Азаматтардың төлем қабілеттілігін қалпына келтіруі және банкроттығы
Соттар қаржы басқарушысының қорытындысын борышкердің қаржылық жағдайы туралы мәліметтерді жинаудың толықтығы тұрғысынан тексеруге тиіс.
Қазбекова Ж.С. сотқа сот банкроттығы рәсімін қолдану туралы өтінішпен жүгініп, 2021 жылы жасалған банктік қарыз шарттары бойынша міндеттемелерді орындамауына байланысты туындаған, банктер мен коллекторлық ұйымдар алдындағы жалпы сомасы 10 783 211,28 теңге берешегінің болуын негізге алған.
Қаржы басқарушысы борышкердің төлем қабілетсіздігі және сот банкроттығы рәсімін қолдануға негіздердің бар екендігі туралы қорытынды берген.
Бірінші сатыдағы сот өтінішті қанағаттандырған.
Апелляциялық сатыдағы сот бірінші сатыдағы соттың шешімімен келіспей, өтініш берушінің Ақмола облысының Түлкілі ауылындағы тұрғын үйі бар жер учаскесінің 1/3 үлесіне меншік құқығы бар екенін анықтаған.
Қаржы басқарушысы Тапаев Қ.А. сот отырысында көрсетілген олқылықты мойындап, аталған құрылыс пен жер учаскесінің бағаланбағанын түсіндірді.
Қаржы басқарушысының қорытындысына қойылатын нысан мен талаптар Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2023 жылғы 28 ақпандағы №219 «Қаржы басқарушысының қорытындыларының нысандарын бекіту туралы» бұйрығымен бекітілген. Аталған бұйрыққа сәйкес қорытындыға қорытындыда көрсетілген тұжырымдарды растайтын құжаттардың тізбесі қоса берілуге тиіс.
Заңның 25-бабына сәйкес қаржы басқарушысы сот төлем қабілеттілігін қалпына келтіру немесе сот банкроттығы рәсімін қолдану туралы іс қозғау жөнінде ұйғарым шығарған күннен бастап он жұмыс күні ішінде борышкердің мүлкін түгендеуді жүргізіп, борышкер мүлкін түгендеу актісін жасауға тиіс.
Алайда азаматтық істерді зерделеу қаржы басқарушыларының барлық қорытындыларында бекітілген нысанға сәйкес борышкердің әлеуетті кірістерінің кейбір түрлері бойынша мәліметтер мен сұрау салулар қамтылмайтынын көрсетті. Қорытындыны дайындау кезінде қаржы басқарушылары борышкердің активтерін анықтау мақсатында мүлікті түгендеуді әрдайым жүргізе бермейді және борышкердің қандай да бір мүлкінің жоқтығын көрсетумен шектеледі.
Соттар мұндай қорытындыларға сын тұрғысынан қарауға, сот отырысында қорытындыда азаматтың төлем қабілетсіздігін және сот банкроттығын қолдануға негіздердің бар екенін растайтын толық мәліметтердің болмау себебін анықтауға тиіс.
Қаржы басқарушысының қорытындысы іс бойынша дәлелдемелердің бірі болып табылады және ГПК-нің 64, 65, 67-баптарының қағидалары бойынша, іске қатысты басқа да дәлелдемелермен жиынтықта, олардың қатыстылығын, жол берілетіндігін және анықтығын ескере отырып, соттың бағалауына жатады. Мұндай қорытындының сот үшін басқа дәлелдемелерден артық күші жоқ.
Соттылық
ГПК-нің 302-бабына сәйкес Қазақстан Республикасы азаматтарының төлем қабілеттілігін қалпына келтіру, сот банкроттығы туралы істер ерекше іс жүргізу тәртібімен қаралады.
Заңның 20-бабының 2-тармағына сәйкес төлем қабілеттілігін қалпына келтіру немесе сот банкроттығы рәсімін қолдану туралы өтінішті борышкер сотқа жазбаша нысанда немесе электрондық құжат нысанында тұрғылықты жері бойынша береді.
АК-нің 16-бабының 1-тармағына сәйкес тұрғылықты жері деп азаматтың тұрақты немесе басым түрде тұратын елді мекені танылады.
Қаралатын санаттағы істерді аудандық (қалалық) соттар қарайды.
Заңның 3-бабының 3-тармағына сәйкес сот төлем қабілеттілігін қалпына келтіру рәсімін және сот банкроттығы рәсімін қолдану туралы өтініштерді осы Заңда белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып, азаматтық сот ісін жүргізудің жалпы қағидалары бойынша қарайды.
Мемлекеттік баж
ГПК-нің 103-бабына сәйкес мемлекеттік бажды төлеу тәртібі мен мөлшері, сондай-ақ оны төлеуден босату немесе төлеу мерзімін кейінге қалдыру негіздері Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексімен (бұдан әрі – Салық кодексі) айқындалады.
Мемлекеттік баждың бюджетке төленгені төлем немесе кассалық құжаттармен, ал төлемдерді банкоматтар, электрондық терминалдар, қашықтан байланыс арналары және «электрондық үкіметтің» төлем шлюзі арқылы төлеген кезде – қағаз жеткізгіштегі немесе электрондық нысандағы чектермен және түбіртектермен расталады.
Салық кодексінің 610-бабының 13-1) тармақшасына сәйкес төлем қабілеттілігін қалпына келтіру немесе сот банкроттығы рәсімін қолдану туралы өтініштер бойынша мемлекеттік баж мөлшерлемесі 0,3 АЕК құрайды.
Қаржы басқарушысының сыйақысына қатысты мәселелер
Төлем қабілеттілігін қалпына келтіру немесе сот банкроттығы рәсімінде қаржы басқарушысының сыйақысы борышкердің қаражаты есебінен төленеді, сыйақы мөлшері Қазақстан Республикасының «Республикалық бюджет туралы» Заңының 23-бабында белгіленген бір айлық ең төмен жалақы мөлшерін құрайды.
Жергілікті соттар қорытындыларында борышкерлерде олардың қызметіне ақы төлеуге қаражаттың болмауына, сондай-ақ сот рәсімін жүргізуге байланысты шығыстарды өтеуге болатын борышкерлер активтерінің болмауына байланысты қаржы басқарушыларының іс жүзінде өз міндеттерін орындауға кіріспейтіні туралы мәселе көтерілуде.
Өз қызметіне алдын ала ақы төленбеген жағдайда өз міндеттерін орындауға кіріспейтін қаржы басқарушыларының ұстанымы Заңға қайшы келеді.
Қаржы басқарушысының сыйақысы ағымдағы шығыстарға жатады, ол кезектен тыс борышкердің мүлкі есебінен төленуге тиіс, борышкер сыйақыны толық көлемде төлемеген жағдайда, бұл міндеттеме банкроттық рәсімі аяқталған кезде тоқтатылмайды.
Бұдан басқа, Заңның 44-бабының 2-тармағында сот банкроттығы рәсімін жүргізу барысында жиынтығында мынадай мән-жайлар анықталған жағдайда қаржы басқарушысына сыйақыны бюджет қаражаты есебінен төлеу мүмкіндігі көзделген:
- борышкер Қазақстан Республикасының тұрғын үй заңнамасына сәйкес халықтың әлеуметтік осал топтарына жатады;
- Қазақстан Республикасының атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы заңнамасына сәйкес өндіріп алуды қолдануға болатын мүлік жоқ.
Осыған байланысты соттар қаржы басқарушыларының өз міндеттерін орындауын талап етуге және Заңның ережелеріне сәйкес шығыстарды өтеу тәртібін түсіндіруге тиіс.
Заңның көрсетілген талаптарына қайшы Алматы қаласы соттарының анықтамасында Алматы қаласындағы сот практикасы қаржылық мәселені сот шешімі шығарылғанға дейін кейінге қалдыру жолына мәжбүрлі түрде түскені, ал қаржы басқарушысының сыйақысын соттар сот шығыстары ретінде танитыны көрсетілген.
Нормативтік-құқықтық база
Негізгі нормативтік құқықтық актілер мыналар болып табылады:
- Қазақстан Республикасының Конституциясы;
- Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (бұдан әрі – АК);
- Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі (бұдан әрі – ГПК);
- 2022 жылғы 30 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасы азаматтарының төлем қабілеттілігін қалпына келтіру және банкроттығы туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- «Микроқаржылық қызмет туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- «Қазақстан Республикасында кредиттік бюролар және кредиттік тарихтарды қалыптастыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- «Төлемдер және төлем жүйелері туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- «Коллекторлық қызмет туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Соттардың атқарушылық іс жүргізу туралы заңнаманың кейбір нормаларын қолдануы туралы» 2017 жылғы 31 наурыздағы №1 нормативтік қаулысы;
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Соттардың банктік қарыз шарттарынан туындайтын даулар бойынша азаматтық істерді қарау практикасы туралы» 2016 жылғы 25 қарашадағы №7 нормативтік қаулысы.
Соттар 2022 жылғы 30 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасы азаматтарының төлем қабілеттілігін қалпына келтіру және банкроттығы туралы» Қазақстан Республикасының Заңына (бұдан әрі – Заң) елеулі өзгерістер енгізілгенін ескеруге тиіс, олар мыналардан тұрады.
Бастапқыда Заңда төлем қабілеттілігін қалпына келтіру рәсімін және сот банкроттығын қолданудың бірыңғай негіздері белгіленген болатын, оларға 1 600 еселенген айлық есептік көрсеткіштен (АЕК) асатын міндеттемелердің болуы, сондай-ақ мынадай талаптарға сәйкестік жатқызылды:
- өтініш берілген күнге кредиторлар алдындағы міндеттемелер бойынша қатарынан он екі ай ішінде өтеудің болмауы;
- банктік қарыз шарттары және (немесе) микрокредит беруге арналған шарт бойынша берешекті реттеу және (немесе) өндіріп алу рәсімдерін мерзімі мерзімі өткен берешек туындаған сәттен бастап он сегіз айдан аспайтын мерзімде жүргізу;
- өтініш берілген күнге дейін жеті жыл ішінде соттан тыс немесе сот банкроттығы рәсімінің қолданылу фактісінің болмауы.
Бұл ретте міндеттемелер мөлшеріне қатысты талаптар кредитор жеке тұлға немесе заңды тұлға болған жағдайда, оның ішінде борышкердің меншігінде, соның ішінде ортақ меншікте тұрған мүлік болған кезде сот банкроттығы рәсімі бойынша кредитор болған жағдайда қолданылмады.
2024 жылғы 19 маусымдағы №97-VIII ҚРЗ «Кредит беру кезіндегі тәуекелдерді барынша азайту, қарыз алушылардың құқықтарын қорғау, қаржы нарығын реттеуді және атқарушылық іс жүргізуді жетілдіру мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңымен мынадай өзгерістер енгізілді.
Төлем қабілеттілігін қалпына келтіру рәсімін және сот банкроттығын қолдану негіздері бөлінді.
Сотқа төлем қабілеттілігін қалпына келтіру рәсімін қолдану туралы өтініш беру үшін борышкерге тиесілі мүлік құнының оның барлық міндеттемелерінің мөлшерінен (оның ішінде орындау мерзімі басталмаған міндеттемелерді қоса алғанда) асып кетуі және (немесе) тұрақты кірістің болуы негіз болып табылады.
Сотқа сот банкроттығы рәсімін қолдану туралы өтініш беру негіздері Заңның 6-бабының 2-тармағында көзделген.
Кредиторлар алдындағы міндеттемелерді өтеу болып табылатын ұғымға анықтама берілді.
Банктік қарыз шарты және микрокредит беруге арналған шарт бойынша берешекті реттеу және (немесе) өндіріп алу рәсімдерін жүргізу мерзімі мерзімі өткен берешек туындаған сәттен бастап он сегіз айдан он екі айға дейін қысқартылды.
2025 жылғы 30 маусымдағы №205-VIII ҚРЗ «Қаржы нарығын дамыту, қаржылық қызметтерді тұтынушылардың құқықтарын қорғау, байланыс және артық заңнамалық регламенттеуді болдырмау мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңымен борышкердің банктік қарыз шарты және (немесе) микрокредит беруге арналған шарт бойынша берешекті реттеу жөніндегі шараларды қабылдағанын растайтын құжаттың көшірмесін ұсыну қажеттілігі алынып тасталды, егер:
- банктік қарыз шарты және (немесе) микрокредит беруге арналған шарт 2025 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған болса;
- мерзімі өткен берешек туындаған сәттен бастап он екі ай өткен болса.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
