29-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің ақылсыздығы  

     Осы Кодексте көзделген құқыққа қайшы әрекетті жасау кезінде есі дұрыс емес күйде болған, яғни өзінің іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қауіптілігін түсіне алмаған немесе созылмалы психикалық ауру, уақытша психикалық бұзылыс, деменция немесе психиканың өзге де ауыр жай-күйі салдарынан оларға басшылық жасай алмаған жеке тұлға әкімшілік жауаптылыққа жатпайды.

     Есі дұрыс болу әкімшілік құқық бұзушылық субъектісінің міндетті белгісі болғандықтан, заң шығарушы бұл нормада есі дұрыс емес ұғымды бекітеді. Бұл ұғым азаптау құқығы үшін, атап айтқанда қылмыстық заңнама үшін ортақ болып табылады (ҚК 16-бабы).

     Ақыл-ой-бұл жеке тұлғаның психикалық қасиеті, сондықтан ақыл-ой жеке тұлғалардың жауапкершіліктен босатылуына негіз болады.

     Осы норманың мазмұнына сүйене отырып, ақыл-ойдың бірнеше құрылымдық элементтері бар:

     - өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің)нақты сипатын білу қабілеті;

     - өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің)қауіптілігін түсіну қабілеті;

     - өз іс-әрекеттерін басқара білу.

     Ғалымдар бұл элементтерді заңды, (психикалық) – адамның медициналық (биологиялық) критерийлер туралы хабардар болу қабілеті – адамның өз әрекеттерін (әрекетсіздігін) басқару қабілеті бойынша жіктейді. Осы Критерийлердің жиынтық болуы адамның есі дұрыс емес деп танылуына негіз бола алады.

     Адамның іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) нақты сипатын түсіну қабілеті оның іс-әрекетінің шындығын объективті шындықта түсінуін білдіреді.  

     Адамның іс-әрекеттің (әрекетсіздіктің) қауіптілігін түсінуі қоғамның мүдделеріне және жеке тұлғаларға, олардың денсаулығына және жеке құқықтарына қауіп төндіретінін түсінуді білдіреді. Оның әрекеті әлеуметтік маңызды және белгіленген ережелерді бұзуға әкелуі мүмкін екенін түсіну.

     Өз іс-әрекеттерін басқару қабілеті өз еркімен, қалауымен және сенімімен әрекет ететін немесе әрекет ететін адамға тән.  

     Жоғарыда түсіндірілген ақыл-ой элементтерінің негізгі себебі-жеке психика. Заң шығарушы адамның мінез-құлқын заңды бағалауға әсер ететін психикалық ауытқуларды келесі топтарға жіктейді:

     - созылмалы психикалық ауру;  

     - уақытша психикалық бұзылыс;  

     - деменция;

     - психиканың басқа ауыр жағдайы.

     Адамның ақыл-ойына әсер ететін созылмалы психикалық аурулардың қатарына шизофрения, аффективті бұзылыс (мания), диссоциативті сәйкестіліктің бұзылуы (жеке тұлғаның бифуркациясы) және т.б. бұл аурулар ұзақ және тұрақты сипатта болады, ұзаққа созылады және көбінесе прогрессивті этиологияға ие.

     Уақытша психикалық бұзылыс-бұл адамның психикасының қалыптан тыс күйі, онда ол өзінің іс-әрекетін біле және басқара алмады. Бұл топқа психоздар, амнезиялар, патологиялық мас болу және әсер ету кіруі мүмкін. Психикалық ауытқулардың осы санатының ерекшелігі-олардың уақытша сипаты, кенеттен басталуы және аяқталуы.  

     Деменция-бұл бір нәрсе емес, психикалық бұзылулардың кешені, ол психикалық белсенділіктің тұрақты төмендеуімен және жеңілдетілуімен, танымдық процестердің әлсіреуімен, эмоциялардың кедейленуімен және мінез-құлықтың бұзылуымен сипатталады.

     Психиканың басқа ауыр жағдайларына психикалық ауру емес, бірақ әртүрлі уақытша психикалық бұзылулармен бірге жүретін жағдайлар жатады. Мысалы, ауыр инфекциялардан, ауыр жарақаттардан, ми ісіктерінен және т. б. туындаған әртүрлі себептерден туындаған жедел галлюцинаторлық сандырақ жағдайлар..

     Әкімшілік жауапкершіліктен босату үшін уақытша фактор өте маңызды. Адамның есі дұрыс емес күйде болуы Әкімшілік құқық бұзушылық жасалған сәтпен сәйкес келуі керек. ӘҚБтК-нің Ерекше бөлігінің бабына байланысты әкімшілік құқық бұзушылықтың аяқталу сәті әр түрлі болуы мүмкін. Жеке тұлға құқық бұзушылық аяқталған сәтте есі дұрыс емес күйде болуға тиіс.

     Есі дұрыс емес жағдайда жеке тұлға жасаған әкімшілік құқық бұзушылық бойынша іс жүргізу кезінде адамның психикалық ауруы құқық бұзушылыққа дейін пайда болғанын және оны жасағаннан кейін пайда болмағанын анықтау маңызды.  

     Егер психикалық ауру адам әкімшілік құқық бұзушылық жасағаннан кейін пайда болса, мұндай адам жауапқа тартылған кезде емделмеген жағдайларды қоспағанда, ол жалпы негіздерде әкімшілік жауаптылыққа жатады. Басқаша әкімшілік жаза қолданудың мақсаттары мен міндеттеріне қайшы келеді.  

     Кінәлі адам психикалық аурумен ауырған және әкімшілік құқық бұзушылық жасағанға дейін одан айыққан жағдайларды болдырмау қажет.

     Осы тұрғыдан алғанда, қабілетсіздік пен ақыл-ойды ажырату қажет, өйткені адам әкімшілік құқық бұзушылық жасап, кейіннен әрекетке қабілетсіз деп танылған жағдайлар болуы мүмкін.  

     "Ақылсыздық" және "қабілетсіздік" категориялары (Азаматтық кодекстің 26-бабы) көптеген ұқсастықтарға ие, бірақ оларды ешбір жағдайда анықтау мүмкін емес. Ең алдымен, олар қолдану аясымен ерекшеленеді. "Ақылсыздық" санаты қылмыстық құқық саласында егжей — тегжейлі зерттеледі және кеңінен қолданылады, ал "қабілетсіздік" Азаматтық құқық саласында қолданылады. Ақылсыздық пен қабілетсіздік ұқсас критерийлерге ие: Медициналық және заңды. Алайда, "қабілетсіздік" медициналық критерийі біршама ұқсас "ақылсыздық"критерийі болып табылады. Тиісінше, "қабілетсіздік" ұғымының мазмұны қазірдің өзінде "ақылсыздық"ұғымы болып табылады. Азаматты іс-әрекетке қабілетсіз деп тану, әдетте, болашаққа бет бұрды, оның ойластырылмаған әрекеттерді жасауының алдын алуға бағытталған. Адамды есі дұрыс емес деп тану әрқашан өткенге бағытталған, ол құқық бұзушылық жасаған сәтке байланысты.

     Есі дұрыс емес адам жасаған құқық бұзушылықтар туралы барлық істер бойынша келесі мәселелерді анықтау үшін сараптама тағайындалуы керек:  

     - бет созылмалы психикалық аурумен ауырады ма? олай болса, қайсысы?

     - бет деменциядан зардап шегеді ме?

     - беттің психикалық ауруының ұзақтығы қандай?

     - адам әкімшілік құқық бұзушылық жасағанға дейін немесе одан кейін ауырып қалды ма?

     - адам құқық бұзушылық жасаған сәтте психикалық бұзылыс кезеңінде немесе психиканың өзге де ауыр жай-күйінде болды ма?

     - адам құқық бұзушылық жасаған сәтте өзінің іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қауіптілігін сезіне ала ма немесе оларға басшылық жасай ала ма?

     - және т. б.

     Бұл ретте іс бойынша іс жүргізу кезінде психикалық аурудың барлық Құжаттамалық растамалары: диспансерлік анықтамалар, амбулаториялық карталар, аурулар тарихы талап етілуі тиіс.

     Іс бойынша дұрыс және негізделген шешім қабылдау үшін сарапшының қорытындысымен және медициналық құжаттармен қатар куәгерлердің, отбасы мүшелерінің, көршілердің айғақтарынан адамның психикалық жағдайын растайтын деректерді жинау қажет. Дәлелдемелер жиынтығын бағалау кезінде ғана әкімшілік жауапкершіліктен босату туралы шешім қабылдануы керек.

     ӘҚБтК-нің 741-бабына сәйкес есі дұрыс емес жағдайда адам жасаған әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді бастауға болмайды, ал басталған іс тоқтатылуға жатады. Мұндай істі тоқтатуға құқық бұзушылық құрамының болмауы негіз болып табылады (ӘҚБтК 741-бабының 2-тармағы,1-бөлігі). Ақылсыздық жағдайы әкімшілік құқық бұзушылық құрамынан субъективті тарапты алып тастайды, ал құқық бұзушылық құрамының элементтерінің біреуінің болмауы оқиғаны заңсыз деп тануға әкеледі.  

Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне ғылыми-практикалық түсініктеме (мақала) авторлық ұжымнан:

     Бачурин Сергей Николаевич, з.ғ. к., доцент - 48-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған);

     Ғабдуалиев Мереке Трекович, з.ғ. к. – 11, 21, 22, 23-тараулар;

     Жүсіпбекова Айнұр Маратқызы, з.ғ. м. – 13-тарау (а. в. Карпекинмен бірлесіп жазған); 33, 39-тараулар (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған);  

     Карпекин Александр Владимирович, з.ғ. к., доцент - 13 тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған);

     Корнейчук Сергей Васильевич-2 тарау; 6 тарау (О. Т. Сейтжановпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 8 тарау; 25 тарау (е. м. Хакимовпен бірлесіп жазған); 457-470, 488, 488-1, 491-506 баптар; 28, 30, 52 тараулар;

     Корякин Илья Петрович, з.ғ. д., профессор-49 тарау;

     Кысықова Гүлнара Бауыржанқызы, з.ғ. к. - 20 тарау;

     Омарова Ботагөз Акимгереевна, з.ғ. к. – 17 тарау; 18 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған); 26, 31 тараулар; 32 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған);

     Парманқұлова Баян Асханбайқызы - 18-тарау (Б. А. Омаровамен бірлесіп жазған); 19, 32-тараулар (Б. А. Омаровамен бірлесіп жазған); 43-тарау (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған);  

     Подопригора Роман Анатольевич, з.ғ. д., профессор-24 тарау, 489, 489-1, 490 баптар;

     Порохов Евгений Викторович, з.ғ. д. - 14, 15, 16, 29-тараулар, 471-475-баптар;

     Сейтжанов Олжас Теміржанұлы, з.ғ. к., доцент, – 4-тарау; 5-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 6-тарау (С. В. Корнейчукпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 9-тарау; 10-тарау (В. В. Филин Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған); 33-тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған); 36-тарау (б. е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған); 39-тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған);

     Смышляев Александр Сергеевич, PhD докторы. – 38, 40, 42, 43-1-тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған); 44-тарау;

Тукиев Аслан Сұлтанұлы – з.ғ. к., доцент-1, 3, 35 тараулар; 38, 40, 42 тараулар (А. С. Смышляевпен бірлесіп жазған); 43 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған); 43-1 тарау (А. С. Смышляевпен бірлесіп жазған); 44-1 тарау (бірге жазған Шипп Д. А.); 45-тарау; 46 (бірге жазған Шипп Д. А.); 47-тарау;  

     Филин Владимир Владимирович, з.ғ. к., доцент - 10 тарау (О. Т. Сейтжановпен, Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған);  

     Хакимов Ержан Маратұлы, м. з. н. - 5-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған); 6-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған, С. В. Корнейчук); 7-тарау; 25-тарау (С. В. Корнейчукпен бірлесіп жазған); 34, 41-тараулар; 48-тарау (бірлесіп жазған С. Н. Бачуринмен); 53-тарау;

     Шаймерденов Болат Ерденұлы, з.ғ. м., – 10-тарау (О. Т. Сейтжановпен, В. В. Филинмен бірлесіп жазған); 12-тарау; 476-487, 507-509-баптар; 36-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған); 37, 50, 51-тараулар.  

     Шипп Денис Алексеевич-44-1, 46 тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған).

Актінің өзгертілген күні: 01.01.2020 актінің қабылданған күні: 01.01.2020 қабылданған орны: 1000500000000 актіні қабылдаған Орган: 103001000000 қолданылу аймағы: 10000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000: 029000000000 / 028000000000 / 029002000000 / 028004000000 / 029001000000 / 026000000000 / 001000000000 / 001008000000 / 030000000000 акт нысаны: COMM / code заңды күші: 1900 акт тілі: rus  

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы