Еңбек шартын бұзу туралы бұйрықты даулау, бұрынғы лауазымына жұмысқа қайта алу және жалақыны өндіріп алу туралы істердің соттылығы
Азаматтық процестік кодекстің 26-бабына сәйкес осы санаттағы азаматтық істерді аудандық және оларға теңестірілген соттар қарайды.
М. Шығыс Қазақстан облысының «Жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы» ММ-не жұмысқа қайта алу туралы талап қоюмен жүгінген.
Өскемен қалалық сотының 2021 жылғы 26 тамыздағы ұйғарымымен талап арыз оның мамандандырылған ауданаралық әкімшілік соттың соттылығына жатуына байланысты қайтарылған.
Апелляциялық сатыдағы сот төмендегі негіздер бойынша сот ұйғарымының күші жойылуға жатады деп есептеген.
Қазақстан Республикасы Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің (бұдан әрі – ӘРПК) 102-бабының 2-бөлігіне сәйкес әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен жария-құқықтық қатынастардан туындайтын даулар соттарға соттылыққа жатады. ӘРПК-нің 3-бабы 7-бөлігінің 2) тармақшасына сәйкес іс жүргізу тәртібі Қазақстан Республикасының азаматтық процестік заңнамасында көзделген істер әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қаралуға жатпайды.
Жария-құқықтық қатынастардан туындайтын даулар – жария-құқықтық қатынастар субъектілері, билік және бағыныстылық қатынастары арасындағы, олардың бір тарапы екінші тарапқа қатысты жария өкілеттіктерге ие болатын даулар.
Ал М. мәлімдеген талаптың нысанасы еңбек шартын бұзу туралы бұйрықты даулау, бұрынғы лауазымына жұмысқа қайта алу, жалақыны және моральдық зиян үшін өтемақыны өндіріп алуға байланысты еңбек дауы болып табылады.
Шығыс Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының осы мәселе бойынша ұстанымын дұрыс деп тану қажет.
Осыған ұқсас ұстанымды Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы да ұстанады. Оның 2022 жылғы 18 тамыздағы № 6ап/431 қаулысымен Жамбыл облысының мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының 2021 жылғы 6 желтоқсандағы ұйғарымы және Жамбыл облыстық сотының әкімшілік істер жөніндегі сот алқасының 2022 жылғы 12 қаңтардағы ұйғарымы күшінде қалдырылған.
Аталған сот актілерімен М.-ның «Тараз қаласы бойынша Мемлекеттік кірістер басқармасы» РММ-не қызметтік тергеп-тексеру нәтижелері бойынша қорытындыны және тәртіптік комиссияның шешімін заңсыз деп тану туралы талап қоюы ӘРПК-нің 138-бабы екінші бөлігінің 11) тармақшасы негізінде, яғни істің әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қаралуға жатпайтындығына байланысты қайтарылған.
Жергілікті соттардың сот актілерін күшінде қалдыра отырып, кассациялық сатыдағы сот төмендегіні көрсеткен.
ӘРПК-нің 4-бабы 9) тармақшасының ережелеріне сәйкес әкімшілік талап қою (талап қою) – жария-құқықтық қатынастардан туындайтын бұзылған немесе дауланатын құқықтарды, бостандықтарды немесе заңды мүдделерді қорғау және қалпына келтіру мақсатында сотқа берілген талап.
Дауланып отырған қорытынды мен тәртіптік комиссияның шешімі жария-құқықтық қатынастар шеңберінде қабылданған мемлекеттік органның билік ету актілері болып табылмайды, талап қоюшы үшін құқықтар мен міндеттер туындатпайды және ұсынымдық сипатта болады.
Бұдан басқа, аталған құжаттар талап қоюшының атқарып отырған лауазымынан босату туралы бұйрыққа шағымдануы кезінде сот актілерінде дәлелдемелер ретінде бағалау нысанасы болған.
Осы санаттағы даулардың соттылығы АПК-нің 29-бабында белгіленген жалпы ережелер бойынша айқындалады, яғни талап қоюлар жауапкердің орналасқан жері бойынша сотқа беріледі.
Шығыс Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы К.-ның Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігіне (бұдан әрі – ҚР) тәртіптік жаза қолдану туралы бұйрықтың күшін жою туралы талап қоюы бойынша Өскемен қалалық сотының шешімін істің жауапкер орналасқан Астана қаласы бойынша қаралуға жататындығына байланысты күшін жойған.
АПК-нің 30-бабының 12-бөлігіне сәйкес бірнеше жауапкерге қойылатын талап қоюлар талап қоюшының таңдауы бойынша жауапкерлердің біреуі орналасқан жер бойынша берілуі мүмкін.
Е. Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің «Көліктегі полиция департаменті» РММ-не және «Қандыағаш станциясының полиция бөлімі» ММ-не бұйрықтың күшін жою туралы талап қоюмен сотқа жүгінген.
Мұғалжар аудандық сотының ұйғарымымен іс жауапкер – Көліктегі полиция департаменті орналасқан жер бойынша соттылығы бойынша Астана қаласының Сарыарқа аудандық сотына жіберілген.
Бірінші сатыдағы соттың ұйғарымының күшін жоя отырып, апелляциялық сот істегі екінші жауапкер талап қоюшымен еңбек қатынастарында тұрған «Қандыағаш станциясының полиция бөлімі» ММ екенін, сондықтан талап қоюды жауапкерлердің біреуі орналасқан жер бойынша беру талап қоюшының құқығы болып табылатынын көрсеткен.
Төменде мәтін ресми-құқықтық терминологияны сақтай отырып қазақ тіліне аударылды.
Мемлекеттік баж
Салық кодексінің 616-бабының 1) тармақшасына сәйкес еңбекақы төлеу сомаларын өндіріп алу туралы талап қоюлар және еңбек қызметіне байланысты өзге де талаптар бойынша талап қоюшылар соттарда мемлекеттік баж төлеуден босатылады.
Осыған байланысты бұйрықты заңсыз деп тану және оның күшін жою, бұрынғы лауазымына жұмысқа қайта алу және амалсыз бос жүрген уақыты үшін жалақыны өндіріп алу, өзге де төлемдерді (төленбеген жалақыны, пайдаланылмаған еңбек демалысы үшін өтемақыны және т.б.) өндіріп алу туралы талаптар бойынша талап қоюшы мемлекеттік баж төлемейді.
Бұл ретте еңбек заңнамасында моральдық зиянды өтеу мүмкіндігі көзделмегенін ескеру қажет. Мұндай талаптар қанағаттандырылған кезде соттар Жоғарғы Соттың «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысының 14-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасы Конституциясының 24-бабын және Азаматтық кодекстің 47-тарауының нормаларын (951, 952-баптар) басшылыққа алады. Демек, моральдық зиян үшін өтемақы өндіру туралы талапты қамтитын талап қою арыздарынан мемлекеттік баж мүліктік емес сипаттағы талап ретінде айлық есептік көрсеткіштің (бұдан әрі – АЕК) 50 пайызы мөлшерінде алынады.
Азаматтық процестік кодекстің 117-бабына сәйкес талап қоюшы төлеуден босатылған мемлекеттік баж, сондай-ақ істі қарауға байланысты шығындар сот шығындарын төлеуден босатылмаған жауапкерден мемлекеттің кірісіне толық көлемде немесе талаптың қанағаттандырылған бөлігіне барабар мөлшерде өндіріледі.
Жоғарғы Соттың «Қазақстан Республикасы соттарының азаматтық істер бойынша сот шығындары туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысының 16-тармағына сәйкес мемлекеттік баждың мөлшерлемесі талап қоюшының жеке немесе заңды тұлға болуына қарай айқындалады.
Демек, жалақыны өндіріп алу туралы талап қанағаттандырылған жағдайда жауапкерден мемлекет кірісіне талап қою сомасының 1 пайызы мөлшерінде мемлекеттік баж, сондай-ақ мүліктік емес сипаттағы барлық талаптар бойынша АЕК-тің 50 пайызы мөлшерінде мемлекеттік баж өндірілуге жатады.
АПК-нің 109-бабына сәйкес шешім пайдасына шығарылған тарапқа сот екінші тараптан іс бойынша шеккен барлық сот шығындарын алып береді.
Заңды тұлғаның қызметкерге материалдық залалды өтеу туралы талап қоюы қанағаттандырылған жағдайда қызметкерден талап қоюшының пайдасына ол төлеген талап қою сомасының 3 пайызы мөлшеріндегі мемлекеттік баж өндіріп алынуға жатады.
Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2023 жылғы 22 ақпандағы № 3 нормативтік қаулысымен Салық кодексінің 610-бабы 2-тармағының «осындай даулар бойынша әкімшілік талап қоюды, талап қою арызын (арызды) беру кезінде» деген сөздер бөлігіндегі ережелері Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабының 2-тармағына және 14-бабына сәйкес емес деп танылды, өйткені олар әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға арналған конституциялық құқығының кемсітілуіне және шектелуіне алып келеді.
Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 наурыздағы № 213-VII ҚРЗ Заңымен Салық кодексінің 610-бабына өзгерістер енгізіліп, оның 2-тармағы мынадай редакцияда жазылды:
«Төрелік шешімдерінің күшін жою және төрелік шешімдерін және шетелдік соттардың шешімдерін мәжбүрлеп орындатуға атқарушылық парақтар беру мәселелері бойынша ұйғарымдарға, мүліктік емес және мүліктік сипаттағы даулар бойынша соттардың шешімдері мен қаулыларына кассациялық тәртіппен сот актілерін қайта қарау туралы өтінішхаттардан мемлекеттік баж осы баптың 1-тармағында өтініш беру субъектісі үшін белгіленген мемлекеттік баждың тиісті мөлшерлемесінің 50 пайызы мөлшерінде алынады».
Осыдан қызметкер – жауапкерден материалдық залалды өндіру туралы сот актілерін қайта қарау жөнінде кассациялық өтінішхат берілген кезде жеке тұлғалар үшін мемлекеттік баждың тиісті мөлшерлемесінің 50 пайызы мөлшерінде мемлекеттік баж алынуға жататыны, яғни талап қою сомасының 3 пайызы емес, 1 пайызы мөлшерінде мемлекеттік баж төленетіні туындайды.
Төменде мәтін ресми-құқықтық стиль мен заң терминологиясын сақтай отырып қазақ тіліне аударылды.
Дауды сотқа дейінгі реттеу тәртібі және сотқа жүгіну мерзімі
Еңбек кодексінің 159-бабында жеке еңбек дауын келісу комиссиясының дауды қарауы арқылы реттеудің міндетті сотқа дейінгі тәртібі көзделген.
Сонымен бірге, аталған нормада бірқатар ерекшеліктер көзделген.
Осы Кодексте айқындалған тәртіппен жеке еңбек дауларын қарау үшін келісу комиссиясын құру туралы талап еңбек қатынастары Қазақстан Республикасының Еңбек кодексімен арнайы заңдарда және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілерінде көзделген ерекшеліктер ескеріле отырып реттелетін жекелеген санаттағы қызметкерлерге, оның ішінде әскери қызметтегі адамдарға, арнаулы мемлекеттік және құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне, мемлекеттік қызметшілерге қолданылмайды.
Осылайша, заңда мемлекеттік қызметшілер мен құқық қорғау органдары қызметкерлері үшін еңбек дауларын шешудің сотқа дейінгі тәртібі көзделмеген.
А. Шығыс Қазақстан облысының «Денсаулық сақтау басқармасы» ММ-не бұйрықтың күшін жою туралы талап қоюмен сотқа жүгінген.
Өскемен қалалық сотының 2021 жылғы 25 наурыздағы ұйғарымымен талап қою арызы АПК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 1) тармақшасы негізінде қайтарылған.
Сот талап қою арызын қайтаруды даудың жауапкердің келісу комиссиясында қаралуға жататынымен негіздеген.
Сот ұйғарымына шағым берілмеген, алайда Шығыс Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы өзінің талдауында дұрыс көрсеткендей, аталған ұйғарым Еңбек кодексінің 159-бабы 1-тармағының талаптарына қайшы келеді.
Басқа ұстанымды Алматы облыстық соты білдірген.
Қонаев қалалық сотының 2022 жылғы 17 тамыздағы ұйғарымымен С.-ның Қонаев (Қапшағай) қаласының әкіміне жұмысқа қайта алу туралы талап қоюы бойынша азаматтық іс АПК-нің 279-бабының 1) тармақшасы негізінде қараусыз қалдырылған.
Алматы облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2022 жылғы 16 қарашадағы ұйғарымымен бірінші сатыдағы соттың ұйғарымы өзгеріссіз қалдырылған.
Соттар өз шешімдерін Еңбек кодексінің 159-бабының 1 және 2-тармақтарының мәніне сәйкес дауларды келісу комиссиясында міндетті түрде қарау көзделгенімен негіздеген. Бұл ретте соттар келісу комиссиясын құру туралы талаптың мемлекеттік қызметшілерге қолданылмайтынын ескермеген.
Павлодар облыстық соты құқық қорғау органдарында келісу комиссияларын құруды заңнамалық деңгейде көздеуді ұсынады, бұл ұжым ішінде қақтығыстарды қысқа мерзімде сол жерде шешуге мүмкіндік береді.
Мұндай ұсыныс даулы болып көрінеді, өйткені «Құқық қорғау қызметі туралы» Заңның 4-бабына сәйкес құқық қорғау қызметінің арнайы қағидаттарының бірі дара басшылық және субординация (бағыныстылық) қағидаты болып табылады. Бұл құқық қорғау органының қатардағы қызметкерлері мен басшылары қатарынан тең негізде келісу комиссиясын құру мүмкіндігін жоққа шығарады.
«Мемлекеттік қызмет туралы» Заңның 4-бабы 1-тармағының 10) тармақшасына сәйкес мемлекеттік қызметтің негізгі қағидаттарының бірі – жоғары тұрған мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар өз өкілеттіктері шегінде қабылдаған шешімдердің бағынысты мемлекеттік қызметшілер мен төмен тұрған мемлекеттік органдардың мемлекеттік қызметшілері үшін міндеттілігі болып табылады.
Мемлекеттік қызметшілер мен құқық қорғау органдары қызметкерлері үшін дауды шешудің міндетті сотқа дейінгі тәртібі ретінде жоғары тұрған лауазымды адамдарға бағыныстылық тәртібімен, сондай-ақ жоғары тұрған органдарға жүгінуді енгізу туралы Солтүстік Қазақстан облыстық сотының ұсынысымен келісуге болады. Қазіргі уақытта мұндай құқық балама ретінде «Құқық қорғау қызметі туралы» Заңның 15-бабының 11) тармақшасында және «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңның 61-бабының 5-тармағында көзделген.
Еңбек кодексінің 160-бабына сәйкес осы Кодекске сай жеке еңбек дауларын қарау жөніндегі келісу комиссиясына жүгінбей-ақ сотқа жүгінуге құқығы бар еңбек қатынастарына қатысушылар үшін мынадай мерзімдер белгіленген:
жұмысқа қайта алу туралы даулар бойынша – еңбек шартын тоқтату туралы жұмыс беруші актісінің көшірмесін табыс еткен немесе табыс етілгені туралы хабарламасы бар тапсырысты хатпен пошта арқылы жіберілген күннен бастап үш ай;
басқа еңбек даулары бойынша – қызметкер, оның ішінде бұрын еңбек қатынастарында болған қызметкер өз құқығының бұзылғаны туралы білген немесе білуге тиіс болған күннен бастап бір жыл.
Солтүстік Қазақстан облысы Полиция департаменті бастығының 2020 жылғы 24 желтоқсандағы бұйрығымен С. ішкі істер органдарынан шығарылған. Талап қоюшы 2022 жылғы 11 ақпанда сотқа жүгінген.
Петропавл қаласының № 2 сотының 2022 жылғы 11 наурыздағы шешімімен талап қоюды қанағаттандырудан бас тартылған.
Бірінші сатыдағы сот талап қоюшының Еңбек кодексінің 160-бабының 1) тармақшасында көзделген сотқа жүгіну мерзімін дәлелді себептерсіз өткізіп алғаны туралы дұрыс қорытындыға келген.
Орал қаласының № 2 сотының 2021 жылғы 24 қыркүйектегі шешімімен, апелляциялық сатыдағы соттың қаулысымен өзгеріссіз қалдырылған, Ж.-ның «Өрт сөндіру және авариялық-құтқару жұмыстары қызметі» ММ-не жұмысқа қайта алу туралы талап қоюын қанағаттандырудан бас тартылған.
Талап қоюшы 2017 жылғы 24 ақпандағы бұйрық бойынша жұмыстан босатылуын даулаған. Алдын ала сот отырысында жауапкердің өкілі талап қою мерзімін қолдану туралы өтінішхат мәлімдеген, ал талап қоюшы мерзімді өткізіп алудың дәлелді себептерін растайтын дәлелдемелер ұсынбаған. Аталған мән-жай талап қоюды қанағаттандырудан бас тартуға негіз болған.
Талап қою мерзімін қалпына келтіруге негіздердің бар-жоғы туралы мәселені шешу кезінде Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 185-бабын басшылыққа алу қажет деген Батыс Қазақстан облыстық сотының сот алқасының пікірімен келісу қажет.
Төменде мәтін ресми-құқықтық стиль мен Қазақстан Республикасының заңнамасында қолданылатын терминология сақтала отырып қазақ тіліне аударылды.
Нормативтік база
Осы санаттағы істерді қарау кезінде қолданылуға жататын негізгі нормативтік құқықтық актілер:
Қазақстан Республикасының Конституциясы;
Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 27 желтоқсандағы Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім); Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 1 шілдедегі Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) (бұдан әрі – АК);
Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 31 қазандағы № 377-V Азаматтық процестік кодексі (бұдан әрі – АПК);
Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V ҚРЗ Еңбек кодексі (бұдан әрі – Еңбек кодексі);
Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 25 желтоқсандағы № 120-VI ҚРЗ «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» (Салық кодексі) кодексі (бұдан әрі – Салық кодексі);
Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 416-V ҚРЗ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Заңы (бұдан әрі – «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң);
Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 6 қаңтардағы № 380-IV «Құқық қорғау қызметі туралы» Заңы (бұдан әрі – «Құқық қорғау қызметі туралы» Заң);
Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 23 сәуірдегі № 199-V ҚРЗ «Қазақстан Республикасының ішкі істер органдары туралы» Заңы;
Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 18 қарашадағы № 410-V ҚРЗ «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңы;
Қазақстан Республикасы Президентінің 2015 жылғы 29 желтоқсандағы № 153 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметшілерінің Әдеп кодексі;
Қазақстан Республикасы Президентінің 2015 жылғы 29 желтоқсандағы № 152 Жарлығымен бекітілген:
мемлекеттік қызметшілердің қызметін бағалауды жүргізу қағидалары мен мерзімдері;
ротация жүргізу қағидалары мен мерзімдері, ротацияға жататын мемлекеттік қызметшілердің санаттары мен лауазымдары;
мемлекеттік қызметшілерге тәртіптік жаза қолдану қағидалары;
Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының нормативтік қаулылары:
2023 жылғы 6 наурыздағы № 4 «Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңының 16-бабы 3-тармағының 6) тармақшасын Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігіне қарау туралы»;
2023 жылғы 22 ақпандағы № 3 «Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 25 желтоқсандағы «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексінің (Салық кодексі) 610-бабы 1-тармағының 1) тармақшасы мен 2-тармағын Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігіне қарау туралы»;
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары:
2017 жылғы 6 қазандағы № 9 «Соттардың еңбек дауларын шешу кезінде заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы»;
2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы»;
2003 жылғы 11 шілдедегі № 5 «Азаматтық істер бойынша сот шешімі туралы»;
2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 9 «Қазақстан Республикасы соттарының азаматтық істер бойынша сот шығындары туралы заңнаманы қолдануы туралы».
Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2011 жылғы 27 мамырдағы № 246 «Қазақстан Республикасының ішкі істер органдарындағы қызмет өткерудің кейбір мәселелері туралы» бұйрығы (бұдан әрі – № 246 бұйрық).
Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2022 жылғы 22 қазандағы № 830 бұйрығымен күші жойылды.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
