70-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің тәрбиелік ықпал ету шараларының мазмұны  

     1. Заңды түсіндіру кәмелетке толмағанға оның іс-әрекетінен келтірілген зиянды және осы Кодексте көзделген құқық бұзушылықтарды қайталап жасаудың заңды салдарын түсіндіруден тұрады.

     2. Алынып тасталды-ҚР 28.12.2017 № 127-VI Заңымен.  

     3. Келтірілген зиянды түзету міндеті кәмелетке толмағанның мүліктік жағдайын және оның тиісті еңбек дағдыларының болуын ескере отырып жүктеледі.

     4. Кәмелетке толмағанның бос уақытын шектеу және оның мінез-құлқына ерекше талаптар белгілеу белгілі бір орындарға баруға, демалыстың белгілі бір нысандарын пайдалануға, оның ішінде көлік құралын басқаруға байланысты, тәуліктің белгілі бір уақытынан кейін үйден тыс жерде болуға, әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарауға уәкілетті соттың не органның (лауазымды адамның) рұқсатынсыз басқа жерлерге шығуға тыйым салуды көздеуі мүмкін. Кәмелетке толмағанға қатысты осы Кодекстің 54-бабында көзделген құқық бұзушының мінез-құлқына ерекше талаптар белгіленуі, сондай-ақ кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау жөніндегі комиссияның көмегімен оқуын аяқтауға не жұмысқа орналасуға талап қойылуы мүмкін.

     1 бөлім. Кәмелетке толмаған өзінің жасына және дамып келе жатқан көкжиегіне байланысты әрдайым өзінің іс-әрекетін барабар бағалай алмайтындығына байланысты, ол Әкімшілік құқық бұзушылық жасаған жағдайда оған заңды түсіндіру түрінде тәрбиелеу шарасы қолданылады.  

     Ең алдымен, бұл шараның мәні кәмелетке толмаған адамға жасаған іс-әрекетінің мәні мен мазмұнын түсіндіру болып табылады. Ол үшін түсіндіру кезінде адамға жасын, тәрбие деңгейін, өмір сүру жағдайларын және басқа жағдайларды ескере отырып түсінікті болатын лексиканы қолдану қажет.

     Түсініктеме берілген норманың диспозициясына сәйкес, бұл шара түсіндіруден тұрады:

     - іс-әрекеттен келтірілген зиян;

     - құқық бұзушылықтарды қайталап жасаудың заңды салдары.

     Әкімшілік құқық бұзушылық жасаған кәмелетке толмаған адам оның әрекеті заңмен қорғалатын мүдделерге зиян келтіргенін түсінуі керек. Сондай-ақ, ол бұзған құқықтар мен мүдделердің мазмұны, сондай-ақ материалдық емес түрде көрсетілуі мүмкін зиян туралы Кәмелетке толмаған адамға жеткізу қажет.  

     Заңды түсіндіру кезінде әкімшілік құқық бұзушылық жасаған кәмелетке толмаған адамға кез-келген Әкімшілік құқық бұзушылықтың барлық заңды салдары туралы, сондай-ақ қайталама құқық бұзушылық жағдайлары туралы, атап айтқанда:

     - материалдық жазалар;

     - арнайы құқықтардан айыру;

     - бос уақытты шектеу;

     - мінез-құлыққа ерекше талаптар қою;

     - қосымша міндеттерді жүктеу;

     - жұмысқа немесе оқуға қабылдау кезіндегі шектеулер;

     - қамауға алынғанға дейін, құқық бұзушылықтарды қайталап жасаған кезде неғұрлым қатаң жазаларды қолдану және т. б.

     3 бөлім. Кәмелетке толмаған адамға келтірілген зиянды түзету міндеті мынадай шарттар ескеріле отырып жүктеледі:

     - мүліктік жағдай;

     - тиісті еңбек дағдыларының болуы.

     Әкімшілік құқық бұзушылық жасаған кәмелетке толмаған адамға тәрбиелік әсер етуден басқа, келтірілген зиянды түзету міндетін жүктеудің азаматтық заңнамада алғышарттары бар. Мәселен, АК-нің 926-бабында 14 жастан 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар келтірген зиян үшін жауапкершілік айқындалады, оған сәйкес 14 жастан 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар өздері келтірген зиян үшін жалпы негіздерде дербес жауап береді. Сондай-ақ, 14 пен 18 жас аралығындағы кәмелетке толмаған баланың зиянды өтеу үшін жеткілікті мүлкі немесе өзге де кіріс көздері болмаған жағдайда, егер олар зиянның олардың кінәсінен туындамағанын дәлелдемесе, оны заңды өкілдері толық немесе жетіспейтін бөлігінде өтеуге тиіс екені анықталды.

     АК-нің 927-бабына сәйкес, ата-ана құқықтарынан айырылған ата-анаға, егер баланың зиян келтіруге әкеп соққан мінез-құлқы ата-ананың бала тәрбиелеу жөніндегі міндеттерді тиісінше орындамауының салдары болып табылатыны анықталса, сот ата-ана құқықтарынан айырылғаннан кейін үш жыл ішінде оның кәмелетке толмаған балалары келтірген зиян үшін жауапкершілікті жүктей алады.

     ҚР Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі № 6 "кәмелетке толмағандардың қылмыстары туралы істер бойынша сот практикасы және оларды қылмыстық және өзге де қоғамға қарсы қызметке тарту туралы" нормативтік қаулысына сәйкес, 14 пен 18 жас аралығындағы кәмелетке толмаған баланың зиянды өтеу үшін жеткілікті табысы немесе өзге де мүлкі болмаған жағдайларда, зиян оның ата-анасы (асырап алушылары) немесе қамқоршылары, егер олар зиянның олардың кінәсінен емес екенін дәлелдемесе, толық немесе жетіспейтін бөлігінде өтелуі керек. Егер залал бірнеше адамның бірлескен заңсыз әрекеттерінің нәтижесі болса, онда кінәлілер, ересектер де, кәмелетке толмағандар да, оларда жеткілікті табыс пен мүлік болған жағдайда, АК-нің 932-бабына сәйкес ортақ материалдық жауаптылықта болады.

     Кәмелетке толмағанның мүліктік жағдайы мыналарды қамтуы тиіс бірқатар мән-жайларды белгілеуді көздейді: өз мүлкінің болуы, жалақы немесе жәрдемақы және басқа да субсидиялар түріндегі табыс көзінің болуы, отбасының жиынтық табысы оның құрамына пропорционалды және кәмелетке толмағанның мүліктік жағдайын айқындайтын басқа да мән-жайлар.

     Кәмелетке толмағанның еңбек қызметі салалық заңнамамен, атап айтқанда, кәмелетке толмағандардың еңбек қызметіне рұқсат беретін ҚР Еңбек кодексімен реттеледі. Осылайша, аталған Кодекстің 31-бабының 2-тармағына сәйкес еңбек шарты мыналармен жасалуы мүмкін:

     1) он бес жасқа толған азаматтар орта білім беру ұйымында негізгі орта, жалпы орта білім алған жағдайларда;

     2) оқудан бос уақытында денсаулығына зиян келтірмейтін және оқу процесін бұзбайтын жұмысты орындау үшін он төрт жасқа толған оқушылар;

     3) он төрт жасқа толмаған адамдармен кинематография ұйымдарында, театрларда, театр және концерт ұйымдарында, цирктерде осы тармақтың 2) тармақшасында айқындалған шарттарды сақтай отырып, денсаулығына және адамгершілік дамуына нұқсан келтірмей туындылар жасауға және (немесе) орындауға қатысу үшін қатысуға құқығы бар.

     Мүгедектікке, жасқа, психикалық жарақатқа және т.б. байланысты еңбек қызметіне қарсы көрсетілімдердің болмауы, сондай-ақ кәмелетке толмағанның тиісті еңбек дағдыларының болуы кәмелетке толмағанның нақты шеберлігі мен белгілі бір жұмысты өз еңбегімен орындау қабілетін білдіреді, мысалы, өз еңбегімен жойылған немесе бүлінген мүлікті жасау немесе қалпына келтіру, бұл үлкен тәрбиелік мәні бар.  

     4 бөлім. Түсініктеме берілген норманың диспозициясына сәйкес, бос уақытты шектеу және кәмелетке толмағанның мінез-құлқына ерекше талаптар қою түріндегі тәрбие шарасы мынадай тыйымдарды көздейді:

     - белгілі бір жерлерге бару (мысалы: вокзалдар, базарлар, сауда үйлері және т. б.);

     - бос уақыттың белгілі бір түрлерін пайдалану (мысалы: концерттер, спорттық жарыстар және т. б.);

     - көлік құралын басқару (мысалы: мопедтер, картингтер және т. б.);

     - тәуліктің белгілі бір уақытынан кейін үйден тыс жерде болуды шектеу (мысалы, жыл мезгіліне байланысты әр түрлі болуы мүмкін қараңғы уақытта);

     - әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарауға уәкілетті соттың не органның (лауазымды адамның) рұқсатынсыз басқа жерлерге шығу;

     Тәрбие шарасы мынадай міндеттемелерді көздейді:

     - оқуды аяқтау;

     - кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау жөніндегі комиссияның көмегімен жұмысқа орналасу.

     Бұдан басқа, кәмелетке толмаған адамға қатысты ӘҚБтК-нің 54-бабында көзделген құқық бұзушының мінез-құлқына ерекше талаптар белгіленуі мүмкін, атап айтқанда:

     1) жәбірленушінің еркіне қайшы кәмелетке толмағандарды және (немесе) оның отбасының әрекетке қабілетсіз мүшелерін қоса алғанда, жәбірленушіні іздестіруге, қудалауға, оған баруға, ауызша, телефон арқылы келіссөздер жүргізуге және онымен өзге де тәсілдермен байланысқа түсуге;

     2) атыс және басқа да қару түрлерін сатып алуға, сақтауға, алып жүруге және пайдалануға;

     3) кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау жөніндегі комиссияның рұқсатынсыз белгілі бір орындарға баруға, басқа жерлерге баруға;

     4) алкогольдік ішімдіктерді, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды қолдануға жол берілмейді.

     Тәрбиелік ықпал ету шараларын орындаудың жекелеген ерекшеліктері "ішкі істер органдарында профилактикалық есепте тұрған адамдарға профилактикалық бақылауды жүзеге асыру қағидаларын бекіту туралы" ҚР Ішкі істер министрінің 2014 жылғы 15 шілдедегі № 432 бұйрығымен реттеледі.  

Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне ғылыми-практикалық түсініктеме (мақала) авторлық ұжымнан:

     Бачурин Сергей Николаевич, з.ғ. к., доцент - 48-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған);

     Ғабдуалиев Мереке Трекович, з.ғ. к. – 11, 21, 22, 23-тараулар;

     Жүсіпбекова Айнұр Маратқызы, з.ғ. м. – 13-тарау (а. в. Карпекинмен бірлесіп жазған); 33, 39-тараулар (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған);  

     Карпекин Александр Владимирович, з.ғ. к., доцент - 13 тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған);

     Корнейчук Сергей Васильевич-2 тарау; 6 тарау (О. Т. Сейтжановпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 8 тарау; 25 тарау (е. м. Хакимовпен бірлесіп жазған); 457-470, 488, 488-1, 491-506 баптар; 28, 30, 52 тараулар;

     Корякин Илья Петрович, з.ғ. д., профессор-49 тарау;

     Кысықова Гүлнара Бауыржанқызы, з.ғ. к. - 20 тарау;

Омарова Ботагөз Акимгереевна, з.ғ. к. – 17 тарау; 18 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған); 26, 31 тараулар; 32 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған);

     Парманқұлова Баян Асханбайқызы - 18-тарау (Б. А. Омаровамен бірлесіп жазған); 19, 32-тараулар (Б. А. Омаровамен бірлесіп жазған); 43-тарау (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған);  

     Подопригора Роман Анатольевич, з.ғ. д., профессор-24 тарау, 489, 489-1, 490 баптар;

     Порохов Евгений Викторович, з.ғ. д. - 14, 15, 16, 29-тараулар, 471-475-баптар;

     Сейтжанов Олжас Теміржанұлы, з.ғ. к., доцент, – 4-тарау; 5-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 6-тарау (С. В. Корнейчукпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 9-тарау; 10-тарау (В. В. Филин Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған); 33-тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған); 36-тарау (б. е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған); 39-тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған);

     Смышляев Александр Сергеевич, PhD докторы. – 38, 40, 42, 43-1-тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған); 44-тарау;

     Тукиев Аслан Сұлтанұлы – з.ғ. к., доцент-1, 3, 35 тараулар; 38, 40, 42 тараулар (А. С. Смышляевпен бірлесіп жазған); 43 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған); 43-1 тарау (А. С. Смышляевпен бірлесіп жазған); 44-1 тарау (бірге жазған Шипп Д. А.); 45-тарау; 46 (бірге жазған Шипп Д. А.); 47-тарау;  

     Филин Владимир Владимирович, з.ғ. к., доцент - 10 тарау (О. Т. Сейтжановпен, Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған);  

     Хакимов Ержан Маратұлы, м. з. н. - 5-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған); 6-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған, С. В. Корнейчук); 7-тарау; 25-тарау (С. В. Корнейчукпен бірлесіп жазған); 34, 41-тараулар; 48-тарау (бірлесіп жазған С. Н. Бачуринмен); 53-тарау;

     Шаймерденов Болат Ерденұлы, з.ғ. м., – 10-тарау (О. Т. Сейтжановпен, В. В. Филинмен бірлесіп жазған); 12-тарау; 476-487, 507-509-баптар; 36-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған); 37, 50, 51-тараулар.  

     Шипп Денис Алексеевич-44-1, 46 тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған).

Актінің өзгертілген күні: 01.01.2020 актінің қабылданған күні: 01.01.2020 қабылданған орны: 1000500000000 актіні қабылдаған Орган: 103001000000 қолданылу аймағы: 10000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000: 029000000000 / 028000000000 / 029002000000 / 028004000000 / 029001000000 / 026000000000 / 001000000000 / 001008000000 / 030000000000 акт нысаны: COMM / code заңды күші: 1900 акт тілі: rus  

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы