Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 23-бабына түсініктеме. Зиянды кінәсіз келтіру
Егер іс-әрекеттер (әрекетсіздік) және туындаған қоғамға қауіпті зардаптар оларды жасаған адамның қасақаналығымен қамтылмаса, ал осындай әрекетті жасағаны және қоғамға қауіпті зардаптарды абайсызда келтіргені үшін қылмыстық жауаптылық осы Кодексте көзделмесе, әрекет кінәсіз жасалған деп танылады.
Егер әрекетті жасаған адам өзінің әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіптілігін ұғынбаса және істің мән-жайлары бойынша оны ұғына алмаса не қоғамға қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжамаса және істің мән-жайлары бойынша оларды алдын ала болжауға міндетті болмаса немесе болжай алмаса, әрекет кінәсіз жасалған деп танылады. Егер адам әрекетті жасау кезінде қоғамға қауіпті зардаптардың туындауын алдын ала болжаса, бірақ оларды болдырмауға жеткілікті негіздермен сенсе не экстремалды жағдайлар немесе жүйке-психикалық жүктемелер талаптарына өзінің психофизиологиялық қасиеттерінің сәйкес келмеуі салдарынан осы зардаптардың алдын ала алмаса, әрекет те кінәсіз жасалған деп танылады.
ҚК-нің 19-бабының 1-бөлігіне сәйкес, адам қылмыстық жауаптылыққа өзіне қатысты кінәсі анықталған қоғамға қауіпті әрекеттері (іс-әрекеттері немесе әрекетсіздігі) және туындаған қоғамға қауіпті зардаптары үшін ғана тартылады. Объективті айып тағуға, яғни зиянды кінәсіз келтіргені үшін қылмыстық жауаптылыққа жол берілмейді (ҚР ҚК-нің 19-бабының 2-бөлігі). Тиісінше, ҚР ҚК-нің ережелеріне сәйкес кінәнің болмауы қылмыстық жауаптылықты жоққа шығарады.
Зиянды кінәсіз келтіру туралы норманың заңнамалық деңгейде бекітілуі қоғамға қауіпті зардаптарға әкеп соққан әрекеттерді кінәлі және кінәсіз жасаған жағдайларды неғұрлым дәл ажыратуға мүмкіндік береді, практикалық қызметкерлердің назарын субъектінің кінәсін, әрекеттің субъективтік жағын анықтау мәселелеріне аударады және осылайша кінә қағидатын сақтаудың әрі объективті айып тағуға жол бермеудің кепілдіктерінің бірі болып табылады.
ҚК-нің 23-бабының негізінде зиянды кінәсіз келтірудің үш түрін бөліп көрсетуге болады:
зиянды кінәсіз келтірудің арнайы түрі (ҚК-нің 23-бабының 1-бөлігі);
қылмыстық ұқыпсыздықпен шектесетін зиянды кінәсіз келтіру (ҚК-нің 23-бабының 2-бөлігі);
қылмыстық менмендікпен шектесетін зиянды кінәсіз келтіру (ҚК-нің 23-бабының 2-бөлігі).
ҚК-нің 23-бабының 1-бөлігіне түсініктеме бере отырып, ҚК-нің 19-бабының 4-бөлігінде бекітілген қылмыстық-құқықтық нормаға назар аудару қажет. Оған сәйкес абайсызда жасалған әрекет ҚК Ерекше бөлімінің тиісті бабында бұл арнайы көзделген жағдайда ғана қылмыстық құқық бұзушылық деп танылады. Осылайша, зиянды кінәсіз келтірудің арнайы түріне қатысты ережелер ҚК-нің 19-бабының 4-бөлігінен тікелей туындайды. Қарастырылып отырған жағдайдың дәстүрлі мысалы ретінде денсаулыққа абайсызда жеңіл зиян келтіру жағдайын келтіруге болады, өйткені ҚР ҚК-де бұл әрекет үшін жауаптылық көзделмеген. Тиісінше, егер денсаулыққа жеңіл зиян келтіру адамның қасақаналығымен қамтылмаса, зиянды кінәсіз келтіру орын алады.
Зиянды кінәсіз келтірудің екінші түрін — қылмыстық ұқыпсыздықпен шектесетін зиянды кінәсіз келтіруді талдай отырып, ҚК-нің 21-бабының 3-бөлігінің мазмұнына жүгінген жөн. Оған сәйкес, егер адам өзінің әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті зардаптарының туындау мүмкіндігін алдын ала болжамаса, бірақ тиісті мұқияттылық пен сақтық танытқанда осы зардаптарды алдын ала болжауға тиіс және болжай алатын болса, қылмыстық құқық бұзушылық ұқыпсыздықпен жасалған деп танылады. Қылмыстық ұқыпсыздықпен шектесетін зиянды кінәсіз келтіру жағдайында адам өзінің әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіптілігін ұғынбаған және істің мән-жайлары бойынша оны ұғына алмаған не қоғамға қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжамаған және істің мән-жайлары бойынша оларды алдын ала болжауға міндетті болмаған немесе болжай алмаған.
Осылайша, зиянды кінәсіз келтірудің бұл түрі адамның өз әрекетінің қоғамға қауіптілігін ұғынбауымен байланысты, бұл туындаған зардаптар үшін қылмыстық жауаптылықты жоққа шығарады, өйткені адамның санасы мен еркінен тыс жатқан нәрсе үшін жауаптылыққа тартуға болмайды, не ұқыпсыздықтың объективтік (адам міндетті болған) немесе субъективтік (адамның мүмкіндігі болған) өлшемшарттарының болмауымен байланысты. Мысалы, көпқабатты тұрғын үйдің кіреберісінен шығып келе жатқан 17 жастағы жасөспірім өзіне қарай жақындап келе жатқан көршісін байқап, ермек үшін есік қалқасының артына жасырынып, оны қорқытуды шешеді. Осындай қорқыныштан көршісі миокард инфарктісіне ұшырап, сол жерде қайтыс болады. Жасөспірім көршісінің жүрегі ауыратынын білмеген. Демек, адам жауаптылыққа тартылмайды, өйткені бұл жағдайда жазатайым оқиға орын алған.
Сот-тергеу практикасының материалдары көрсетіп отырғандай, зиянды кінәсіз келтірудің неғұрлым кең таралған мысалдары ретінде жалған банкнотаның қолдан жасалғанын білмеген және істің мән-жайларына сәйкес оның жалған екенін ұғына алмаған адамның оны өткізу фактілерін; адамның қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағын іс жүзінде орындап, басқа адам немесе адамдар тобы тарапынан жаңылыстырылуы салдарынан қылмыс құралы ретінде әрекет ететін жағдайларды да келтіруге болады. Мысалы, бір адам өзінің танысынан дәрі-дәрмектер салынған сөмкені басқа қаладағы туысына жеткізіп беруін өтінеді. Кейіннен сөмкеде дәрі-дәрмектермен бірге есірткі құралдары да болғаны анықталады.
Зиянды кінәсіз келтірудің үшінші түрі абайсыздық кінәсінің қылмыстық менмендік сияқты түрімен шектеседі. ҚК-нің 21-бабының 2-бөлігіне сәйкес, қылмыстық менмендік деп адам өзінің әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті зардаптарының туындау мүмкіндігін алдын ала болжап, бірақ бұған жеткілікті негіздерсіз, зардаптардың алдын алуға жеңілтектікпен сенген жағдайлар түсініледі. Зиянды кінәсіз келтіру жағдайында әрекетті жасау кезінде қоғамға қауіпті зардаптардың туындауын алдын ала болжаған адам оларды болдырмауға жеткілікті негіздермен сенген не экстремалды жағдайлар немесе жүйке-психикалық жүктемелер талаптарына өзінің психофизиологиялық қасиеттерінің сәйкес келмеуі салдарынан осы зардаптардың алдын ала алмаған. Зардаптардың алдын алудың жеткілікті негіздеріне сену өмірлік тәжірибенің, арнайы білімнің және тағы басқалардың болуына байланысты болуы мүмкін.
Психофизиологиялық негіз бойынша зиянды кінәсіз келтіруді құқықтық реттеу мәселесі қылмыстық құқықтың даулы әрі өзекті мәселелерінің қатарына жатады. Құқық қолданушының ҚК-нің 23-бабының 2-бөлігінің ережелерін көбінесе толық түсіне бермейтініне сенімдімін. Біздің мемлекетіміздің жоғары сот органы психофизиологиялық негіз бойынша зиянды кінәсіз келтіруді анықтау қағидаларын біржақты әрі дәйекті түрде түсіндіруге дайын екеніне күмәнім бар. Менің ойымша, бұл жағдайда дұрыс құқықтық баға беру үшін нақты адамның психофизиологиялық қасиеттерін, ерекшеліктерін және олардың туындайтын жағдайларын ескеру қажет.
Психология ғылымы тұлғаның психофизиологиялық қасиеттерін адамның физиологиялық процестері шеңберіндегі психикалық қызметінің белгілерінің, қасиеттерінің және ерекшеліктерінің жиынтығы ретінде айқындайды.
Зиянды келтіру кінәнің интеллектуалдық немесе еріктік белгісінің болмауына байланысты емес, адам өзі сезінетін қоғамға қауіпті зардаптардың туындауын болдырмаудың объективті мүмкін еместігі салдарынан кінәсіз деп танылады.
Психофизиологиялық негіз бойынша зиянды кінәсіз келтіруді айқындайтын шешуші өлшемшарт — объективтік өлшемшарт, яғни экстремалды жағдайлардың немесе жүйке-психикалық жүктемелердің міндетті түрде болуы. Олардың екеуі де нақты әрі объективті болуы тиіс.
«Жүйке-психикалық жүктемелер» ұғымының анықтамасы мен мазмұны айтарлықтай пікірталас тудыратынын ескерген жөн. Психологияда бұл ұғым дәстүрлі түрде ерекше психикалық күйді, атап айтқанда: психикалық ширығуды, фрустрацияны (белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандырудың нақты немесе болжамды мүмкін еместігі жағдайында, немесе қарапайым тілмен айтқанда, қалаулар мен қолда бар мүмкіндіктердің сәйкес келмеуі жағдайында туындайтын психикалық күйді), абдырауды және аффектіні білдіреді. Психологияда экстремалды жағдайлар деп адамға оның бейімделу мүмкіндіктерінің шегінен тыс талаптар қоятын жағдайлар түсініледі. Мысалы, автобус жүргізушісі алыс жолға шығып, 20 сағат қатарынан рөлде отырады. Бұл, сөзсіз, оның шаршауына әсер етеді және апаттың себебі болуы да мүмкін. Немесе басқа мысал: суға батып бара жатқан адамды құтқару кезінде соңғысы өмірі үшін күресе отырып, өзіне көмекке келген адамды су астына тартып әкетеді, өзі аман қалады, ал құтқарушы адам қаза табады. Тиісінше, мұндай жағдайларда адамдар қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды.
Экстремалды жағдайлар адамның табиғатпен, техникамен, басқа адамдармен өзара әрекеттесуі кезінде туындауы мүмкін. Бұл ретте экстремалды жағдайлардың толық тізбесін алдын ала айқындау мүмкін емес. Барлық жағдайда мәселені шешу істің нақты мән-жайларына байланысты болады. Экстремалды жағдайлардың әрбір орын алған кезінде мынадай мәселелерді анықтау қажет:
- «экстремалды» жағдайдан құтылудың айқын мүмкіндігі болды ма;
- зиян келтіруші қауіпті жағдайды тоқтату үшін қажетті әрекет ету еркіндігіне ие болды ма.
ҚК-нің 23-бабының 2-бөлігінде сөз болып отырған психофизиологиялық қасиеттер стресс, үрей, шок және басқа да осындай күйлер түрінде көрініс табуы мүмкін.
Бұл ретте барлық жағдайда психофизиологиялық қасиеттердің экстремалды жағдайлардың, жүйке-психикалық жүктемелердің талаптарына сәйкес келмеуі туралы қорытынды міндетті түрде сот-психологиялық сараптаманың қорытындысымен расталуы тиіс.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеменің авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
