Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 17-бабына түсініктеме. Есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылуы бар адамдардың қылмыстық жауаптылығы

Есі дұрыс адам қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кезде психикалық бұзылуы салдарынан өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде түсіне алмаған не оларды басқара алмаған жағдайда, қылмыстық жауаптылыққа жатады.

Есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылуды сот жаза тағайындау кезінде жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жай ретінде ескереді және ол осы Кодексте көзделген медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындауға негіз болуы мүмкін.

Құқық қолдану практикасында психикалық ауытқулары бар адамдардың қоғамға қауіпті әрекеттер жасауы жиі кездеседі. Психикалық аномалия дегеніміз — адамның психикасының дамуы мен қызмет ету нормасынан ауытқуы, алайда мұндай ауытқу есі дұрыстықты жоққа шығармайды.

Әдебиетте психиканың аномалиялық жай-күйін белгілеу үшін шектеулі, шекаралық, ішінара, төмендетілген есі дұрыстық ұғымдары қолданылады.

Шектеулі есі дұрыстық — психикалық аномалиялардың болуына байланысты адамның өз әрекеттерінің мәнін түсіну және өз мінез-құлқын басқару қабілетін шектейтін психикалық жай-күй.

Шекаралық есі дұрыстық — норма мен патология арасындағы шекаралық жай-күй.

Ішінара есі дұрыстық — психикалық аномалиялардың салдарынан, алайда есі дұрыстықты жоққа шығармайтын жағдайда, адамның өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін ішінара ғана түсінуіне немесе оларды ішінара ғана басқаруына мүмкіндік беретін жай-күй.

Төмендетілген есі дұрыстық — адамның психикасында объективті фактілердің әсерінен болатын үдеріс барысында есі дұрыстықтың төмендеуін (сол сияқты жоғарылауын) білдіретін жай-күй.

Шектеулі есі дұрыстықты есі дұрыстық пен есі дұрыс еместіктің арасындағы аралық буын ретінде емес, есі дұрыстықтың құрамдас бөлігі, яғни төмендеген түрі ретінде қарастыру қажет. Психикалық аурудан зақымданудың тереңдігі мен дәрежесі адамның өзі жасаған әрекеттерінің қоғамдық қауіптілігін шектеулі түрде болса да түсінуіне, сондай-ақ оларды шектеулі көлемде басқаруына мүмкіндік береді.

Есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылу деп адамның психикалық бұзылуы салдарынан өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде түсіне алмаған немесе оларды басқара алмаған жай-күйі түсініледі. Бұл ретте «салдарынан» деген сөз тіркесі көрсетіп отырғандай, психикалық үдерістердің ықпалымен байланысты сана мен ерік кемістігінің болуы әбден негізді. Психиканың аномалиялары субъектінің болып жатқан оқиғалардың мәнін толық көлемде түсінуіне мүмкіндік бермейді, соның салдарынан эмоциялық шиеленісті шешудің құқыққа қайшы тәсілі ол үшін едәуір ықтимал әрі қолжетімді болады.

Шектеулі есі дұрыстықтың мазмұнын заң шығарушы, есі дұрыс еместік жағдайындағыдай, заңдық және медициналық өлшемшарттардың болуымен байланыстырады. Бұл ретте төмендетілген есі дұрыстықтың заңдық өлшемшартының интеллектуалдық белгісіне адамның өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін шектеулі түрде түсіну қабілетін жатқызу қажет; ал еріктік белгісіне — өз әрекеттерін басқару қабілетінің шектеулі болуын жатқызу қажет.

Есі дұрыстығы шектеулі адамдар психикалық бұзылулардан зардап шегеді, алайда өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін түсіну және оларды басқару қабілетін, едәуір төмендеген болса да, сақтап қалады (төмендетілген есі дұрыстықтың заңдық өлшемшарты).

Төмендетілген есі дұрыстықтың психологиялық (заңдық) өлшемшарты адамның өз әрекеттерін түсіну және оларды басқару қабілеті жоғалмағанымен, әлсіреген (төмендеген) жағдайда орын алады.

Осылайша, төмендетілген есі дұрыстықтың заңдық өлшемшартының бар-жоғын анықтау үшін адамның жасаған әрекетінің нақты сипатын және оның қоғамдық қауіптілігін қаншалықты түсінгенін, сондай-ақ психикасы қалыпты жағдайда болмаған адамның өз әрекеттерін басқару қабілетінің қандай дәрежеде болғанын анықтау қажет.

Төмендетілген есі дұрыстықтың интеллектуалдық өлшемшарты адамның өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипатын, яғни нақты жағын толық көлемде түсіне алмауын білдіреді. Бұдан бөлек, адамның әрекетінің қоғамдық мәнін, атап айтқанда, жасалған әрекеттің қоғамдық қауіптілігін толық көлемде түсіне алмағанын да анықтау қажет. Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның психикалық бұзылуы оның өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін түсінуіне әсер еткен, сондықтан мұндай түсіну толық болмаған.

Ал төмендетілген есі дұрыстықтың еріктік өлшемшарты адамның жасайтын әрекеттерін басқару қабілетінің шектеулі болуынан көрінеді.

Төмендетілген есі дұрыстықтың медициналық өлшемшартына психикалық аномалиялардың тізбесі жатады, яғни бұлар психиканың мінез-құлыққа ғана әсер ететін, бірақ сонымен бірге адамның жасалған әрекеттің нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін түсіну, сондай-ақ оны басқару қабілетін жоққа шығармайтын бұзылулары болып табылады.

Есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылулар қатарына көбінесе шизофренияның айқын білінетін кемістіктері, алкоголизм, психопатия, бас-ми жарақаттарының қалдық құбылыстары, орталық жүйке жүйесінің органикалық аурулары, дебильдіктің жеңіл дәрежесіндегі олигофрения, нашақорлық және т.б. жатқызылады.

Есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылулар эмоциялық-еріктік салада кемістіктер туындатады, интеллектуалдық үдерістерге әсер етеді, яғни қылмыстық мінез-құлық механизмінде елеулі рөл атқарады. Бұл ретте адам дұрыс мінез-құлық үшін маңызды өзін-өзі реттеу мүмкіндігінен толық айырылмайды; оның өз әрекеттерін түсіну немесе оларды басқару қабілеті мүлдем жоғалмаған, алайда психологиялық нормаға қарағанда нақты түрде төмендеген болады.

Мұның барлығы қылмыстық құқық бұзушылық жасаған, есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылуы бар адамдардың кінәлілігі анықталған жағдайда туындайтын қылмыстық жауаптылығы туралы айтуға мүмкіндік береді.

Шектеулі есі дұрыс деп танылған адам қылмыстық жауаптылыққа жатады. Алайда адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кезде психикалық бұзылуы салдарынан өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде түсіне алмағаны немесе оларды басқара алмағаны фактісін сот ҚК-нің 17-бабының 2-бөлігіне сәйкес жаза тағайындау кезінде жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жай ретінде ескереді және ол ҚР ҚК-де көзделген медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындауға негіз болуы мүмкін (ҚК-нің VII бөліміне түсініктемені қараңыз).

ҚР Жоғарғы Сотының «Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағының 6-абзацында да: «ҚК-нің 17-бабының екінші бөлігіне сәйкес есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылу соттың жаза тағайындауы кезінде қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жай ретінде ескерілуге тиіс» деп атап көрсетілген.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеменің авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар