27-бапқа түсініктемелер. Азаматтық істердің мамандандырылған соттарға, Соттың мамандандырылған құрамдарына және Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексінің Астана қаласы сотына соттылығы

Мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттар тараптары заңды тұлға құрмай жеке кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын жеке тұлғалар, заңды тұлғалар болып табылатын мүліктік және мүліктік емес даулар бойынша, сондай-ақ басқа соттың соттылығы заңмен айқындалған істерді қоспағанда, корпоративтік даулар бойынша азаматтық істерді қарайды және шешеді.Корпоративтік дауларға коммерциялық ұйым, коммерциялық ұйымдар қауымдастығы (одағы) тарапы болып табылатын даулар жатады, коммерциялық ұйымдардың және (немесе) дара кәсіпкерлердің қауымдастығы (одағы), Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес өзін - өзі реттейтін ұйым мәртебесі бар коммерциялық емес ұйым және (немесе) оның акционерлері (қатысушылары, мүшелері), оның ішінде бұрынғы (бұдан әрі-корпоративтік даулар):

1) заңды тұлғаны құру, қайта ұйымдастыру және тарату;

2) акционерлік қоғамның акцияларының, шаруашылық серіктестіктердің жарғылық капиталындағы қатысу үлестерінің, кооперативтер мүшелерінің пайларының тиесілілігі, олардың ауыртпалығын белгілеу және олардан туындайтын құқықтарды іске асыру, оның ішінде акционерлік қоғамның акцияларын қамтитын ерлі-зайыптылардың мұрагерлік мүлкін бөлуге немесе ортақ мүлкін бөлуге байланысты туындайтын дауларды қоспағанда, олармен мәмілелерді жарамсыз деп тану серіктестіктердің жарғылық капиталындағы қатысу үлестері, кооперативтер мүшелерінің пайлары; 3) шығындарды өтеу туралы талаптармен, лауазымды тұлғалардың, құрылтайшылардың, акционерлердің, қатысушылардың (бұдан әрі - заңды тұлғаға қатысушылар) және өзге де тұлғалардың әрекеттерімен (әрекетсіздігімен) заңды тұлғаға келтірілген;

4) мәмілелерді жарамсыз деп тану және (немесе) мұндай мәмілелердің жарамсыздығы салдарын қолдану;

5) заңды тұлғаның басқару органдарының құрамына кіретін немесе кіретін адамдарды тағайындау немесе сайлау, өкілеттіктерін тоқтату, тоқтата тұру және олардың жауапкершілігі, сондай-ақ олардың өкілеттіктерін жүзеге асыруға, тоқтатуға, тоқтата тұруға байланысты осындай адамдар мен заңды тұлға арасындағы азаматтық құқықтық қатынастардан туындайтын даулар;

6) бағалы қағаздар эмиссиясымен;

7) акцияларға және өзге де бағалы қағаздарға құқықтарды, сондай-ақ бағалы қағаздарды орналастыруға және (немесе) айналысқа байланысты дауларды ескере отырып, бағалы қағаздарды ұстаушылар тізілімдерінің жүйесін жүргізу; 8) акциялар эмиссиясын мемлекеттік тіркеуді жарамсыз деп тану;

9) заңды тұлғаның қатысушыларының жалпы жиналысын шақыру және өткізу және онда қабылданған шешімдер;10) заңды тұлғаның басқару органдарының шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту арқылы жүзеге асырылады.

Мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларда, бас ұйым ретінде банк конгломератына кіретін және қаржы ұйымдары болып табылмайтын қаржы ұйымдары мен ұйымдарды қайта құрылымдау туралы істерді, дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалардың банкроттығы және заңды тұлғаларды оңалту туралы істерді қарайды.

2. Әскери соттар Қарулы Күштердің, басқа да әскерлер мен әскери құралымдардың әскери қызметшілеріне, әскери жиындардан өтіп жатқан азаматтарға, лауазымды адамдар мен әскери басқару органдарының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдану туралы азаматтық істерді қарайды. Әскери соттар, егер Тараптардың бірі әскери қызметші, әскери басқару органдары, әскери бөлім болып табылса, басқа мамандандырылған соттарға сотталатын істерді қоспағанда, басқа да азаматтық істерді қарайды.

3. Кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттар баланың тұрғылықты жерін айқындау туралы; ата-анасының баламен қарым-қатынас жасау тәртібін айқындау және басқа адамдардан баланы алып қою туралы; Бала ата-анасының біреуімен республикадан тыс жерге тұрақты тұрғылықты жерге кеткен кезде баланың тұрғылықты жерін айқындау туралы; баланың тұрғылықты жерінен айыру (шектеу) және ата-ана құқықтарын қалпына келтіру туралы; баланы асырап алу және оның күшін жою туралы; кәмелетке толмағандарды арнаулы білім беру ұйымдарына немесе ерекше ұстау режимі бар ұйымдарға жіберу туралы; Кәмелетке толмағандарға қорғаншылық пен қамқоршылықтан (патронаттан) туындайтын даулар бойынша; кәмелетке толмағанның әкелігін белгілеу және одан алимент өндіріп алу туралы; он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағанды өз табыстарына дербес билік ету құқығын шектеу немесе одан айыру туралы өтініштер бойынша; кәмелетке толмағандарды толық қабілетті кәмелетке толмаған (эмансипация); әке болуды белгілеу туралы және баланы күтіп-бағуға проценттік қатынаста алиментті немесе қатты ақшалай соманы өндіріп алу туралы; алимент мөлшерін азайту туралы; Кәмелетке толмағандардың еңбек, тұрғын үй құқықтарын қорғау туралы; кәмелетке толмағандар мен кәмелетке толмағандар бірлесіп, оның ішінде әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі кәмелетке толғандардың қатысуымен келтірілген зиянды өтеу туралы.Кәмелетке толмаған адамның заңды өкілдерінің өтініші бойынша кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттың соттылығына жатқызылған істер, Республикалық маңызы бар қаланың және Астананың, облыс орталықтарының шегіндегі аудандық (қалалық) соттарға сотталатын істерді қоспағанда, баланың тұрғылықты жері (орналасқан жері) бойынша қаралуы немесе аудандық (қалалық) сотқа берілуі мүмкін. Өтініш істі сот талқылауына дайындау аяқталғанға дейін берілуі мүмкін.

4. Астана қаласының соты бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты соттайтын істерден басқа, инвестициялық даулар бойынша, сондай-ақ инвесторлар мен инвестордың инвестициялық қызметіне байланысты мемлекеттік органдар арасындағы өзге де даулар бойынша азаматтық істерді қарайды және шешеді.

5. Инвестициялық қызметпен байланысты емес инвестордың қатысуымен құқықтық қатынастардан туындайтын өзге де даулар, сондай-ақ оңайлатылған іс жүргізуде қаралуға жататын инвестордың қатысуымен даулар осы Кодекстің 3-тарауында белгіленген соттылыққа сәйкес аудандық (қалалық) және оларға теңестірілген соттардың соттылығына жатады.Осы бапта істердің мамандандырылған соттарға және Астана қаласы сотының мамандандырылған құрамына соттылығы айқындалған. Бұл жалпы сот төрелігін жүзеге асыру құқығы мен сапасының нақты саласында судьялардың кәсібилігін арттыру мақсатында мамандандыруды одан әрі тереңдетуге байланысты.

1. Қазақстан Республикасы Президентінің 2002 жылғы 9 ақпандағы № 803 Жарлығымен республикада қолданыстағы заңнамаға сәйкес Экономикалық дауларды қарауға уәкілетті мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттар құрылды.Мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттар мүліктік және мүліктік емес даулар, корпоративтік даулар бойынша азаматтық істерді қарайды және шешеді.

Заңды тұлға құрмай жеке кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын жеке тұлғалар, сондай-ақ заңды тұлғалар талқылау тараптары болып табылады.Осылайша даулы құқықтық қатынастардың сипаты және даудың мазмұны ретінде соттылықтың негізгі критерийі қалыптасады - тараптардың субъективті құрамы.Мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттар сондай-ақ заңдарда көзделген жағдайларда бас ұйым ретінде банк конгломератына кіретін және қаржы ұйымдары болып табылмайтын қаржы ұйымдары мен ұйымдарын қайта құрылымдау туралы істерді, жеке кәсіпкерлер мен заңды тұлғалардың банкроттығы және заңды тұлғаларды оңалту туралы істерді қарайды., сондай-ақ ықтимал корпоративтік даулардың толық тізімін береді.

2. Әскери соттардың соттылығын анықтау қиын емес-бұл соттар Қарулы Күштердің, басқа да әскерлер мен әскери құралымдардың әскери қызметшілеріне, әскери жиындардан өтіп жатқан азаматтарға, лауазымды адамдар мен әскери басқару органдарының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдану туралы азаматтық істерді қарайды. Әскери соттар, егер Тараптардың бірі әскери қызметші, әскери басқару органдары, әскери бөлім болып табылса, басқа мамандандырылған соттарға сотталатын істерді қоспағанда, басқа да азаматтық істерді қарайды.Құқықтық қатынастардың субъективті құрамы-Тараптардың бірі әскери қызметші, әскери басқару органы, әскери бөлім болып табылады, әскери соттардың соттылығын анықтауда қателесуге мүмкіндік бермейді.

3. Үшінші бөлімде кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттарға сотталатын істердің тізбесі келтірілген.Заң шығарушы мұндай соттарға қатысты даулардың категорияларын өте айқын көрсетті.Тармақшаға сәйкес

4) АІЖК-нің 135-бабы сот бұйрығы кәмелетке толмаған балаларға алимент өндіріп алу туралы талап бойынша әке болуды белгілеуге, әке болуды (ана болуды) даулауға немесе үшінші тұлғаларды тарту қажеттілігіне байланысты емес, яғни құқық туралы даумен ұштаспайтын талап бойынша берілуі мүмкін.Мұндай соттылықты айқындау мүдделі тұлғаның аумақтылығы бойынша кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сот орналасқан облыс орталығына бармай-ақ жалпы сотқа жүгіну мүмкіндігін белгілеу, орындылығымен байланысты, сондай-ақ, осы санат бойынша өтініштер саны және көптеген талаптардың даусыз болуы.АІЖК-нің 27-бабының үшінші бөлігінде ювеналды сот баланы асырап алу және оның күшін жою туралы істерді қарайтыны регламенттелген. Кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттар негізінен аудан орталықтарынан шалғайдағы облыс орталықтарында орналасатынын ескере отырып, сот төрелігіне қол жеткізу құқығын іске асыруды қамтамасыз ету мақсатында заң шығарушы кәмелетке толмаған адамның заңды өкілдерінің өтініші бойынша кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттың соттылығына жатқызылған істерді қарау немесе оларды аудандық (қалалық)сотқа беру мүмкіндігін көздеді аудандық (қалалық) соттарға сотталатын істерді қоспағанда, баланың тұрғылықты (тұрған) жері бойынша сотқа, Республикалық маңызы бар қаланың және Астананың, облыс орталықтарының шегінде орналасқан.

4. ДК-де инвестиция, инвестициялық дау, инвестициялық қызмет, инвестор және ірі инвестор ұғымдары берілген.ДК-нің 274, 296-баптарында лизинг шарты жасалған сәттен бастап қаржы лизингі заттарын қоса алғанда, мүліктің барлық түрлері (жеке тұтынуға арналған тауарлардан басқа), сондай-ақ инвестор заңды тұлғаның жарғылық капиталына салатын немесе кәсіпкерлік қызмет үшін, сондай-ақ кәсіпкерлік қызмет үшін пайдаланылатын тіркелген активтерді ұлғайту үшін салатын оларға құқықтар инвестициялар болып табылатыны анықталды мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобасы, оның ішінде концессиялық жоба.

Инвестор деп Қазақстан Республикасында инвестицияларды жүзеге асыратын жеке және заңды тұлғалар түсініледі.Ірі инвестор деп Қазақстан Республикасында айлық есептік көрсеткіштің кемінде екі миллион еселенген мөлшері мөлшерінде инвестицияларды жүзеге асыратын жеке немесе заңды тұлға түсініледі.

Инвестордың инвестициялық қызметіне байланысты инвесторлар, оның ішінде ірі инвесторлар мен мемлекеттік органдар арасындағы шарттық міндеттемелерден туындайтын дау инвестициялық дау болып табылады.Инвестициялық даулар келіссөздер жолымен не Тараптар бұрын келіскен дауларды шешу рәсіміне сәйкес шешіледі.

Аталған ережелерге сәйкес инвестициялық дауларды шешу мүмкін болмаған кезде дауларды шешу Қазақстан Республикасының соттарында, сондай-ақ тараптардың келісімінде айқындалатын халықаралық төреліктерде Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары мен заңнамалық актілеріне сәйкес жүргізіледі.

Жоғарғы Соттың қарауындағы істерден басқа, жалпы соттардың қарауындағы инвестициялық даулар бойынша осындай азаматтық істер, сондай-ақ инвестордың инвестициялық қызметіне байланысты инвесторлар мен мемлекеттік органдар арасындағы өзге де даулар Астана қаласы сотының мамандандырылған құрамының соттылығына жатқызылған.

Көрсетілген істерді Астана қаласының соты бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарайтын болады. Бұл ретте істер Астана қаласында орналасқан инвесторлардың қатысуымен ғана емес, республиканың түкпір-түкпірінен келген инвесторлардың қатысуымен де қаралатын болады.АІЖК-нің 27-бабының төртінші бөлігінде инвесторлар қатысатын сот дауларының санаттары келтірілген: Жоғарғы Соттың сотталғандарынан басқа инвестициялық даулар; инвесторлар мен мемлекеттік органдар арасындағы инвестордың инвестициялық қызметіне байланысты өзге де даулар.Жоғарыда аталған даулар санаттарының біріншісі мен екіншісінің арасындағы айырмашылық даудың инвестор мен мемлекеттік органдардың шарттық қатынастарымен байланысының болуы немесе екіншісінде болмауы болып табылады.Егер инвестордың мемлекеттік органмен дауы инвестордың инвестициялық қызметімен байланысты болса және мемлекеттік органмен шарттық қатынастардан туындаса, онда оны қарау Астана қаласы сотының мамандандырылған құрамының, ал ірі инвестор үшін соттылығына жатады - Жоғарғы Соттың мамандандырылған сот алқасы. Бұл санатқа инвестициялық келісімшартты жасасуға, өзгертуге, бұзуға, мемлекеттік заттай гранттарды, салық сомаларын және инвестициялық келісімшартқа сәйкес инвестор төлеуден босатылған кедендік баждарды қайтаруға байланысты даулар кіруі керек.Егер инвестордың мемлекеттік органмен дауы инвестордың инвестициялық қызметімен байланысты болса, бірақ бұл ретте мемлекеттік органмен шарттық қатынастардан туындамаса, онда оны қарау инвестордың шамасына қарамастан Астана қаласы сотының мамандандырылған құрамының соттылығына жатады. Бұл санатқа салық және өзге де бақылаушы органдардың инвестициялық қызметті жүзеге асыру нәтижелері бойынша салықтар мен өзге де төлемдерді қосымша есептеу жөніндегі іс-әрекеттеріне шағымдану туралы даулар жатқызылуы тиіс.Егер инвестордың қатысуымен дау инвестордың инвестициялық қызметімен байланысты болмаса не даудың екінші тарабы мемлекеттік орган болып табылмаса, онда оны қарау дауға басқа қатысушылардың мәртебесіне байланысты жалпы юрисдикциядағы соттардың немесе мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттардың соттылығына жатады. Бұл инвестордың өз қызметкерлерімен еңбек қатынастарынан туындайтын даулар, инвестордың қатысуымен корпоративтік даулар, келісімшарттан тыс міндеттемелердегі даулар, соның ішінде азаптау, мысалы, жол-көлік оқиғасы салдарынан автокөлікпен немесе инвестордың қызметкерімен үшінші тұлғаларға зиян келтіру кезінде.

5. Түсініктеме берілген баптың бесінші бөлігі инвестициялық қызметпен байланысты емес инвестордың қатысуымен құқықтық қатынастардан туындайтын өзге де даулар, сондай-ақ оңайлатылған іс жүргізуде қаралуға жататын инвестордың қатысуымен даулар АІЖК-нің 3-тарауында белгіленген соттылыққа сәйкес аудандық (қалалық) және оларға теңестірілген соттардың соттылығына жататынын көздейді.Бұл ретте жеке және заңды тұлғалардың коммерциялық ұйымдардың жарғылық капиталына қатысу не тіркелген активтерді құру немесе ұлғайту жөніндегі қызметі инвестициялық қызмет деп танылады, сондай-ақ мемлекеттік жекешелік әріптестік жобасын, оның ішінде концессиялық жобаны іске асыру үшін пайдаланылады. 

Қосымша түсініктеме3. Кәмелетке толмаған балалардың мүдделері қозғалатын істер бойынша дауларды кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттың соттылығына беру мұндай істерді қарау ерекшеліктеріне сәйкес келеді және баланың мүдделерін қорғауға бағытталған. Егер өндіріп алушы немесе талапкер кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотқа алимент өндіріп алу туралы сот бұйрығын беру туралы өтінішпен немесе әке болуды белгілеу туралы талап қоюмен және алимент өндіріп алу туралы талап қоюмен (талап қою талаптарының бір мезгілде өтініші немесе жеке-жеке) пайыздық арызбен немесе баланы күтіп-бағуға арналған нақты ақшалай сомамен жүгінген болса, онда мұндай талаптар сот.АІЖК-нің 30-бабының төртінші бөлігіне байланысты (талапкердің таңдауы бойынша соттылық) әке болуды анықтау және алимент өндіріп алу туралы талап арыздар талапкердің тұрғылықты жері бойынша қойылуы мүмкін. Демек, алимент өндіріп алу туралы сот бұйрығын беру туралы өтінішпен немесе әке болуды анықтау туралы және алимент өндіріп алу туралы талап арызбен (талап қою талаптарының бір мезгілде өтініші немесе жеке-жеке) пайыз немесе баланы асырап-бағуға ақшалай сомада өндіріп алушы, талапкер сотқа және өзінің тұрғылықты жері бойынша жүгіне алады. Тараптар арасында медиация тәртібімен жанжал реттелетін жағдайлар үшін алимент өндіріп алу туралы талаптарды соттың қарауы ерекше маңызды. Өтінішті таңдау құқығы Талапкерде осындай талаптарға ие болуы керек. АІЖК-де ерте редакцияда талапкердің таңдауы бойынша соттылыққа қатысты осындай ережелер болған. Бұл ретте алимент өндіріп алу туралы ғана сотқа талап арызбен жүгіну әке болуды белгілеу туралы талаппен бір мезгілде олардың мәлімделмеуіне байланысты өтінішті қайтару үшін негіз болып табылмады.Алимент өндіріп алу-бұл балалардың мүдделеріне байланысты негізгі талап және таңдау өндіріп алушыда (өтініш берушіде) болуы керек. Балалардың мүдделеріне байланысты, бірақ осы сот қарайтын істер санаттарының тізбесіне кірмеген басқа дауларды, егер Тараптар бұған қарсы болмаса және оларды қарау Тараптар арасындағы қақтығысты реттеуге бағытталған болса, кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сот қарауы мүмкін.Кәмелетке толмаған адамның заңды өкілдерінің өтініші бойынша түсіндірілетін нормаға сәйкес кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттың соттылығына жатқызылған істер, Республикалық маңызы бар қаланың және Астананың, облыс орталықтарының шегіндегі аудандық (қалалық) соттарға сотталатын істерді қоспағанда, баланың тұрғылықты (тұрған) жері бойынша аудандық (қалалық) сотқа қаралуы немесе берілуі мүмкін. Өтініш істі сот талқылауына дайындау аяқталғанға дейін берілуі мүмкін.

Баяндалғандар кәмелетке толмаған адамның заңды өкілдерінің өтінішхаты бастапқыда баланың тұрғылықты жері (орналасқан жері) бойынша тиісті сотқа талап қоюмен бір мезгілде берілуі мүмкін немесе істі сот талқылауына дайындау аяқталғанға дейін істі баланың тұрғылықты жері (Тұрған жері) бойынша аудандық (қалалық) сотқа беру туралы өтінішхат мәлімделуі мүмкін дегенді білдіреді.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ

Астана, 2016 жыл

УДК 347 (574)  

К 63

ISBN 978-601-236-042-4

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы