Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 121-бабы. Сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері туралы түсініктеме

1. Жәбірленушіге (жәбірленуші әйелге) немесе басқа адамдарға қатысты күш қолдану арқылы не оны қолдану қатерін төндіру арқылы, не жәбірленушінің (жәбірленуші әйелдің) дәрменсіз күйін пайдалану арқылы жасалған еркек пен еркектің жыныстық қатынасы, лесбияндық қатынас немесе өзге де сексуалдық сипаттағы әрекеттер —

бес жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол әрекеттер:

1) адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған;

2) өлтіремін деп қорқытумен ұштасқан, сондай-ақ жәбірленушіге (жәбірленуші әйелге) немесе басқа адамдарға қатысты ерекше қатыгездікпен жасалған;

3) жәбірленушінің (жәбірленуші әйелдің) венерологиялық ауруды жұқтыруына әкеп соққан;

4) бірнеше рет жасалған;

5) адам қызметтік міндеттерін атқару кезінде жасаған болса, —

тоғыз жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Егер осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген әрекеттер:

1) 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI ҚР Заңымен алып тасталған;

2) абайсызда жәбірленушінің (жәбірленуші әйелдің) денсаулығына ауыр зиян келтіруге, оның АИТВ жұқтыруына немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан;

3) 2019 жылғы 1 сәуірдегі № 240-VI ҚР Заңымен алып тасталған;

4) төтенше жағдай кезінде немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасалған;

5) 2019 жылғы 1 сәуірдегі № 240-VI ҚР Заңымен алып тасталған;

6) 2020 жылғы 30 желтоқсандағы № 393-VI ҚР Заңымен алып тасталған болса, —

он екі жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан он жыл мерзімге айыра отырып немесе онсыз бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3-1. Егер осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген әрекеттер:

1) кәмелетке толмаған адамға қатысты жасалған;

2) 2020 жылғы 30 желтоқсандағы № 393-VI ҚР Заңымен алып тасталған;

3) қылмыстық топ жасаған болса, —

он бес жылдан он жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға және белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыруға жазаланады.

3-2. Егер осы баптың бірінші, екінші, үшінші немесе 3-1-бөліктерінде көзделген әрекеттер:

1) екі немесе одан да көп кәмелетке толмаған адамға қатысты жасалған;

2) 2020 жылғы 30 желтоқсандағы № 393-VI ҚР Заңымен алып тасталған;

3) кәмелетке толмаған адамға оның ата-анасы, өгей әкесі, педагогі немесе Қазақстан Республикасының заңымен оған тәрбие беру міндеттері жүктелген өзге де адам жасаған болса, —

он жеті жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға және белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Егер осы баптың бірінші, екінші, үшінші бөліктерінде, 3-1-бөлігінің 3) тармағында және 3-2-бөлігінде көзделген әрекеттер кәмелетке толмаған балаға қатысты жасалса не абайсызда жәбірленушінің (жәбірленуші әйелдің) өліміне әкеп соқса, —

жиырма жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға және белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Осы қылмыстың қоғамдық қауіптілігі жыныстық құмарлықты қанағаттандырудың күш қолдану арқылы не оны қолдану қатерін төндіру арқылы немесе жәбірленушінің (жәбірленуші әйелдің) дәрменсіз күйін пайдалану арқылы жүзеге асырылуында. Заңда екі жыныстағы кәмелетке толған адамдар арасында өзара ерікті түрде жасалған еркек пен еркектің жыныстық қатынасы, лесбияндық қатынас немесе өзге де сексуалдық сипаттағы әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық көзделмеген.

Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі еркек пен еркектің жыныстық қатынасы кезінде ер адамның жыныстық бостандығы мен жыныстық қолсұғылмаушылығы, лесбияндық қатынас кезінде әйел адамның жыныстық бостандығы мен жыныстық қолсұғылмаушылығы, ал өзге де сексуалдық әрекеттер кезінде әйелдің немесе ер адамның жыныстық бостандығы мен жыныстық қолсұғылмаушылығы болып табылады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Зорлау немесе сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттеріне байланысты қылмыстарды саралаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 1-тармағына сәйкес, жыныстық құмарлықты қанағаттандыру мақсатында және дәл осындай жағдайларда әйел немесе ер адаммен табиғи емес нысанда жасалған әрекеттерді (лесбияндық қатынас, еркек пен еркектің жыныстық қатынасы және т.б.) сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері деп тану қажет.

Сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттерін саралау үшін жәбірленушінің моральдық келбеті, әлеуметтік мәртебесі, мінез-құлқы, кінәлі адам мен жәбірленуші арасындағы бұрынғы қарым-қатынастар ешқандай маңызға ие емес.

Қылмыстың объективтік жағы жәбірленушіге (жәбірленуші әйелге) немесе басқа адамдарға қатысты күш қолдану арқылы не оны қолдану қатерін төндіру арқылы, сондай-ақ жәбірленушінің немесе жәбірленуші әйелдің дәрменсіз күйін пайдалану арқылы жасалған еркек пен еркектің жыныстық қатынасынан, лесбияндық қатынастан немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттерден көрінеді.

Гомосексуализм — ер адамның ер адаммен, сондай-ақ әйел адамның әйел адаммен жыныстық құмарлығын қанағаттандыруы. Сондықтан ерлер гомосексуализмі (еркек пен еркектің жыныстық қатынасы) және әйелдер гомосексуализмі (лесбияндық қатынас) болып бөлінеді.

Еркек пен еркектің жыныстық қатынасы — белсенді серіктестің жыныс мүшесін енжар серіктестің артқы өтіс тесігіне (тік ішегіне) енгізуі арқылы жүзеге асырылатын ер адамның ер адаммен жыныстық қатынасы. Ер адамдар арасындағы өзге гомосексуалдық әрекеттер еркек пен еркектің жыныстық қатынасы болып табылмайды. Зорлықпен жасалған еркек пен еркектің жыныстық қатынасы кезінде жәбірленуші тек ер адам ғана болады. Еркек пен еркектің жыныстық қатынасын педерастия деп те атайды.

Лесбияндық қатынас — әйел гомосексуализмі, яғни жыныстық құмарлықты қанағаттандырудың әйелдер арасында әртүрлі сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасау арқылы жүзеге асырылуы. Лесбияндық қатынас (сапфизм, трибадия, корофилия) әйелдің басқа әйелмен қарым-қатынасы арқылы жыныстық құмарлығын қанағаттандыруды, серіктесінің денесіндегі эрогендік аймақтарға әсер етуді, жыныстық қатынасқа еліктеуді, сондай-ақ басқа да нәпсіқұмарлық әрекеттерді (ауызша-гениталдық байланыстарды, жасанды жыныс мүшелері — фаллостар, вибраторлар сияқты әртүрлі құралдардың көмегімен жыныстық қажеттіліктерді қанағаттандыруды, мастурбацияны, петтингті, орротажды және т.б.) қамтиды. Зорлықпен жасалған лесбияндық қатынас кезінде жәбірленуші тек әйел адам ғана болуы мүмкін.

Еркек пен еркектің жыныстық қатынасы мен лесбияндық қатынастан басқа сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттерге ер адам мен әйел адам немесе ер адамдар арасында жасалатын барлық басқа зорлық-зомбылық әрекеттері жатады. Мұндай әрекеттерге көбінесе ер адам мен әйел адам арасында орын алатын жыныстық құмарлықты табиғи емес нысандарда ауызша немесе анальдық жолмен зорлықпен қанағаттандыру жатады.

Күш қолдану деп жәбірленушінің қарсылығын жеңуге бағытталған әрекеттерді түсіну қажет. Мысалы, соққы жасау, тыныс алу жолдарын қысу, қол-аяғын ұстап тұру және т.б.

Егер жәбірленушінің (жәбірленуші әйелдің) денсаулығына орташа ауырлықтағы немесе ауыр зиян сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері жасалғаннан кейін келтірілсе, онда қылмыстардың жиынтығы орын алады.

Сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау кезінде жәбірленушілердің денсаулығына қасақана ауыр зиян келтіру әрекеттері ҚК-нің 121-бабы үшінші бөлігінің 2) тармағы бойынша, яғни өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау ретінде саралануға тиіс.

Сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері кезіндегі қорқыту деп жәбірленушілердің қарсылығын тоқтату мақсатында оларды кінәлі адамның жәбірленушілердің өздеріне немесе басқа адамдарға қатысты нақты күш қолдану ниетін білдіретін әрекеттермен және сөздермен үрейлендіруді түсіну қажет. Қорқыту ҚК-нің 121-бабының диспозициясында көрсетілген сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттерді жасау кезінде қарсылықты басу тәсілдерінің бірі болғандықтан, кінәлі адамның әрекеттерін ҚК-нің 115-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді.

Сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері жасалғаннан кейін, мысалы, жәбірленушілерді қорқыту және болған оқиғаның жария болуына жол бермеу мақсатында, адам өлтірумен, денсаулыққа ауыр зиян келтірумен, сондай-ақ жеке адамға қатысты өзге де ауыр зорлық-зомбылық жасаумен немесе мүлікті өртеу, жарылыс жасау не өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жоюмен қорқыту, егер бұл қатердің жүзеге асырылуынан қауіптенуге жеткілікті негіздер болса, ҚК-нің 115-бабы бойынша дербес саралануға жатады, ал жалпы жасалған әрекет аталған норма мен ҚК-нің 121-бабының тиісті бөлігінің жиынтығы бойынша сараланады.

Дәрменсіз күй деп жәбірленушінің (жәбірленуші әйелдің) өзінің физикалық немесе психикалық жай-күйіне байланысты кінәлі адамға қарсылық көрсету мүмкіндігінің болмауын түсіну қажет (кәмелетке толмаған жас, дене кемістіктері, өзге де ауру жағдайы). Бұл ретте сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасаған адам жәбірленушінің (жәбірленуші әйелдің) осындай жағдайда екенін сезінуге тиіс.

1959 жылғы Қазақ КСР Қылмыстық кодексі қолданыста болған кезеңде сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері арнайы норма (ҚК-нің 121-бабына сәйкес келетін) болмағандықтан, бұрмаланған нысандағы зорлау ретінде танылғанын атап өткен жөн.

Некрофилия (мәйітпен жыныстық қатынас жасау) жыныстық қылмыстарға жатпайды және ҚК-нің 314-бабы (қайтыс болған адамдардың мәйіттерін және олар жерленген орындарды қорлау) бойынша саралануға жатады.

Жәбірленушілерді сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттерді күш қолданбай, күш қолдану қатерін төндірмей және олардың дәрменсіз күйін пайдаланбай, тиісу, алдау немесе өзге де осыған ұқсас тәсілдер арқылы көндіруге тырысқан адамның әрекеттері сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауға оқталу ретінде сараланбайды.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық құрамға жатады. Қылмыс сексуалдық сипаттағы әрекеттер басталған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

Субъективтік жағынан қылмыс тек тікелей қасақаналық нысанындағы кінәні көздейді. Кінәлі адам өзінің күш қолдану арқылы, оны қолдану қатерін төндіру арқылы немесе жәбірленушінің (жәбірленуші әйелдің) дәрменсіз күйін пайдалану арқылы еркек пен еркектің жыныстық қатынасын (лесбияндық қатынасты) немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттерді жасап жатқанын сезінеді және осы әрекеттерді жасауды қалайды.

Сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерінің негізгі себебі жыныстық құмарлықты қанағаттандыру болып табылады, алайда өзге де себептер болуы мүмкін: кек алу, жәбірленушінің адамдық қадір-қасиетін қорлау, жаңа сезімдерді іздеу және т.б.

Осы қылмыстың субъектісі он төрт жасқа толған адам болуы мүмкін. Еркек пен еркектің жыныстық қатынасы кезінде субъект тек ер адам, лесбияндық қатынас кезінде тек әйел адам, ал сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттер кезінде субъектілер ер адам да, әйел адам да болуы мүмкін.

Сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттеріне қатысатын өзге жыныстағы адамдар (еркек пен еркектің жыныстық қатынасы кезінде әйелдер, лесбияндық қатынас кезінде ерлер) ұйымдастырушылар, айдап салушылар немесе көмектесушілер ретінде сыбайлас қатысушылар болып жауаптылыққа тартылады.

Сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерінің саралаушы белгілері ҚК-нің 121-бабының 2, 3, 3-1, 3-2 және 4-бөліктерінде көзделген. Бұл белгілер ҚК-нің 120-бабында көзделген қылмыс құрамын талдау кезінде қарастырылған.

Қарастырылып отырған баптың 2-бөлігінің 4) тармағында көзделген сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерінің бірнеше рет жасалуы деген саралаушы белгі бойынша қылмыстық жауаптылыққа ҚК-нің 121-бабында көзделген екі немесе одан да көп әрекетті жасаған, олардың ешқайсысы үшін сотталмаған және заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылмаған адам тартылатынын ескеру қажет.

«Адамның зорлау және сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауы, — Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының „Зорлау немесе сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттеріне байланысты қылмыстарды саралаудың кейбір мәселелері туралы“ нормативтік қаулысының 10-1-тармағының екінші абзацында айтылғандай, — қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуын құрамайды, керісінше, қылмыстар жиынтығын құрайды, олардың әрқайсысы ҚК-нің 120 және 121-баптарының тиісті бөліктері бойынша дербес саралануға жатады».

ҚК-нің 121-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 121-бабының 3, 3-1, 3-2 және 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер аса ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме. Авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заң қызметі Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық істер Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар