Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 122-бабына түсініктеме. Он алты жасқа толмаған адаммен жыныстық қатынас немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттер жасау
- 1. Көрінеу он алты жасқа толмаған адаммен жыныстық қатынас жасау, еркек пен еркектің жыныстық қатынасы, әйел мен әйелдің жыныстық қатынасы немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттер жасау —
- бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып жазаланады.
- 2. Он алты жасқа толмаған адамға қатысты ата-анасы, өгей әкесі, өгей шешесі, педагог не Қазақстан Республикасының заңымен оны тәрбиелеу жөніндегі міндеттер жүктелген өзге де адам жасаған дәл сол әрекеттер —
- белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып, жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
- 3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген мынадай әрекеттер:
- 1) бірнеше рет;
- 2) екі немесе одан да көп адамға қатысты жасалған болса, —
- белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып, он екі жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қарастырылып отырған қылмыстың қоғамдық қауіптілігі жыныстық өмір саласына мерзімінен бұрын араласу жасөспірімнің дамуына, оның психикасының қалыптасуына, денсаулық жағдайына және кәмелетке толмаған адамның адамгершілік тұрғыдан дамуына теріс әсер ететіндігінде.
Бұл норма кәмелетке толмағандардың мүдделерін қорғауға бағытталған және халықаралық қоғамдастық әзірлеген осы мәселені шешу тәсілдеріне сәйкес келеді. Атап айтқанда, Еуропа Кеңесінің Министрлер комитеті балалар мен кәмелетке толмағандардың мүддесіндегі әл-ауқат кез келген қоғам үшін басымдық болып табылатынын, ал жыныстық тәжірибе, оның ішінде ерте жастағы сексуалдық зорлық-зомбылықпен байланысты тәжірибе баланың және кәмелетке толмаған адамның психоәлеуметтік дамуына зиян келтіретінін ескере отырып, 1991 жылғы 9 қыркүйектегі № R (91) 11 ұсынымында Еуропа Кеңесіне мүше мемлекеттердің ұлттық заңнамаларын осы Ұсынымға сәйкес келтіруді ұсынды.
Жәбірленуші адам психологиялық тұрғыдан толық жетілмегендіктен, өзіне қатысты жасалатын әрекеттердің сипатын және олардың дене, адамгершілік, психологиялық, әлеуметтік әрі өзге де салдарын толық түсінбейді және, тиісінше, кәмелетке толған адамның саналы әрі ерікті түрде жасаған әрекеттерінің құрбаны болады.
Бұл қылмыстың объектісі — 16 жасқа толмаған адамдардың жыныстық қолсұғылмаушылығы, адамгершілік және дене денсаулығы. Бұл қылмыстың жәбірленушілері екі жыныстағы адамдар да болуы мүмкін: ұл балалар — еркек пен еркектің жыныстық қатынасы кезінде, қыз балалар — көрінеу 16 жасқа толмаған адаммен жыныстық қатынас жасау және әйел мен әйелдің жыныстық қатынасы кезінде.
Қарастырылып отырған қылмыстың объективтік жағын 18 жасқа толған адамның көрінеу 16 жасқа толмаған адаммен жасаған жыныстық қатынасы, еркек пен еркектің жыныстық қатынасы, әйел мен әйелдің жыныстық қатынасы және сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттер құрайды.
«Еркек пен еркектің жыныстық қатынасы», «әйел мен әйелдің жыныстық қатынасы», «сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттер» ұғымдарының анықтамалары ҚР ҚК-нің 121-бабына берілген түсініктемеде келтірілген.
ҚР Жоғарғы Сотының «Зорлау және сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттерімен байланысты қылмыстарды саралаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 14-1-тармағына сәйкес, он алты жасқа толмаған адаммен жыныстық қатынас немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттер жасағаны үшін, сондай-ақ жас балаларға қатысты азғындық әрекеттер жасағаны үшін (ҚК-нің 122 және 124-баптары) қылмыстық жауаптылық жыныстық қатынас, еркек пен еркектің жыныстық қатынасы, әйел мен әйелдің жыныстық қатынасы немесе азғындық әрекеттер зорлық-зомбылық қолданылмай немесе оны қолдану қатерін төндірмей, не жәбірленушінің дәрменсіз жағдайын пайдаланбай жасалған жағдайларда туындайды.
Еріктіліктің болмауы сараланған зорлау ретінде не саралаушы мән-жайлар болған кезде сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау ретінде қарастырылуы мүмкін. Егер кінәлі адам жәбірленушінің (жәбірленуші ер адамның немесе әйелдің) жасына толмағандығына немесе психикалық бұзылуына байланысты өзіне қатысты жасалатын әрекеттерді дұрыс бағалай алмайтындығына қарамастан, онымен жыныстық қатынасқа, еркек пен еркектің жыныстық қатынасына немесе әйел мен әйелдің жыныстық қатынасына «ерікті» түрде түсуіне қол жеткізген жағдайлар да осыған ұқсас саралануға тиіс.
ҚК-нің 120 немесе 121-баптарында көзделген қылмыс құрамдарын ҚК-нің 122-бабында көзделген қылмыс құрамынан ажырату кезінде он алты жасқа толмаған адаммен жыныстық қатынас немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттер жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық жыныстық қатынас және сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттер зорлық-зомбылық қолданылмай немесе оны қолдану қатерін төндірмей жасалған, ал жәбірленуші адам жасалған әрекеттердің сипаты мен мәнін түсінген жағдайларда туындайтынын ескеру қажет.
Қылмыс құрамы құрылымы бойынша формальдық болып табылады. Қылмысты ҚК-нің 122-бабының диспозициясында көрсетілген сексуалдық әрекеттер басталған сәттен бастап аяқталған деп есептеу қажет.
Субъективтік жағы тікелей қасақаналықтың болуымен сипатталады. Кінәлі адам ҚК-нің 122-бабының диспозициясында көрсетілген сексуалдық әрекеттерді 16 жасқа толмаған адаммен жасап жатқанын көрінеу сезінеді, қоғамдық қауіпті салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтындығын алдын ала біледі және олардың туындауын қалайды.
Бұл қылмыстың субъектісі 16 жасқа толған ер адамдар да, әйел адамдар да болуы мүмкін.
ҚК-нің 122-бабының 2-бөлігі он алты жасқа толмаған адамға қатысты оның ата-анасы, өгей әкесі, өгей шешесі, педагог не Қазақстан Республикасының заңымен оны тәрбиелеу жөніндегі міндеттер жүктелген өзге де адам жасаған дәл сол әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылықты көздейді. Бұл саралаушы белгі ҚК-нің 120-бабы 3-2-бөлігінің 3) тармағына берілген түсініктемеде қарастырылған.
ҚК-нің 121-бабының 3-бөлігі 1 немесе 2-бөліктерінде көзделген әрекеттерді бірнеше рет; екі немесе одан да көп адамға қатысты жасағаны үшін жауаптылық белгілейді. Егер кінәлі адам түсіндіріліп отырған бапта немесе баптың бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп әрекет жасаса, қылмысты бірнеше рет жасалған деп есептеу қажет. Кінәлі адамның көрінеу 16 жасқа толмаған адаммен жасаған жыныстық қатынасы, еркек пен еркектің жыныстық қатынасы, әйел мен әйелдің жыныстық қатынасы және сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттері, егер бұрын жасалған әрекеті үшін адам сотталған немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған болса, бірнеше рет жасалған деп танылмайды.
Егер бұрын көрінеу он алты жасқа толмаған адаммен аяқталған жыныстық қатынас, еркек пен еркектің жыныстық қатынасы, әйел мен әйелдің жыныстық қатынасы немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттер жасалған болса, сондай-ақ оған оқталу, осы қылмысты бірлесіп орындау немесе оған өзге нысанда сыбайлас қатысу орын алса да, бірнеше рет жасау белгісі болады. ҚК-нің 122-бабының диспозициясында көрсетілген осындай бірнеше әрекет бір адамға қатысты қысқа уақыт аралықтарымен жасалса, кінәлі адам біртұтас қасақаналықпен әрекет еткен жағдайда, олар бірнеше рет жасау белгісін құрамайды және қылмысты жалғасқан қылмыс ретінде қарастыру қажет.
Екі немесе одан да көп адамға қатысты жыныстық қатынас немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттер жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық ҚК-нің 122-бабы 3-бөлігінің 2) тармағында көзделген.
Бірнеше рет жасалған қарастырылып отырған қылмысты екі немесе одан да көп адамға қатысты жасалған қылмыстан субъективтік жағы бойынша ажырату қажет. Егер бірнеше рет жасауды құрайтын осы әрекеттердің әрқайсысы дербес қасақаналықпен қамтылса, әрекеттер ҚК-нің 122-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралануға жатады; ал кінәлінің қасақаналығы біртұтас болып, бастапқы кезден-ақ көрінеу он алты жасқа толмаған екі немесе одан да көп адаммен жыныстық қатынас жасауға, еркек пен еркектің жыныстық қатынасына, әйел мен әйелдің жыныстық қатынасына немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттер жасауға бағытталса, әрекеттер ҚК-нің 122-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралануға тиіс.
ҚК-нің 122-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 122-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 122-бабының 3-бөлігінде көзделген әрекет аса ауыр қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилұлы Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
