерін жарты миллион долларға алдап кетті» деген тақырыппен жариялаған мынадай мәліметтерін шындыққа сәйкес келмейді және талап қоюшының ар-намысына, қадір-қасиетіне әрі іскерлік беделіне нұқсан келтіреді деп тануды сұраған:
– «Алматыда сәрсенбі күні атышулы сот процесі басталды. Сотталушылар орындығында – "Альшейхмоторс" автосалонының директоры А. Б., өз клиенттерін жарты миллион долларға "лақтырған" адам. Бұл туралы КТК телеарнасы хабарлайды. Оған алаяқтық жасады деген айып бойынша жеті жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қаупі төніп тұр.
– Кәсіпкер Біріккен Араб Әмірліктерінен шетелдік автокөліктерді әкелуге уәде беріп, шарт жасасқан, алдын ала төлем алған, алайда уәдесін орындамаған.
Ол алдаған адамдардың арасында 37 адам бар. Бұл – полицияға жүгінген адамдардың саны ғана».
Сондай-ақ талап қоюшы сот шешімі заңды күшіне енгеннен кейін жеті күн ішінде жауапкерді www.tengrinews.kz сайтында 2014 жылғы 21 маусымдағы «Алматыдағы автосалон директоры клиенттерін жарты миллион долларға алдап кетті» деген мақалаға қатысты теріске шығаруды жариялауға міндеттеуді сұраған. Теріске шығару мәтіні сайттан жойылмауға тиіс.
Мақала мына сілтеме бойынша жарияланған: https://tengrinews.kz/crime/direktoravtosalona-almatyi-obmanul-klientov-polmilliona256904/amp/
Талап қоюшы теріске шығару мәтінінде мақалада көрсетілген мынадай мәліметтердің шындыққа сәйкес келмейтінін атап өтуді сұраған:
«Алматыда сәрсенбі күні атышулы сот процесі басталды. Сотталушылар орындығында – "А.с" автосалонының директоры А. Б., өз клиенттерін жарты миллион долларға "лақтырған" адам. Бұл туралы КТК телеарнасы хабарлайды. Оған алаяқтық жасады деген айып бойынша жеті жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қаупі төніп тұр.
Кәсіпкер Біріккен Араб Әмірліктерінен шетелдік автокөліктерді әкелуге уәде беріп, шарт жасасқан, алдын ала төлем алған, алайда уәдесін орындамаған.
Ол алдаған адамдардың арасында 37 адам бар. Бұл – полицияға жүгінген адамдардың саны ғана».
Сонымен қатар талап қоюшы жауапкерді www.tengrinews.kz сайтынан «Алматыдағы автосалон директоры клиенттерін жарты миллион долларға алдап кетті» деген мақаланың электрондық нұсқасын жоюға міндеттеуді сұраған.
Талап қоюшының өкілі М. А.н талаптарды қолдап, оларды нақтылай отырып, соттан 1 000 000 теңге мөлшерінде моральдық зиянды өтеуді де өндіріп алуды сұраған. Ол талап қоюды толық көлемде қанағаттандыруды өтінген.
Жауапкердің өкілдері А.А. Б. және С.Х. Ж. талап қоюды мойындамаған. Олар жарияланымның салдары туындамағанын, сондай-ақ «Effective Media Liaison» ЖШС бұқаралық ақпарат құралдарында ақпарат таратудың бастапқы көзі болып табылмайтынын уәж еткен. Бұдан бөлек, талап қоюшының талап қою мерзімін өткізіп алғанын ескеруді, талап қоюдан бас тартуды және талап қоюшыдан өкілдік етуге жұмсалған шығындарды өндіріп алуды сұраған.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (бұдан әрі – АК) 143-бабының 1-тармағына сәйкес, азамат өзінің ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді сот тәртібімен теріске шығаруды талап етуге құқылы.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы № 6 «Азаматтар мен заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорғау туралы заңнаманы сот практикасында қолдану туралы» нормативтік қаулысының (бұдан әрі – нормативтік қаулы) 1-тармағында қамтылған түсіндірмелерге сәйкес, азаматтың немесе ұйымның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату деп оларды баспасөзде жариялау, радио мен теледидар арқылы, бұқаралық ақпарат құралдарының өзге де құралдарын пайдалана отырып хабарлау, мінездемелерде, көпшілік алдында сөйлеген сөздерде, әртүрлі ұйымдарға немесе лауазымды адамдарға жолданған өтініштерде баяндау, сондай-ақ өзге де нысанда, оның ішінде ауызша түрде бірнеше адамға немесе кемінде бір адамға хабарлауды түсіну қажет.
Азаматтың немесе ұйымның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін мәліметтер деп шындыққа сәйкес келмейтін және қоғамның моральдық қағидалары мен заңдарды сақтау тұрғысынан азаматтың немесе ұйымның қоғамдық пікірдегі не жекелеген азаматтардың пікіріндегі ар-намысы мен қадір-қасиетін төмендететін мәліметтер танылады. Мысалы, адал емес әрекет жасау, еңбек ұжымында немесе отбасында лайықсыз мінез-құлық таныту, өндірістік-шаруашылық қызметке және беделге нұқсан келтіретін мәліметтер және тағы басқалар.
Ар-намыс – тұлғаның қоғамдық бағасы, оның рухани және әлеуметтік қасиеттерінің өлшемі.
Қадір-қасиет – тұлғаның өзінің жеке қасиеттерін, қабілеттерін, дүниетанымын және қоғамдағы маңызын ішкі тұрғыдан бағалауы.
Іскерлік бедел – қоғамның тұлғаның іскерлік (өндірістік, кәсіби) қасиеттеріне беретін тұрақты оң бағасы.
Нормативтік қаулының 2-тармағына сәйкес, АК-нің 141 және 143-баптарында, сондай-ақ Азаматтық процестік кодекстің 23 және 150-баптарында көзделген негіздер мен тәртіп бойынша қозғалған азаматтық істерді қарау кезінде сот талап қоюшының теріске шығаруды талап етіп отырған мәліметтерінің таратылғанын, олардың азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетіне немесе ұйымның беделіне нұқсан келтіретінін және шындыққа сәйкес келетін-келмейтінін анықтауға тиіс.
Осы норманы сөзбе-сөз түсіндіруден ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғаудың негізі жоғарыда аталған үш шарттың жиынтығы болып табылатыны туындайды. Яғни мәліметтер нұқсан келтіретін сипатта болуы, таратылуы және шындыққа сәйкес келмеуі қажет.
Қолданыстағы заңнама нормаларына сәйкес, талап қоюшы жауапкердің мәліметтерді тарату фактісін, сондай-ақ олардың өзінің іскерлік беделіне, ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретінін дәлелдеуге міндетті.
Ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіретін мәліметтердің шындыққа сәйкестігін дәлелдеу міндеті оларды таратқан тұлғаға жүктеледі.
Іс материалдарынан 2014 жылғы 21 маусымда меншік иесі « M L» ЖШС болып табылатын https://tengrinews.kz/crime/direktor-avtosalona-almatyi-obmanul-klientov-polmilliona-256904/amp/ сайтында «Алматыдағы автосалон директоры клиенттерін жарты миллион долларға алдап кетті» деген тақырыппен мақала жарияланғаны көрінеді.
Сот отырысында талап қоюшы туралы мәліметтерді таратудың бастапқы көзі КТК телеарнасы екені анықталды. Жауапкер даулы мәліметтердің авторы немесе оларды таратудың бастапқы көзі болып табылмайды, тек ақпарат көзіне сілтеме жасай отырып, оларды жариялаған.
Мақалада жауапкер талап қоюшы туралы мәліметтерді хабарлаған. Талап қоюшының пікірінше, бұл мәліметтер шындыққа сәйкес келмейді және оның ар-намысына, қадір-қасиетіне әрі іскерлік беделіне нұқсан келтіреді.
Жарияланымның мазмұны:
«Алматыда сәрсенбі күні атышулы сот процесі басталды.
Сотталушылар орындығында – "А.с" автосалонының директоры А. Б., өз клиенттерін жарты миллион долларға "лақтырған" адам. Бұл туралы КТК телеарнасы хабарлайды. Оған алаяқтық жасады деген айып бойынша жеті жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қаупі төніп тұр.
Кәсіпкер Біріккен Араб Әмірліктерінен шетелдік автокөліктерді әкелуге уәде беріп, шарт жасасқан, алдын ала төлем алған, алайда уәдесін орындамаған.
Ол алдаған адамдардың арасында 37 адам бар. Бұл – полицияға жүгінген адамдардың саны ғана».
Алайда Алматы қаласының Алмалы аудандық сотының 2015 жылғы 12 қаңтардағы үкімімен талап қоюшы Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 177-бабының 4-бөлігінің «б» тармағында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты жасағаны үшін кінәлі деп танылып, мүлкі тәркілене отырып, тоғыз жыл мерзімге бас бостандығынан айыру жазасына сотталған.
Алматы қалалық сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасының 2015 жылғы 12 маусымдағы қаулысымен үкім азаматтық талаптар бойынша жекелеген эпизодтар бөлігінде өзгертілген, ал қалған бөлігінде өзгеріссіз қалдырылған.
Азаматтық процестік кодекстің (бұдан әрі – АПК) 76-бабының 3-бөлігіне сәйкес, заңды күшіне енген сот үкімі азаматтық істі қараушы сот үшін міндетті болып табылады және үкімде көрсетілген әрекеттердің жасалу фактілерін, олардың құқықтық бағасын және үкімде көрініс тапқан өзге де мән-жайларды анықтау кезінде қолданылады.
Нормативтік қаулының 11-тармағына сәйкес, егер талап қоюшыға қатысты нұқсан келтіретін мәліметтер сотпен шындыққа сәйкес келеді деп танылса, сондай-ақ таратылған мәліметтер нұқсан келтіретін сипатта болмаса, оларды теріске шығару туралы талаптар қанағаттандырылуға жатпайды.
Талап қоюшының қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін сотталғаны заңды күшіне енген сот үкімімен расталады.
Осыған байланысты сот жауапкер таратқан мәліметтердің белгілі бір негіздері бар деп есептейді.
Сонымен бірге, 2024 жылғы 20 тамызда күшіне енген Қазақстан Республикасының «Масс-медиа туралы» Заңының (бұдан әрі – Заң) 38-бабына сәйкес, бұқаралық ақпарат құралдарына қойылатын талаптар бойынша талап қою мерзімі даулы мәліметтер бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған күннен бастап бір жылды құрайды.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 4-бабына сәйкес, азаматтық заңнама актілері кері күшке ие болмайды және қолданысқа енгізілгеннен кейін туындаған қатынастарға ғана қолданылады.
Азаматтық заңнама актісі қолданысқа енгізілгенге дейін туындаған қатынастарға қатысты ол қолданысқа енгізілгеннен кейін пайда болған құқықтар мен міндеттерге қолданылады.
Сот талап қою мерзімінің бір жылдық мерзімі теріске шығару құқығының, жауап беру құқығының, сондай-ақ залалдар мен моральдық зиянды өтеу құқығының бұзылуына байланысты қолданылады деп есептейді.
Сот аталған құқықтардың бұзылуы бұқаралық ақпарат құралы заңда белгіленген бір айлық мерзім ішінде сотқа дейінгі наразылыққа жауап бермегеннен немесе осы құқықтарды іске асырудан бас тартқаннан кейін ғана туындайды деп санайды.
Демек, талап қою мерзімі бұқаралық ақпарат құралдарында даулы мәліметтер жарияланған кезден бастап есептелгенімен, ол даулы жарияланым жасалған сәтте емес, бұқаралық ақпарат құралына сотқа дейінгі наразылық берілгеннен кейін туындаған қатынастарға қолданылады.
Бұл ұстаным Заңның 38-бабының және Азаматтық кодекстің 4-бабының 2-бөлігінің ережелеріне негізделген.
Осылайша, егер сотқа дейінгі наразылық бұқаралық ақпарат құралына 2024 жылғы 20 тамыздан кейін келіп түссе, сот бір жылдық талап қою мерзімі қолданылады деп есептейді.
Қаралып отырған жағдайда даулы мәліметтер жарияланған күннен бастап сотқа талап қою берілген күнге дейін он жылдан астам уақыт өткен.
Осы іс бойынша сотқа дейінгі наразылық 2025 жылғы 10 қаңтарда жолданған.
Азаматтық процестік кодекстің 172-бабының 6-бөлігіне сәйкес, талап қою мерзімі өткізіп алынған жағдайда судья істің өзге де нақты мән-жайларын зерттемей-ақ талап қоюдан бас тарту туралы шешім қабылдауға құқылы.
АПК-нің 172-бабының 1 және 6-бөліктеріне сәйкес, алдын ала сот отырысы тараптардың процестік әрекеттерін бекіту, сондай-ақ сотқа жүгіну мерзімдері мен талап қою мерзімдерінің өткізіліп алынғанын анықтау мақсатында өткізіледі.
Егер талап қою мерзімі немесе сотқа жүгіну мерзімі дәлелді себептерсіз өткізіліп алынса, судья істің өзге де нақты мән-жайларын зерттемей-ақ талап қоюдан бас тарту туралы шешім қабылдайды.
Талап қою мерзімінің өткізіліп алынғаны талап қоюшының өткізіп алған мерзімді қалпына келтіру туралы өтінішхатының немесе жауапкердің талап қою мерзімін қолдану туралы өтінішхатының негізінде анықталады.
Азаматтық кодекстің 179-бабының 3-бөлігіне сәйкес, талап қою берілгенге дейін талап қою мерзімінің өтуі соттың талап қоюдан бас тарту туралы шешім шығаруы үшін негіз болып табылады.
Сот талап қоюшының даулы жарияланымдар туралы 2014 жылдан бері хабардар болғанын назарға алады, өйткені жауапкердің материалы КТК телеарнасының 2014 жылғы 11 маусымда жарияланған материалына негізделген. Ол мына сілтемеде орналастырылған: https://www.ktk.kz/ru/news/video/2014/06/11/28373/
Сот талап қоюшының жарияланым туралы тек 2024 жылғы желтоқсанда ғана білгені жөніндегі уәжін қабылдамайды, өйткені талап қоюшы өз дәлелдерін растайтын дәлелдемелер ұсынбаған.
Осындай мән-жайларда сот жауапкердің талап қою мерзімін қолдану туралы өтінішін негізді және қанағаттандыруға жатады деп есептейді, бұл өз кезегінде талап қоюшының талап қоюынан бас тартуға әкеп соғады.
АПК-нің 109-бабына сәйкес, талап қою талаптары қанағаттандырылмаған жағдайда сот шығындары өтелмейді.
АПК-нің 223–226-баптарын басшылыққа ала отырып, сот
ШЕШІМ ЕТТІ:
БАМ-ның «E» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне қатысты 2014 жылғы 21 маусымдағы мақалада таратылған мәліметтерді шындыққа сәйкес келмейді және БАМ-ның ар-намысына, қадір-қасиетіне әрі іскерлік беделіне нұқсан келтіреді деп тану, «еее» жауапкершілігі шектеулі серіктестігін 2014 жылғы 21 маусымдағы мақалаға теріске шығару жариялауға міндеттеу, сайттан 2014 жылғы 21 маусымдағы мақаланың электрондық нұсқасын жоюға міндеттеу және 1 000 000 теңге мөлшерінде моральдық зиянды өтеуді өндіріп алу туралы талап қоюын қанағаттандырудан бас тартылсын.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
