Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 287-бабына түсініктеме. Қару-жарақты, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды заңсыз сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру

1. Аңшылық кәсіпшілігімен байланысты жағдайларды қоспағанда, суық қаруды заңсыз алып жүру немесе өткізу, сол сияқты сауда ұйымдарының қызметкерлерінің қару-жарақты және оған арналған жауынгерлік керек-жарақтарды тиісті рұқсаты жоқ жеке тұлғаларға, ұйымдарға сатуы —

екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не жүз сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Оқпансыз атыс қаруын, жарақат салатын патрондармен ату мүмкіндігі бар газ қаруын, қысқа ұңғылы тегіс ұңғылы қаруды, сол сияқты оларға арналған патрондарды заңсыз сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. (Тегіс ұңғылы аңшылық қаруды қоспағанда) атыс қаруын, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттарды немесе жарылғыш құрылғыларды заңсыз сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру —

бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Осы баптың үшінші бөлігінде көзделген іс-әрекеттерді адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе бірнеше рет жасауы —

үш жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

5. Осы баптың үшінші немесе төртінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттерді қылмыстық топ жасаған жағдайда —

бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Ескерту. Осы бапта көрсетілген заттарды өз еркімен тапсырған адам, егер оның әрекеттерінде өзге қылмыстық құқық бұзушылық құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады. Осы бапта көрсетілген заттарды адамның ұсталған кезінде, сондай-ақ оларды табу және алып қою жөніндегі тергеу әрекеттерін жүргізу барысында алып қою жағдайында тапсыру өз еркімен тапсыру болып танылмайды.

Қару-жарақтың, оқ-дәрілердің, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылардың заңсыз айналымының қоғамдық қауіптілігі (1-бөлік — қылмыстық теріс қылық, 2, 3, 4, 5-бөліктер — қылмыстар) қоғамдық қауіпсіздікке, ең алдымен, азаматтардың өміріне, денсаулығына, заңмен қорғалатын құқықтары мен мүдделеріне төнетін қатерден көрінеді, өйткені қол сұғушылық нысанасы болып табылатын заттарды қылмыстық мақсаттарда пайдалану көбінесе адам өліміне әкеп соғатын басқа да ауыр қылмыстармен (азаматтардың өмірі мен денсаулығына қол сұғу, қарақшылық, қорқытып алу және т.б.) ұштасады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі қару-жарақ, оқ-дәрілер, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылар айналымы саласындағы қоғамдық қауіпсіздік болып табылады.

Қару-жарақ айналымы — бұл қаруды өндіру, құрастыру, қайта жасау, өткізу (сауда жасау), беру, сыйға тарту, марапаттау, мұраға алу, сатып алу, коллекциялау, көрмеге қою, есепке алу, сақтау, алып жүру, тасымалдау, пайдалану, алып қою, жою, қаруды Қазақстан Республикасының аумағына әкелу және Қазақстан Республикасынан әкету.

Заңсыз болып қару-жарақпен, оқ-дәрілермен, жарылғыш заттармен және жарылғыш құрылғылармен заңдар мен заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілерге қайшы келетін әрекеттер танылады.

Қазақстан Республикасының аумағында қару-жарақ айналымы 1998 жылғы 30 желтоқсандағы «Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен, 2008 жылғы 4 маусымдағы «Трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа қарсы Біріккен Ұлттар Ұйымының Конвенциясын толықтыратын атыс қаруын, оның құрамдас бөліктері мен компоненттерін, сондай-ақ оның оқ-дәрілерін заңсыз дайындауға және олардың айналымына қарсы хаттаманы ратификациялау туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен және 2009 жылғы 23 ақпандағы «Шектен тыс зақым келтіреді немесе талғамай әсер етеді деп есептелуі мүмкін нақты кәдімгі қару түрлерін қолдануға тыйым салу немесе шектеу туралы конвенцияны және оған қосымша хаттамаларды: Табылмайтын жарықшақтар туралы хаттаманы (I хаттама), Өртегіш қаруды қолдануға тыйым салу немесе шектеу туралы хаттаманы (III хаттама) және Соқыр ететін лазерлік қару туралы хаттаманы (IV хаттама) ратификациялау туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 29 қарашадағы № 896 «Қару-жарақ пен әскери техника айналымы қағидаларын бекіту туралы» қаулысымен реттеледі.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1995 жылғы 21 шілдедегі «Атыс қаруын, жауынгерлік оқ-дәрілерді, қару-жарақ пен жарылғыш заттарды ұрлау, оларды заңсыз сатып алу, алып жүру, сақтау, жасау немесе өткізу және атыс қаруын ұқыпсыз сақтау туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2019 жылғы 1 шілдедегі № 602 «Азаматтық және қызметтік қару мен оның патрондары айналымы қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы даулы жағдайларды шешу, заңды оның мазмұны мен негізгі қағидаттарына сәйкес іс жүзінде қолдану мәселелерін түсіндіреді.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасына суық қару, оқпансыз атыс қаруы, жарақат салатын патрондармен ату мүмкіндігі бар газ қаруы, қысқа ұңғылы тегіс ұңғылы қару, атыс қаруы (тегіс ұңғылы аңшылық қарудан басқа), оқ-дәрілер, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылар жатады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Атыс қаруын, жауынгерлік оқ-дәрілерді, қару-жарақ пен жарылғыш заттарды ұрлау, оларды заңсыз сатып алу, алып жүру, сақтау, жасау немесе өткізу және атыс қаруын ұқыпсыз сақтау туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағында, ҚР ҚК-нің 289-бабында, 287, 288, 290, 291-баптарының тиісті бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасағаны үшін адамның кінәлілігі туралы мәселені шешу кезінде кінәліден алынған қандай да бір заттардың атыс қаруына, жауынгерлік оқ-дәрілерге, қару-жарақ пен жарылғыш заттарға жататынын немесе жатпайтынын анықтау қажеттігі көрсетілген. Оларды ұрлау, алып жүру, сақтау, сатып алу, жасау, өткізу және ұқыпсыз сақтау үшін жауаптылық аталған баптарда көзделген.

Бұл заттардың айрықша белгілері — олардың әртүрлі нысаналар мен объектілерді зақымдауға, қиратуға немесе жоюға арналған арнайы мақсатта жасалуы, сондай-ақ оларды дайындаудың, сатып алудың, пайдаланудың және сақтаудың ерекше тәртібі болып табылады. Бұл ретте атыс қаруы, жауынгерлік оқ-дәрілер, қару-жарақ пен жарылғыш заттар зауытта жасалған да, қолдан жасалған да болуы мүмкін екенін ескеру қажет.

Аңшылық мылтығынан кесілген ұңғылы мылтық жасау, яғни оның қасиеттерін тікелей мақсаты бойынша өзгертіп, оған жауынгерлік атыс қаруының қасиеттерін беру, сондай-ақ оны сатып алу, алып жүру, сақтау, өткізу немесе ұрлау ҚР ҚК-нің 287, 288, 291-баптарының тиісті бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрайды.

Қылмыстық қол сұғушылықтың нысанасы болып танылу үшін зат мынадай белгілерге ие болуы тиіс:

жоғары қоғамдық қауіптілікке ие болуы, яғни қару-жарақты, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды иелену, пайдалану, оларға билік ету, жасау, сақтау, тасымалдау, өткізу және т.б. белгілі бір уақыт пен кеңістік жағдайларында айналадағылар үшін жоғары қауіп тудыратын, қарумен жұмыс істеу кезінде келтірілуі мүмкін зиянның ықтималдығы мен ауырлық дәрежесіне байланысты ерекше сандық және сапалық сипаттамаларға ие болуы.

Бұл объективті қасиет — жою, зақымдау, қирату қабілеті, зақымдаушы әсерінің болуы — заттардың өзінде қаланған, олардан ажырамайтын, ішкі табиғаты мен құрылымына байланысты және, әдетте, оларға дайындау кезінде берілетін қасиет. Олар белгілі бір объектілерді жоюға жарамды, тірі нысананы зақымдауға, өлімге әкеп соғуға немесе денсаулыққа зиян келтіруге қабілетті болуы тиіс. Егер бұл заттарды тиісті пайдалану үшін жарамды жағдайға келтіру мүмкін болса (мысалы, жөндеу, қосымша өңдеу арқылы), олар да жарамды деп танылады. Осыған байланысты атыс қаруы, оқ-дәрілер, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылар пайдалануға жарамды болуы керек. Ақаулы немесе оқу-жаттығу мақсатындағы атыс қаруы кінәлі адам оны атуға жарамды жағдайға келтіру ниеті мен нақты мүмкіндігі болғанда немесе оның құрамында пайдалануға жарамды жинақтаушы бөлшектер болғанда ғана осы қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасы деп танылуы мүмкін;

арнайы мақсатқа ие болуы (функционалдық белгісі), ол қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық нысанасы затының нақты және ықтимал функцияларымен, оның мақсаттық арналуымен, белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандырудағы маңыздылығымен байланысты. Олар тірі нысананы зақымдау немесе мүлікті, қоршаған ортаны қирату, жою, бүлдіру құралдары ретінде пайдалануға арналған немесе осындай мақсатта пайдаланылуы мүмкін;

айналымының ерекше құқықтық режиміне ие болуы — қару-жарақ, оқ-дәрілер, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды қолдану, дайындау, сатып алу, беру, жөндеу, сақтау, алып жүру, пайдалану, есепке алу, тасымалдау және т.б. тәртібін айқындайтын құқықтық нормалар жүйесінің болуы.

Қарастырылып отырған заттар рұқсат беру жүйесінің нысаналары болып табылады.

Қару өзінің мақсаты мен негізгі техникалық сипаттамаларына қарай:

жауынгерлік қол атыс және суық қару;

азаматтық қару;

қызметтік қару болып бөлінеді.

Қару деп тірі немесе өзге де нысананы зақымдауға, сондай-ақ сигнал беруге конструкциялық тұрғыдан арналған құрылғылар мен заттар түсініледі («Атыс қаруының жекелеген түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Заңның 1-бабының 5) тармақшасы).

Суық қару деп нысананы тікелей зақымдау құралы адамның бұлшық ет күшінің көмегімен іске қосылатын қару түсініледі (Заңның 1-бабының 15) тармақшасы). Құрылымы бойынша суық қару жүзді, жүзсіз және құрамдастырылған болып бөлінуі мүмкін. Өз кезегінде, жүзді қару шабатын (қылыштар, сапылар, тесаки), түйрейтін (шпагалар, кортиктер, стилеттер, қырлы сүңгілер), түйреп-шабатын (ятагандар, семсерлер, палаштар, қанжарлардың кейбір түрлері), түйреп-кесетін (фин және аңшылық пышақтары, қанжарлар, жалпақ сүңгілер, армиялық пышақтар және кейбір ұлттық пышақтар) болып бөлінеді.

Сонымен бірге спорттық суық қару (шпагалар, рапиралар, эспадрондар) қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасына жатпайды. Бұл қарудың конструкциялық ерекшелігі оның адамды зақымдауға емес, спорттық мақсаттарға арналғандығында (олардың жүздерінің ұштары мен қырлары мұқалған, түйреген кезде жүздері иіледі). Олар берік емес және жауынгерлік зақымдау қасиетіне ие емес.

Лақтырылатын қару деп нысананы тікелей зақымдау құралы адамның бұлшық ет күші немесе механикалық құрылғы арқылы бағыт пен қозғалыс алатын қару түсініледі (Заңның 1-бабының 12) тармақшасы).

Осылайша, суық қару дегеніміз:

— адамның бұлшық ет күші арқылы нысанаға тікелей жанасу кезінде оны зақымдауға арналған заттар. Оларға суық жүзді қару (қанжарлар, жауынгерлік, ұлттық, қару болып табылатын аңшылық пышақтар, сүңгі-пышақтар, қылыштар, сапылар, семсерлер және т.б.), кесетін, түйрейтін, шабатын немесе аралас әрекет ететін өзге де қару (сүңгілер, найзалар, жауынгерлік балталар және т.б.), сондай-ақ соққы-ұсақтаушы әрекет ететін қару (кастеттер, нунчактар, кистеньдер және т.б.) жатады;

— адам бұлшық етінің күшімен (лақтыратын пышақтар мен балталар, дротиктер және т.б.) немесе механикалық құрылғының көмегімен (садақтар, арбалеттер және т.б.) бағытталған қозғалыс алатын снаряд арқылы нысананы қашықтықтан зақымдауға арналған заттар.

Оқпансыз атыс қаруы — жарақат салатын, газ немесе жарық-дыбыс әсері бар патронның лақтырылатын снаряды арқылы тірі нысананы қашықтықтан механикалық зақымдауға арналған, порох немесе өзге де заряд энергиясының есебінен бағытталған қозғалыс алатын және адам өліміне әкеп соғуға арналмаған қару. Бұл жағдайда патрон гильзасы оқпан қызметін атқарады. Оқпансыз атыс қаруының конструкциясына қайтымсыз өзгерістер енгізілмейінше, снарядтарға 0,5 джоуль/мм²-ден астам үлестік кинетикалық энергия беретін оқтық немесе бытыралық снарядтармен ату мүмкіндігі болмауы тиіс (сот медицинасы қабылдаған адамды зақымдау қабілетінің ең төменгі энергетикалық өлшемшарты).

Газ қаруы деп қолданылуы көзден жас ағызатын немесе тітіркендіргіш заттарды пайдалануға негізделген қару түсініледі (Заңның 1-бабының 3) тармақшасы).

Жарақат салатын патрон — қарудан атуға арналған, гильзаның көмегімен тұтас бір құрылғыға біріктірілген тұтандыру құралынан, лақтыратын зарядтан және жарақат салатын лақтырылатын снарядтан тұратын және адам өліміне әкеп соғуға арналмаған құрылғы.

Көзден жас ағызатын немесе тітіркендіргіш заттармен жарақталған механикалық бүріккіштер, аэрозольдік және өзге де құрылғылар, ұңғы энергиясы 7,5 Дж-дан аспайтын және калибрі 4,5 мм-ге дейінгі (қоса алғанда) пневматикалық қару тіркеуге жатпайды. Қазақстан Республикасының азаматтары оларды заңды тұлғалардан — жеткізушілерден рұқсат алмай-ақ сатып алуға құқылы. Өзін-өзі қорғау мақсатында тапаншалар мен револьверлер түріндегі газ қаруын сақтау және алып жүру құқығымен сатып алу үшін ішкі істер органдары беретін рұқсат алу қажет.

Ұңғысының ұзындығына қарай қару қысқа ұңғылы (тапаншалар, револьверлер), орташа ұңғылы (автоматтар, карабиндер) және ұзын ұңғылы (винтовкалар, карабиндер) болып бөлінеді. Қарудың ұңғы арнасы неғұрлым ұзын және патрондағы порох заряды неғұрлым көп болса, оқтың бастапқы жылдамдығы және соған сәйкес оның кинетикалық энергиясы соғұрлым жоғары болады. Тегіс ұңғылы қару — ұңғысы немесе ұңғылары тек тегіс арналы болып келетін атыс қаруы.

Атыс қаруы деп оқтың, снарядтың, гранатаның ұңғы арнасынан порох немесе өзге де заряд энергиясының әсерінен лақтырылуы жүзеге асатын қару түсініледі.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Атыс қаруын, жауынгерлік оқ-дәрілерді, қару-жарақ пен жарылғыш заттарды ұрлау, оларды заңсыз сатып алу, алып жүру, сақтау, жасау немесе өткізу және атыс қаруын ұқыпсыз сақтау туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағына сәйкес, атыс қаруы деп автоматтар, карабиндер, винтовкалар, тапаншалар, пулеметтер және тірі немесе өзге де нысананы зақымдауға конструкциялық тұрғыдан арналған басқа да құрылғылар мен заттар, сондай-ақ ату үшін порох немесе өзге де заряд энергиясы пайдаланылатын спорттық, оның ішінде ұсақ калибрлі ойық ұңғылы аңшылық қару, олардың іс жүзінде қандай мақсатта қолданылатынына қарамастан, түсініледі.

Кінәлі адамның заңсыз сатып алған, берген, өткізген, сақтаған, тасымалдаған немесе алып жүрген заттарының қару-жараққа, оның негізгі бөліктеріне, оқ-дәрілерге, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларға жататынын немесе жатпайтынын анықтау үшін арнайы білім қажет болған жағдайларда іс бойынша сараптама жүргізілуі тиіс. Сараптама тағайындау қажеттілігі кез келген атыс жүргізуге болатын құрылғыны атыс қаруына жатқызуға болмайтындығымен түсіндіріледі. Ату үшін кез келген салыстырмалы түрде берік түтікті немесе оқпанды, тесігі бар қарапайым металл кесегін пайдалануға болады. Мұндай құралдар атыс қаруы болып табылмайды. Атыс қаруы деп тек снаряд (оқ немесе бытыра) жарылғыш заттың жануы нәтижесінде пайда болған газдардың күшімен қозғалысқа келетін белгілі бір механизм танылады. Затты атыс қаруы деп тану үшін оның снарядының тесіп өту әрекеті, яғни нысананы зақымдайтын оқ ату қабілеті болуы тиіс. Заңды дұрыс қолдану үшін жалпы техникалық жарамдылық емес, осы қарудан оқ ату мүмкіндігінің болуы үлкен маңызға ие.

Еуропа Кеңесінің 1978 жылғы 28 маусымдағы Жеке тұлғалардың атыс қаруын сатып алуы мен сақтауын бақылау туралы еуропалық конвенциясында «атыс қаруы» термині «жарылғыш, газдық немесе ауа және кез келген басқа лақтыру тәсілдері арқылы бытыра зарядын, оқты немесе өзге де оқ-дәріні, улы газ, сұйықтық немесе басқа зат зарядын атуға болатын, қару ретінде қолдануға арналған немесе соған бейімделген және төменде тұжырымдалған анықтамалардың біріне сәйкес келетін кез келген зат» деп айқындалады. Бұл ретте «а»-дан «f»-ке дейінгі тармақшалар мен «i» тармақшасына жарылғыш лақтырғыш затты пайдалануға негізделген әрекеті бар заттар ғана енгізіледі:

автоматты қару;

жартылай автоматты механизмі, қайта оқтауды талап ететін механизмі немесе жекелеген оқ атуға арналған механизмі бар қысқа ұңғылы қару;

жартылай автоматты механизмі немесе қайта оқтауды талап ететін механизмі бар және кемінде бір ойық ұңғысы бар ұзын ұңғылы қару;

кемінде бір ойық ұңғысы бар бір оқтық ұзын ұңғылы қару;

жартылай автоматты механизмі немесе қайта оқтауды талап ететін механизмі бар және міндетті түрде тегіс ұңғысы (ұңғылары) бар ұзын ұңғылы қару;

қол реактивті гранатаатқыштар;

паралитикалық немесе тітіркендіргіш заттар зарядын пайдалану арқылы адамдардың өміріне немесе денсаулығына қауіп төндіретін кез келген қару немесе құрылғылар;

шабуылдаушы немесе қорғанушы отшашқыштар;

бір оқтық және тек тегіс ұңғылы ұзын ұңғылы қару;

газ механизмі бар ұзын ұңғылы қару;

газ механизмі бар қысқа ұңғылы қару;

пневматикалық механизмі бар ұзын ұңғылы қару;

пневматикалық механизмі бар қысқа ұңғылы қару;

тек серіппелі типтегі ату механизмі бар қару.

Оқ-дәрілер (патрондар) деп тиісті түрдегі қарудан атуға және нысананы зақымдауға конструкциялық тұрғыдан арналған құрылғылар немесе заттар түсініледі (Заңның 1-бабының 13) тармақшасы).

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 3-тармағының екінші абзацына сәйкес, жауынгерлік оқ-дәрілерге зымырандардың жауынгерлік бөліктері, бомбалар, миналар, реактивті снарядтар, артиллериялық, минометтік, гранатаатқыш оқтары, қол және реактивті гранаталар мен олардың тұтатқыштары, атыс қаруының патрондары, жарылғыш пакеттер, детонаторлар, сигналдық, жарық беретін, имитациялық құралдар және жарылғыш затпен жарақталған, тиісті түрдегі атыс қаруынан атуға немесе жарылыс жасауға арналған өзге де бұйымдар мен жинақталған жарылғыш құрылғылар жатады.

Жарылғыш заттар деп порох, тротил, нитроглицерин, пироксилин, аммонал және жарылғыш реакцияларға қабілетті өзге де химиялық заттар мен олардың қоспалары түсініледі. Оларды сатып алу және сақтау үшін арнайы рұқсат талап етіледі.

Жарылғыш құрылғылар деп жарылғыш зат пен жарылыс жасауға конструкциялық тұрғыдан арналған механизмді функционалдық жағынан біріктіретін өнеркәсіптік немесе қолдан жасалған бұйымдар, заттар (механизмдер) түсініледі (тұтатқыш, детонатор, жарғыш және т.б.).

Пневматикалық мылтықтар, сигналдық, старттық, құрылыс, газ тапаншалары, ракетницалар, сондай-ақ құрамында жарылғыш заттар мен қоспалар бар, жауынгерлік мақсатта қолдануға арналмаған пиротехникалық және жарық беретін құралдар атыс қаруына, жауынгерлік оқ-дәрілерге, жарылғыш заттарға жатпайды.

Жалған қару-жарақ, дыбыс шығаратын құралдар, балалардың ойыншық қаруы, тапанша түріндегі оттықтар және тек сыртқы көрінісі бойынша қаруға ұқсайтын, бірақ атыс қаруына тән белгісі жоқ басқа да заттар атыс қаруына жатқызылмайды. Алайда қарастырылып отырған заттарды, ең алдымен пневматикалық қаруды, атыс қаруына айналдырып қайта жасаған жағдайда, олар қылмыстық құқық бұзушылық нысанасының барлық белгілеріне ие болады.

Зақымдаушы элементі (снаряд, оқ, бытыра, картечь және т.б.) жоқ және нысананы зақымдауға арналмаған сигналдық, жарық беретін, бос, құрылыс, газ, оқу-жаттығу және өзге де патрондар оқ-дәрілерге, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларға жатпайды.

Объективтік жағынан қылмыстық құқық бұзушылық мынадай заңсыз әрекеттердің кем дегенде біреуін жасаумен сипатталады:

1. Суық қаруды заңсыз алып жүру немесе өткізу;

сауда ұйымдарының қызметкерлерінің қару-жарақ пен оған арналған жауынгерлік керек-жарақтарды тиісті рұқсаты жоқ жеке тұлғаларға, ұйымдарға сатуы.

Қару иелері атыс қаруын сақтау және алып жүру құқығына арналған рұқсаты болған жағдайда суық қаруды сақтауға және алып жүруге құқылы.

Аңшылық пышақтары өздерінің конструкциясы, өлшемдері, жүздері мен саптарының пішіні бойынша әртүрлі болады және мақсатына қарай, ең алдымен, жалпы мақсаттағы пышақтар, яғни аңға дене жарақатын салуға, сондай-ақ аңшылыққа байланысты қосалқы операцияларды (ұшаны бөлшектеу, терісін сыпыру, тамақ дайындау және т.б.) орындауға арналған пышақтар және қосалқы операцияларды орындауға (ең алдымен, бөлшектеу жұмыстарына) арналған арнайы мақсаттағы пышақтар болып бөлінеді. Жалпы мақсаттағы аңшылық пышақтары суық қару болып табылады және оларды ішкі істер органдарынан аңшылық атыс қаруын сақтау мен алып жүруге рұқсаты бар азаматтар сатып алады. Бұл пышақтар қару саудасын жүзеге асыратын ұйым тарапынан сатылған кезде аңшы куәлігіне тіркеледі. Арнайы мақсаттағы пышақтар суық қару болып табылмайды, сондықтан ішкі істер органдарының тиісті рұқсатынсыз сатылады.

Қазақстан Республикасының аумағында жүздері мен қайрау қырлары сабынан түймені немесе иінтіректі басу арқылы автоматты түрде шығарылып, солардың көмегімен бекітілетін не ауырлық күші немесе жедел қозғалыс есебінен шығарылып, автоматты түрде бекітілетін, жүзінің немесе қайрау қырының ұзындығы 90 миллиметрден асатын суық жүзді қару мен пышақтардың айналымына тыйым салынады.

Суық қаруды алып жүру деп оның адамның қозғалысы кезінде тікелей өзімен бірге болуын түсіну керек.

Суық қаруды өткізу деп оны қандай да бір құқыққа қайшы мәміле жасау нәтижесінде (ақылы немесе ақысыз), яғни сату, сыйға тарту, айырбастау және т.б. арқылы өзге тұлғалардың меншігіне қайтарымсыз беруді (заңсыз беруден айырмашылығы) түсіну қажет.

Азаматтық және қызметтік қару мен оның патрондарының саудасын заңнамада белгіленген тәртіппен осы қызмет түріне лицензия алған ұйымдар жүзеге асырады. Азаматтық және қызметтік қару мен оның патрондарын сатуға арналған лицензияларды қару айналымын бақылау саласындағы уәкілетті орган осы мақсатта арнайы құрылған ұйымдарға ғана береді.

Заңның мағынасына сәйкес, тегіс ұңғылы аңшылық қаруға арналған жауынгерлік оқ-дәрілерді алып жүру, сақтау, сатып алу, жасау немесе өткізу ҚР ҚК-нің 287-бабының тиісті бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрамайды.

ҚР ҚК-нің 287-бабының тиісті бөліктері бойынша жауаптылық пайдалануға жарамды атыс қаруын, жауынгерлік оқ-дәрілерді, қару-жарақ пен жарылғыш заттарды, сондай-ақ кінәлі адам нақты мүмкіндік болған жағдайда жарамды күйге келтіре алатын ақаулы немесе оқу-жаттығу қаруын алып жүргені, сақтағаны, сатып алғаны немесе өткізгені үшін туындайды.

Егер кінәлі адамда заңсыз тұрған атыс қаруын ұқыпсыз сақтау нәтижесінде оны басқа адамның пайдалануы салдарынан адам өлімі немесе ауыр зардаптар орын алса, бұл әрекет ҚР ҚК-нің 287-бабының 1-бөлігінің белгілерімен қамтылады және ҚР ҚК-нің 289-бабы бойынша қосымша саралауды қажет етпейді.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыстық құқық бұзушылық суық қаруды заңсыз алып жүру немесе өткізу, сондай-ақ сауда ұйымдары қызметкерлерінің қару-жарақ пен оған арналған жауынгерлік керек-жарақтарды тиісті рұқсаты жоқ жеке тұлғаларға, ұйымдарға сату сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.

Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам азаматтық айналымнан толық немесе ішінара алынған заттармен заңсыз әрекеттер жасап отырғанын сезінеді, қоғамдық қауіпті салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын қалайды. Адамның қылмыстық құқық бұзушылық нысанасына қатысты жаңылысуы қасақана кінәні және жауаптылықты жоққа шығарады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 2-бөлігі оқпансыз атыс қаруын, жарақат салатын патрондармен ату мүмкіндігі бар газ қаруын, қысқа ұңғылы тегіс ұңғылы қаруды, сондай-ақ оларға арналған патрондарды заңсыз сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру үшін жауаптылықты көздейді.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 3-бөлігі атыс қаруын (тегіс ұңғылы аңшылық қарудан басқа), оқ-дәрілерді, жарылғыш заттарды немесе жарылғыш құрылғыларды заңсыз сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру үшін жауаптылықты көздейді.

Аталған заттарды сатып алу деп оларды кез келген тәсілмен (сатып алу, айырбастау және т.б.) тұрақты немесе уақытша иеленуге алуды, сондай-ақ кінәлінің әрекеттерінде ұрлау белгілері анықталмаған жағдайда, қылмыстық немесе өзге де мақсаттарда қаруды заңсыз уақытша иеленуді түсіну қажет.

«Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 9) тармақшасына сәйкес, қаруды сатып алу дегеніміз — қаруды сатып алу, оны сыйлық немесе марапат ретінде алу. Беру деп атыс қаруын, оның негізгі бөліктерін, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттарды немесе жарылғыш құрылғыларды аталған заттар өздеріне тиесілі емес басқа тұлғаларға уақытша беруді түсіну қажет.

Аталған заттарды өткізу деп қандай да бір құқыққа қайшы мәміле жасау нәтижесінде (ақылы немесе ақысыз), яғни сату, сыйға тарту, айырбастау және т.б. арқылы оларды өзге тұлғалардың меншігіне қайтарымсыз беруді (заңсыз беруден айырмашылығы) түсіну қажет.

Қару-жарақты және басқа да заттарды сақтау деп кінәлі адамның тікелей өзімен бірге болмайтын, бірақ қандай да бір арнайы бейімделген орында (тұрғын үйде, шаруашылық құрылыстарында, жасырын орындарда және т.б.) ұстайтын осы заттарға нақты иелік етуін түсіну қажет.

Атыс қаруын, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды сақтау созылмалы қылмыс болып табылады.

Бір мезгілде бірнеше дана және әртүрлі қару түрлерін, сондай-ақ оқ-дәрілердің әртүрлі түрлерін сақтау бір қылмыстық құқық бұзушылық ретінде сараланады. Қаруды тауып алып, бірақ оны иемденбеген және одан әрі жасыру шараларын қабылдамаған адам жауаптылыққа тартылмайды. Керісінше, бөтен қаруды тауып алып, оның сақталатын орнын өзгерткен адам іс жүзінде оны сатып алған және сақтаған болып есептеледі.

Тасымалдау деп осы заттарды кінәлі адамның тікелей өзімен бірге алып жүруін қоспағанда, оларды тасымалдау тәсіліне қарамастан (автокөлікпен, пойызбен және т.б.) бір орыннан екінші орынға жылжыту жөніндегі әрекеттер түсініледі.

Суық қаруды, жарақат салатын патрондармен ату мүмкіндігі бар газ қаруын, атыс қаруын, оның негізгі бөліктерін, жауынгерлік оқ-дәрілерді, жарылғыш заттарды немесе жарылғыш құрылғыларды алып жүру кінәлі адамның оларды жасырын немесе ашық түрде өзімен бірге ұстаған, яғни бұл заттар оның киімінде немесе тікелей денесінде болған, сондай-ақ сөмкеде, портфельде және т.б. алып жүрген жағдайларда орын алады. Көрсетілген әрекеттер қару-жарақ, оқ-дәрілер, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылар айналымының «Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Қазақстан Республикасының Заңында, Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулыларында, сондай-ақ өзге де нормативтік актілерде белгіленген қағидаларын бұза отырып жасалған жағдайда заңсыз деп танылады. Мысалы, адамда тиісті лицензия (рұқсат) болмаған кезде немесе Қазақстан Республикасында айналымына тыйым салынған атыс қаруы мен оқ-дәрілерге қатысты әрекеттер жасаған жағдайда, аталған заттарды сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру заңсыз деп танылады.

Қару-жарақ, оқ-дәрілер, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылар айналымы қағидаларын бұзу туралы істерді қарау кезінде адамның құқыққа қайшы әрекеттерінде әкімшілік және қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарының белгілері бір мезгілде болуы мүмкін екенін ескеру қажет. Осыған байланысты қару иелерінің жауаптылық түрлерін, мысалы, ҚР ӘҚБтК-нің 191-бабы «Қару мен оның патрондарын сату қағидаларын бұзу», 482-бабы «Жеке және заңды тұлғалардың қаруды заңсыз сатып алуы, беруі, өткізуі, сақтауы, алып жүруі, тасымалдауы», 484-бабы «Азаматтық, қызметтік қаруды, оның патрондарын сатып алу, сақтау, пайдалану немесе тасымалдау қағидаларын бұзу» бойынша жауаптылықтан ажырату қажет.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 4-бөлігі осы баптың 3-бөлігінде көзделген әрекеттерді адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе бірнеше рет жасағаны үшін жауаптылық белгілейтін осы қылмыс құрамының сараланған түрін қамтиды.

Егер қылмысқа қатысқан адамдар оны бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан болса, қылмыс адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалған деп танылады. ҚР ҚК-нің 284-бабы 2-бөлігінің 1) тармақшасына берілген түсініктемені толығырақ қараңыз.

Осы қылмыс құрамы үшін бірнеше рет жасалу деп ҚР ҚК-нің 287-бабының 3-бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп қылмысты кез келген ретпен жасауды түсіну қажет. Егер бұрын жасалған қылмыс үшін адам сотталған немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған болса, бірнеше рет жасалу болмайды.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 5-бөлігінде ҚР ҚК-нің 287-бабының 3-бөлігінде көрсетілген заттарды сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүруді қылмыстық топ жасағаны үшін жауаптылық көзделген. Қылмыстық топ ұғымының анықтамасы ҚР ҚК-нің 3-бабының 24) тармақшасында және 31-бабының 3-бөлігінде қамтылған.

ҚР ҚК-нің 287-бабына ескертпеге сәйкес, осы бапта көрсетілген заттарды өз еркімен тапсырған адам, егер оның әрекеттерінде басқа қылмыстың белгілері болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

Қару-жарақ пен басқа да заттарды өз еркімен тапсыру деп адамның жоғарыда аталған заттарды қандай да бір себептерге қарамастан өз еркімен тапсыруын немесе оларды одан әрі сақтау мүмкіндігі бола тұра, олардың орналасқан жері туралы билік органдарына хабарлауын түсіну қажет. Заң шығарушы адам ұсталған және тергеу әрекеттері (қарап-тексеру, тінту, алу) жүргізілген жағдайларда өз еркімен тапсыру белгісін жоққа шығарған.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 26 желтоқсандағы қаулысымен азаматтардың заңсыз сақталатын атыс қаруын, оқ-дәрілер мен жарылғыш заттарды өз еркімен ақылы түрде тапсыру қағидалары бекітілген. Аталған қаулыға 2014 жылғы 9 маусымда Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 629 қаулысымен заңсыз сақталатын атыс қаруын, жауынгерлік оқ-дәрілер мен жарылғыш заттарды ақылы негізде анықтау және алып қою жөніндегі профилактикалық іс-шаралардың тиімділігін арттыру, жұмысты жетілдіру мақсатында өзгерістер енгізілген. Заңсыз сақталатын атыс қаруын, оқ-дәрілер мен жарылғыш заттарды өз еркімен тапсырған азаматтарға ақшалай сыйақы беріледі.

Өз еркімен тапсырылған барлық атыс қаруы, оқ-дәрілер мен жарылғыш заттар заңнамада белгіленген тәртіппен кәдеге жаратылуға жатады.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 3-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 4 және 5-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ІІМ қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 287-бабына түсініктеме. Қару-жарақты, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды заңсыз сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру

1. Аңшылық кәсіпшілігімен байланысты жағдайларды қоспағанда, суық қаруды заңсыз алып жүру немесе өткізу, сол сияқты сауда ұйымдарының қызметкерлерінің қару-жарақты және оған арналған жауынгерлік керек-жарақтарды тиісті рұқсаты жоқ жеке тұлғаларға, ұйымдарға сатуы —

екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не жүз сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Оқпансыз атыс қаруын, жарақат салатын патрондармен ату мүмкіндігі бар газ қаруын, қысқа ұңғылы тегіс ұңғылы қаруды, сол сияқты оларға арналған патрондарды заңсыз сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. (Тегіс ұңғылы аңшылық қаруды қоспағанда) атыс қаруын, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттарды немесе жарылғыш құрылғыларды заңсыз сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру —

бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Осы баптың үшінші бөлігінде көзделген іс-әрекеттерді адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе бірнеше рет жасауы —

үш жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

5. Осы баптың үшінші немесе төртінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттерді қылмыстық топ жасаған жағдайда —

бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Ескерту. Осы бапта көрсетілген заттарды өз еркімен тапсырған адам, егер оның әрекеттерінде өзге қылмыстық құқық бұзушылық құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады. Осы бапта көрсетілген заттарды адамның ұсталған кезінде, сондай-ақ оларды табу және алып қою жөніндегі тергеу әрекеттерін жүргізу барысында алып қою жағдайында тапсыру өз еркімен тапсыру болып танылмайды.

Қару-жарақтың, оқ-дәрілердің, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылардың заңсыз айналымының қоғамдық қауіптілігі (1-бөлік — қылмыстық теріс қылық, 2, 3, 4, 5-бөліктер — қылмыстар) қоғамдық қауіпсіздікке, ең алдымен, азаматтардың өміріне, денсаулығына, заңмен қорғалатын құқықтары мен мүдделеріне төнетін қатерден көрінеді, өйткені қол сұғушылық нысанасы болып табылатын заттарды қылмыстық мақсаттарда пайдалану көбінесе адам өліміне әкеп соғатын басқа да ауыр қылмыстармен (азаматтардың өмірі мен денсаулығына қол сұғу, қарақшылық, қорқытып алу және т.б.) ұштасады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі қару-жарақ, оқ-дәрілер, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылар айналымы саласындағы қоғамдық қауіпсіздік болып табылады.

Қару-жарақ айналымы — бұл қаруды өндіру, құрастыру, қайта жасау, өткізу (сауда жасау), беру, сыйға тарту, марапаттау, мұраға алу, сатып алу, коллекциялау, көрмеге қою, есепке алу, сақтау, алып жүру, тасымалдау, пайдалану, алып қою, жою, қаруды Қазақстан Республикасының аумағына әкелу және Қазақстан Республикасынан әкету.

Заңсыз болып қару-жарақпен, оқ-дәрілермен, жарылғыш заттармен және жарылғыш құрылғылармен заңдар мен заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілерге қайшы келетін әрекеттер танылады.

Қазақстан Республикасының аумағында қару-жарақ айналымы 1998 жылғы 30 желтоқсандағы «Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен, 2008 жылғы 4 маусымдағы «Трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа қарсы Біріккен Ұлттар Ұйымының Конвенциясын толықтыратын атыс қаруын, оның құрамдас бөліктері мен компоненттерін, сондай-ақ оның оқ-дәрілерін заңсыз дайындауға және олардың айналымына қарсы хаттаманы ратификациялау туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен және 2009 жылғы 23 ақпандағы «Шектен тыс зақым келтіреді немесе талғамай әсер етеді деп есептелуі мүмкін нақты кәдімгі қару түрлерін қолдануға тыйым салу немесе шектеу туралы конвенцияны және оған қосымша хаттамаларды: Табылмайтын жарықшақтар туралы хаттаманы (I хаттама), Өртегіш қаруды қолдануға тыйым салу немесе шектеу туралы хаттаманы (III хаттама) және Соқыр ететін лазерлік қару туралы хаттаманы (IV хаттама) ратификациялау туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 29 қарашадағы № 896 «Қару-жарақ пен әскери техника айналымы қағидаларын бекіту туралы» қаулысымен реттеледі.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1995 жылғы 21 шілдедегі «Атыс қаруын, жауынгерлік оқ-дәрілерді, қару-жарақ пен жарылғыш заттарды ұрлау, оларды заңсыз сатып алу, алып жүру, сақтау, жасау немесе өткізу және атыс қаруын ұқыпсыз сақтау туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2019 жылғы 1 шілдедегі № 602 «Азаматтық және қызметтік қару мен оның патрондары айналымы қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы даулы жағдайларды шешу, заңды оның мазмұны мен негізгі қағидаттарына сәйкес іс жүзінде қолдану мәселелерін түсіндіреді.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасына суық қару, оқпансыз атыс қаруы, жарақат салатын патрондармен ату мүмкіндігі бар газ қаруы, қысқа ұңғылы тегіс ұңғылы қару, атыс қаруы (тегіс ұңғылы аңшылық қарудан басқа), оқ-дәрілер, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылар жатады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Атыс қаруын, жауынгерлік оқ-дәрілерді, қару-жарақ пен жарылғыш заттарды ұрлау, оларды заңсыз сатып алу, алып жүру, сақтау, жасау немесе өткізу және атыс қаруын ұқыпсыз сақтау туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағында, ҚР ҚК-нің 289-бабында, 287, 288, 290, 291-баптарының тиісті бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасағаны үшін адамның кінәлілігі туралы мәселені шешу кезінде кінәліден алынған қандай да бір заттардың атыс қаруына, жауынгерлік оқ-дәрілерге, қару-жарақ пен жарылғыш заттарға жататынын немесе жатпайтынын анықтау қажеттігі көрсетілген. Оларды ұрлау, алып жүру, сақтау, сатып алу, жасау, өткізу және ұқыпсыз сақтау үшін жауаптылық аталған баптарда көзделген.

Бұл заттардың айрықша белгілері — олардың әртүрлі нысаналар мен объектілерді зақымдауға, қиратуға немесе жоюға арналған арнайы мақсатта жасалуы, сондай-ақ оларды дайындаудың, сатып алудың, пайдаланудың және сақтаудың ерекше тәртібі болып табылады. Бұл ретте атыс қаруы, жауынгерлік оқ-дәрілер, қару-жарақ пен жарылғыш заттар зауытта жасалған да, қолдан жасалған да болуы мүмкін екенін ескеру қажет.

Аңшылық мылтығынан кесілген ұңғылы мылтық жасау, яғни оның қасиеттерін тікелей мақсаты бойынша өзгертіп, оған жауынгерлік атыс қаруының қасиеттерін беру, сондай-ақ оны сатып алу, алып жүру, сақтау, өткізу немесе ұрлау ҚР ҚК-нің 287, 288, 291-баптарының тиісті бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрайды.

Қылмыстық қол сұғушылықтың нысанасы болып танылу үшін зат мынадай белгілерге ие болуы тиіс:

жоғары қоғамдық қауіптілікке ие болуы, яғни қару-жарақты, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды иелену, пайдалану, оларға билік ету, жасау, сақтау, тасымалдау, өткізу және т.б. белгілі бір уақыт пен кеңістік жағдайларында айналадағылар үшін жоғары қауіп тудыратын, қарумен жұмыс істеу кезінде келтірілуі мүмкін зиянның ықтималдығы мен ауырлық дәрежесіне байланысты ерекше сандық және сапалық сипаттамаларға ие болуы.

Бұл объективті қасиет — жою, зақымдау, қирату қабілеті, зақымдаушы әсерінің болуы — заттардың өзінде қаланған, олардан ажырамайтын, ішкі табиғаты мен құрылымына байланысты және, әдетте, оларға дайындау кезінде берілетін қасиет. Олар белгілі бір объектілерді жоюға жарамды, тірі нысананы зақымдауға, өлімге әкеп соғуға немесе денсаулыққа зиян келтіруге қабілетті болуы тиіс. Егер бұл заттарды тиісті пайдалану үшін жарамды жағдайға келтіру мүмкін болса (мысалы, жөндеу, қосымша өңдеу арқылы), олар да жарамды деп танылады. Осыған байланысты атыс қаруы, оқ-дәрілер, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылар пайдалануға жарамды болуы керек. Ақаулы немесе оқу-жаттығу мақсатындағы атыс қаруы кінәлі адам оны атуға жарамды жағдайға келтіру ниеті мен нақты мүмкіндігі болғанда немесе оның құрамында пайдалануға жарамды жинақтаушы бөлшектер болғанда ғана осы қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасы деп танылуы мүмкін;

арнайы мақсатқа ие болуы (функционалдық белгісі), ол қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық нысанасы затының нақты және ықтимал функцияларымен, оның мақсаттық арналуымен, белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандырудағы маңыздылығымен байланысты. Олар тірі нысананы зақымдау немесе мүлікті, қоршаған ортаны қирату, жою, бүлдіру құралдары ретінде пайдалануға арналған немесе осындай мақсатта пайдаланылуы мүмкін;

айналымының ерекше құқықтық режиміне ие болуы — қару-жарақ, оқ-дәрілер, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды қолдану, дайындау, сатып алу, беру, жөндеу, сақтау, алып жүру, пайдалану, есепке алу, тасымалдау және т.б. тәртібін айқындайтын құқықтық нормалар жүйесінің болуы.

Қарастырылып отырған заттар рұқсат беру жүйесінің нысаналары болып табылады.

Қару өзінің мақсаты мен негізгі техникалық сипаттамаларына қарай:

жауынгерлік қол атыс және суық қару;

азаматтық қару;

қызметтік қару болып бөлінеді.

Қару деп тірі немесе өзге де нысананы зақымдауға, сондай-ақ сигнал беруге конструкциялық тұрғыдан арналған құрылғылар мен заттар түсініледі («Атыс қаруының жекелеген түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Заңның 1-бабының 5) тармақшасы).

Суық қару деп нысананы тікелей зақымдау құралы адамның бұлшық ет күшінің көмегімен іске қосылатын қару түсініледі (Заңның 1-бабының 15) тармақшасы). Құрылымы бойынша суық қару жүзді, жүзсіз және құрамдастырылған болып бөлінуі мүмкін. Өз кезегінде, жүзді қару шабатын (қылыштар, сапылар, тесаки), түйрейтін (шпагалар, кортиктер, стилеттер, қырлы сүңгілер), түйреп-шабатын (ятагандар, семсерлер, палаштар, қанжарлардың кейбір түрлері), түйреп-кесетін (фин және аңшылық пышақтары, қанжарлар, жалпақ сүңгілер, армиялық пышақтар және кейбір ұлттық пышақтар) болып бөлінеді.

Сонымен бірге спорттық суық қару (шпагалар, рапиралар, эспадрондар) қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасына жатпайды. Бұл қарудың конструкциялық ерекшелігі оның адамды зақымдауға емес, спорттық мақсаттарға арналғандығында (олардың жүздерінің ұштары мен қырлары мұқалған, түйреген кезде жүздері иіледі). Олар берік емес және жауынгерлік зақымдау қасиетіне ие емес.

Лақтырылатын қару деп нысананы тікелей зақымдау құралы адамның бұлшық ет күші немесе механикалық құрылғы арқылы бағыт пен қозғалыс алатын қару түсініледі (Заңның 1-бабының 12) тармақшасы).

Осылайша, суық қару дегеніміз:

— адамның бұлшық ет күші арқылы нысанаға тікелей жанасу кезінде оны зақымдауға арналған заттар. Оларға суық жүзді қару (қанжарлар, жауынгерлік, ұлттық, қару болып табылатын аңшылық пышақтар, сүңгі-пышақтар, қылыштар, сапылар, семсерлер және т.б.), кесетін, түйрейтін, шабатын немесе аралас әрекет ететін өзге де қару (сүңгілер, найзалар, жауынгерлік балталар және т.б.), сондай-ақ соққы-ұсақтаушы әрекет ететін қару (кастеттер, нунчактар, кистеньдер және т.б.) жатады;

— адам бұлшық етінің күшімен (лақтыратын пышақтар мен балталар, дротиктер және т.б.) немесе механикалық құрылғының көмегімен (садақтар, арбалеттер және т.б.) бағытталған қозғалыс алатын снаряд арқылы нысананы қашықтықтан зақымдауға арналған заттар.

Оқпансыз атыс қаруы — жарақат салатын, газ немесе жарық-дыбыс әсері бар патронның лақтырылатын снаряды арқылы тірі нысананы қашықтықтан механикалық зақымдауға арналған, порох немесе өзге де заряд энергиясының есебінен бағытталған қозғалыс алатын және адам өліміне әкеп соғуға арналмаған қару. Бұл жағдайда патрон гильзасы оқпан қызметін атқарады. Оқпансыз атыс қаруының конструкциясына қайтымсыз өзгерістер енгізілмейінше, снарядтарға 0,5 джоуль/мм²-ден астам үлестік кинетикалық энергия беретін оқтық немесе бытыралық снарядтармен ату мүмкіндігі болмауы тиіс (сот медицинасы қабылдаған адамды зақымдау қабілетінің ең төменгі энергетикалық өлшемшарты).

Газ қаруы деп қолданылуы көзден жас ағызатын немесе тітіркендіргіш заттарды пайдалануға негізделген қару түсініледі (Заңның 1-бабының 3) тармақшасы).

Жарақат салатын патрон — қарудан атуға арналған, гильзаның көмегімен тұтас бір құрылғыға біріктірілген тұтандыру құралынан, лақтыратын зарядтан және жарақат салатын лақтырылатын снарядтан тұратын және адам өліміне әкеп соғуға арналмаған құрылғы.

Көзден жас ағызатын немесе тітіркендіргіш заттармен жарақталған механикалық бүріккіштер, аэрозольдік және өзге де құрылғылар, ұңғы энергиясы 7,5 Дж-дан аспайтын және калибрі 4,5 мм-ге дейінгі (қоса алғанда) пневматикалық қару тіркеуге жатпайды. Қазақстан Республикасының азаматтары оларды заңды тұлғалардан — жеткізушілерден рұқсат алмай-ақ сатып алуға құқылы. Өзін-өзі қорғау мақсатында тапаншалар мен револьверлер түріндегі газ қаруын сақтау және алып жүру құқығымен сатып алу үшін ішкі істер органдары беретін рұқсат алу қажет.

Ұңғысының ұзындығына қарай қару қысқа ұңғылы (тапаншалар, револьверлер), орташа ұңғылы (автоматтар, карабиндер) және ұзын ұңғылы (винтовкалар, карабиндер) болып бөлінеді. Қарудың ұңғы арнасы неғұрлым ұзын және патрондағы порох заряды неғұрлым көп болса, оқтың бастапқы жылдамдығы және соған сәйкес оның кинетикалық энергиясы соғұрлым жоғары болады. Тегіс ұңғылы қару — ұңғысы немесе ұңғылары тек тегіс арналы болып келетін атыс қаруы.

Атыс қаруы деп оқтың, снарядтың, гранатаның ұңғы арнасынан порох немесе өзге де заряд энергиясының әсерінен лақтырылуы жүзеге асатын қару түсініледі.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Атыс қаруын, жауынгерлік оқ-дәрілерді, қару-жарақ пен жарылғыш заттарды ұрлау, оларды заңсыз сатып алу, алып жүру, сақтау, жасау немесе өткізу және атыс қаруын ұқыпсыз сақтау туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағына сәйкес, атыс қаруы деп автоматтар, карабиндер, винтовкалар, тапаншалар, пулеметтер және тірі немесе өзге де нысананы зақымдауға конструкциялық тұрғыдан арналған басқа да құрылғылар мен заттар, сондай-ақ ату үшін порох немесе өзге де заряд энергиясы пайдаланылатын спорттық, оның ішінде ұсақ калибрлі ойық ұңғылы аңшылық қару, олардың іс жүзінде қандай мақсатта қолданылатынына қарамастан, түсініледі.

Кінәлі адамның заңсыз сатып алған, берген, өткізген, сақтаған, тасымалдаған немесе алып жүрген заттарының қару-жараққа, оның негізгі бөліктеріне, оқ-дәрілерге, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларға жататынын немесе жатпайтынын анықтау үшін арнайы білім қажет болған жағдайларда іс бойынша сараптама жүргізілуі тиіс. Сараптама тағайындау қажеттілігі кез келген атыс жүргізуге болатын құрылғыны атыс қаруына жатқызуға болмайтындығымен түсіндіріледі. Ату үшін кез келген салыстырмалы түрде берік түтікті немесе оқпанды, тесігі бар қарапайым металл кесегін пайдалануға болады. Мұндай құралдар атыс қаруы болып табылмайды. Атыс қаруы деп тек снаряд (оқ немесе бытыра) жарылғыш заттың жануы нәтижесінде пайда болған газдардың күшімен қозғалысқа келетін белгілі бір механизм танылады. Затты атыс қаруы деп тану үшін оның снарядының тесіп өту әрекеті, яғни нысананы зақымдайтын оқ ату қабілеті болуы тиіс. Заңды дұрыс қолдану үшін жалпы техникалық жарамдылық емес, осы қарудан оқ ату мүмкіндігінің болуы үлкен маңызға ие.

Еуропа Кеңесінің 1978 жылғы 28 маусымдағы Жеке тұлғалардың атыс қаруын сатып алуы мен сақтауын бақылау туралы еуропалық конвенциясында «атыс қаруы» термині «жарылғыш, газдық немесе ауа және кез келген басқа лақтыру тәсілдері арқылы бытыра зарядын, оқты немесе өзге де оқ-дәріні, улы газ, сұйықтық немесе басқа зат зарядын атуға болатын, қару ретінде қолдануға арналған немесе соған бейімделген және төменде тұжырымдалған анықтамалардың біріне сәйкес келетін кез келген зат» деп айқындалады. Бұл ретте «а»-дан «f»-ке дейінгі тармақшалар мен «i» тармақшасына жарылғыш лақтырғыш затты пайдалануға негізделген әрекеті бар заттар ғана енгізіледі:

автоматты қару;

жартылай автоматты механизмі, қайта оқтауды талап ететін механизмі немесе жекелеген оқ атуға арналған механизмі бар қысқа ұңғылы қару;

жартылай автоматты механизмі немесе қайта оқтауды талап ететін механизмі бар және кемінде бір ойық ұңғысы бар ұзын ұңғылы қару;

кемінде бір ойық ұңғысы бар бір оқтық ұзын ұңғылы қару;

жартылай автоматты механизмі немесе қайта оқтауды талап ететін механизмі бар және міндетті түрде тегіс ұңғысы (ұңғылары) бар ұзын ұңғылы қару;

қол реактивті гранатаатқыштар;

паралитикалық немесе тітіркендіргіш заттар зарядын пайдалану арқылы адамдардың өміріне немесе денсаулығына қауіп төндіретін кез келген қару немесе құрылғылар;

шабуылдаушы немесе қорғанушы отшашқыштар;

бір оқтық және тек тегіс ұңғылы ұзын ұңғылы қару;

газ механизмі бар ұзын ұңғылы қару;

газ механизмі бар қысқа ұңғылы қару;

пневматикалық механизмі бар ұзын ұңғылы қару;

пневматикалық механизмі бар қысқа ұңғылы қару;

тек серіппелі типтегі ату механизмі бар қару.

Оқ-дәрілер (патрондар) деп тиісті түрдегі қарудан атуға және нысананы зақымдауға конструкциялық тұрғыдан арналған құрылғылар немесе заттар түсініледі (Заңның 1-бабының 13) тармақшасы).

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 3-тармағының екінші абзацына сәйкес, жауынгерлік оқ-дәрілерге зымырандардың жауынгерлік бөліктері, бомбалар, миналар, реактивті снарядтар, артиллериялық, минометтік, гранатаатқыш оқтары, қол және реактивті гранаталар мен олардың тұтатқыштары, атыс қаруының патрондары, жарылғыш пакеттер, детонаторлар, сигналдық, жарық беретін, имитациялық құралдар және жарылғыш затпен жарақталған, тиісті түрдегі атыс қаруынан атуға немесе жарылыс жасауға арналған өзге де бұйымдар мен жинақталған жарылғыш құрылғылар жатады.

Жарылғыш заттар деп порох, тротил, нитроглицерин, пироксилин, аммонал және жарылғыш реакцияларға қабілетті өзге де химиялық заттар мен олардың қоспалары түсініледі. Оларды сатып алу және сақтау үшін арнайы рұқсат талап етіледі.

Жарылғыш құрылғылар деп жарылғыш зат пен жарылыс жасауға конструкциялық тұрғыдан арналған механизмді функционалдық жағынан біріктіретін өнеркәсіптік немесе қолдан жасалған бұйымдар, заттар (механизмдер) түсініледі (тұтатқыш, детонатор, жарғыш және т.б.).

Пневматикалық мылтықтар, сигналдық, старттық, құрылыс, газ тапаншалары, ракетницалар, сондай-ақ құрамында жарылғыш заттар мен қоспалар бар, жауынгерлік мақсатта қолдануға арналмаған пиротехникалық және жарық беретін құралдар атыс қаруына, жауынгерлік оқ-дәрілерге, жарылғыш заттарға жатпайды.

Жалған қару-жарақ, дыбыс шығаратын құралдар, балалардың ойыншық қаруы, тапанша түріндегі оттықтар және тек сыртқы көрінісі бойынша қаруға ұқсайтын, бірақ атыс қаруына тән белгісі жоқ басқа да заттар атыс қаруына жатқызылмайды. Алайда қарастырылып отырған заттарды, ең алдымен пневматикалық қаруды, атыс қаруына айналдырып қайта жасаған жағдайда, олар қылмыстық құқық бұзушылық нысанасының барлық белгілеріне ие болады.

Зақымдаушы элементі (снаряд, оқ, бытыра, картечь және т.б.) жоқ және нысананы зақымдауға арналмаған сигналдық, жарық беретін, бос, құрылыс, газ, оқу-жаттығу және өзге де патрондар оқ-дәрілерге, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларға жатпайды.

Объективтік жағынан қылмыстық құқық бұзушылық мынадай заңсыз әрекеттердің кем дегенде біреуін жасаумен сипатталады:

1. Суық қаруды заңсыз алып жүру немесе өткізу;

сауда ұйымдарының қызметкерлерінің қару-жарақ пен оған арналған жауынгерлік керек-жарақтарды тиісті рұқсаты жоқ жеке тұлғаларға, ұйымдарға сатуы.

Қару иелері атыс қаруын сақтау және алып жүру құқығына арналған рұқсаты болған жағдайда суық қаруды сақтауға және алып жүруге құқылы.

Аңшылық пышақтары өздерінің конструкциясы, өлшемдері, жүздері мен саптарының пішіні бойынша әртүрлі болады және мақсатына қарай, ең алдымен, жалпы мақсаттағы пышақтар, яғни аңға дене жарақатын салуға, сондай-ақ аңшылыққа байланысты қосалқы операцияларды (ұшаны бөлшектеу, терісін сыпыру, тамақ дайындау және т.б.) орындауға арналған пышақтар және қосалқы операцияларды орындауға (ең алдымен, бөлшектеу жұмыстарына) арналған арнайы мақсаттағы пышақтар болып бөлінеді. Жалпы мақсаттағы аңшылық пышақтары суық қару болып табылады және оларды ішкі істер органдарынан аңшылық атыс қаруын сақтау мен алып жүруге рұқсаты бар азаматтар сатып алады. Бұл пышақтар қару саудасын жүзеге асыратын ұйым тарапынан сатылған кезде аңшы куәлігіне тіркеледі. Арнайы мақсаттағы пышақтар суық қару болып табылмайды, сондықтан ішкі істер органдарының тиісті рұқсатынсыз сатылады.

Қазақстан Республикасының аумағында жүздері мен қайрау қырлары сабынан түймені немесе иінтіректі басу арқылы автоматты түрде шығарылып, солардың көмегімен бекітілетін не ауырлық күші немесе жедел қозғалыс есебінен шығарылып, автоматты түрде бекітілетін, жүзінің немесе қайрау қырының ұзындығы 90 миллиметрден асатын суық жүзді қару мен пышақтардың айналымына тыйым салынады.

Суық қаруды алып жүру деп оның адамның қозғалысы кезінде тікелей өзімен бірге болуын түсіну керек.

Суық қаруды өткізу деп оны қандай да бір құқыққа қайшы мәміле жасау нәтижесінде (ақылы немесе ақысыз), яғни сату, сыйға тарту, айырбастау және т.б. арқылы өзге тұлғалардың меншігіне қайтарымсыз беруді (заңсыз беруден айырмашылығы) түсіну қажет.

Азаматтық және қызметтік қару мен оның патрондарының саудасын заңнамада белгіленген тәртіппен осы қызмет түріне лицензия алған ұйымдар жүзеге асырады. Азаматтық және қызметтік қару мен оның патрондарын сатуға арналған лицензияларды қару айналымын бақылау саласындағы уәкілетті орган осы мақсатта арнайы құрылған ұйымдарға ғана береді.

Заңның мағынасына сәйкес, тегіс ұңғылы аңшылық қаруға арналған жауынгерлік оқ-дәрілерді алып жүру, сақтау, сатып алу, жасау немесе өткізу ҚР ҚК-нің 287-бабының тиісті бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрамайды.

ҚР ҚК-нің 287-бабының тиісті бөліктері бойынша жауаптылық пайдалануға жарамды атыс қаруын, жауынгерлік оқ-дәрілерді, қару-жарақ пен жарылғыш заттарды, сондай-ақ кінәлі адам нақты мүмкіндік болған жағдайда жарамды күйге келтіре алатын ақаулы немесе оқу-жаттығу қаруын алып жүргені, сақтағаны, сатып алғаны немесе өткізгені үшін туындайды.

Егер кінәлі адамда заңсыз тұрған атыс қаруын ұқыпсыз сақтау нәтижесінде оны басқа адамның пайдалануы салдарынан адам өлімі немесе ауыр зардаптар орын алса, бұл әрекет ҚР ҚК-нің 287-бабының 1-бөлігінің белгілерімен қамтылады және ҚР ҚК-нің 289-бабы бойынша қосымша саралауды қажет етпейді.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыстық құқық бұзушылық суық қаруды заңсыз алып жүру немесе өткізу, сондай-ақ сауда ұйымдары қызметкерлерінің қару-жарақ пен оған арналған жауынгерлік керек-жарақтарды тиісті рұқсаты жоқ жеке тұлғаларға, ұйымдарға сату сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.

Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам азаматтық айналымнан толық немесе ішінара алынған заттармен заңсыз әрекеттер жасап отырғанын сезінеді, қоғамдық қауіпті салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын қалайды. Адамның қылмыстық құқық бұзушылық нысанасына қатысты жаңылысуы қасақана кінәні және жауаптылықты жоққа шығарады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 2-бөлігі оқпансыз атыс қаруын, жарақат салатын патрондармен ату мүмкіндігі бар газ қаруын, қысқа ұңғылы тегіс ұңғылы қаруды, сондай-ақ оларға арналған патрондарды заңсыз сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру үшін жауаптылықты көздейді.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 3-бөлігі атыс қаруын (тегіс ұңғылы аңшылық қарудан басқа), оқ-дәрілерді, жарылғыш заттарды немесе жарылғыш құрылғыларды заңсыз сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру үшін жауаптылықты көздейді.

Аталған заттарды сатып алу деп оларды кез келген тәсілмен (сатып алу, айырбастау және т.б.) тұрақты немесе уақытша иеленуге алуды, сондай-ақ кінәлінің әрекеттерінде ұрлау белгілері анықталмаған жағдайда, қылмыстық немесе өзге де мақсаттарда қаруды заңсыз уақытша иеленуді түсіну қажет.

«Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 9) тармақшасына сәйкес, қаруды сатып алу дегеніміз — қаруды сатып алу, оны сыйлық немесе марапат ретінде алу. Беру деп атыс қаруын, оның негізгі бөліктерін, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттарды немесе жарылғыш құрылғыларды аталған заттар өздеріне тиесілі емес басқа тұлғаларға уақытша беруді түсіну қажет.

Аталған заттарды өткізу деп қандай да бір құқыққа қайшы мәміле жасау нәтижесінде (ақылы немесе ақысыз), яғни сату, сыйға тарту, айырбастау және т.б. арқылы оларды өзге тұлғалардың меншігіне қайтарымсыз беруді (заңсыз беруден айырмашылығы) түсіну қажет.

Қару-жарақты және басқа да заттарды сақтау деп кінәлі адамның тікелей өзімен бірге болмайтын, бірақ қандай да бір арнайы бейімделген орында (тұрғын үйде, шаруашылық құрылыстарында, жасырын орындарда және т.б.) ұстайтын осы заттарға нақты иелік етуін түсіну қажет.

Атыс қаруын, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды сақтау созылмалы қылмыс болып табылады.

Бір мезгілде бірнеше дана және әртүрлі қару түрлерін, сондай-ақ оқ-дәрілердің әртүрлі түрлерін сақтау бір қылмыстық құқық бұзушылық ретінде сараланады. Қаруды тауып алып, бірақ оны иемденбеген және одан әрі жасыру шараларын қабылдамаған адам жауаптылыққа тартылмайды. Керісінше, бөтен қаруды тауып алып, оның сақталатын орнын өзгерткен адам іс жүзінде оны сатып алған және сақтаған болып есептеледі.

Тасымалдау деп осы заттарды кінәлі адамның тікелей өзімен бірге алып жүруін қоспағанда, оларды тасымалдау тәсіліне қарамастан (автокөлікпен, пойызбен және т.б.) бір орыннан екінші орынға жылжыту жөніндегі әрекеттер түсініледі.

Суық қаруды, жарақат салатын патрондармен ату мүмкіндігі бар газ қаруын, атыс қаруын, оның негізгі бөліктерін, жауынгерлік оқ-дәрілерді, жарылғыш заттарды немесе жарылғыш құрылғыларды алып жүру кінәлі адамның оларды жасырын немесе ашық түрде өзімен бірге ұстаған, яғни бұл заттар оның киімінде немесе тікелей денесінде болған, сондай-ақ сөмкеде, портфельде және т.б. алып жүрген жағдайларда орын алады. Көрсетілген әрекеттер қару-жарақ, оқ-дәрілер, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылар айналымының «Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» Қазақстан Республикасының Заңында, Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулыларында, сондай-ақ өзге де нормативтік актілерде белгіленген қағидаларын бұза отырып жасалған жағдайда заңсыз деп танылады. Мысалы, адамда тиісті лицензия (рұқсат) болмаған кезде немесе Қазақстан Республикасында айналымына тыйым салынған атыс қаруы мен оқ-дәрілерге қатысты әрекеттер жасаған жағдайда, аталған заттарды сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру заңсыз деп танылады.

Қару-жарақ, оқ-дәрілер, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғылар айналымы қағидаларын бұзу туралы істерді қарау кезінде адамның құқыққа қайшы әрекеттерінде әкімшілік және қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарының белгілері бір мезгілде болуы мүмкін екенін ескеру қажет. Осыған байланысты қару иелерінің жауаптылық түрлерін, мысалы, ҚР ӘҚБтК-нің 191-бабы «Қару мен оның патрондарын сату қағидаларын бұзу», 482-бабы «Жеке және заңды тұлғалардың қаруды заңсыз сатып алуы, беруі, өткізуі, сақтауы, алып жүруі, тасымалдауы», 484-бабы «Азаматтық, қызметтік қаруды, оның патрондарын сатып алу, сақтау, пайдалану немесе тасымалдау қағидаларын бұзу» бойынша жауаптылықтан ажырату қажет.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 4-бөлігі осы баптың 3-бөлігінде көзделген әрекеттерді адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе бірнеше рет жасағаны үшін жауаптылық белгілейтін осы қылмыс құрамының сараланған түрін қамтиды.

Егер қылмысқа қатысқан адамдар оны бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан болса, қылмыс адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалған деп танылады. ҚР ҚК-нің 284-бабы 2-бөлігінің 1) тармақшасына берілген түсініктемені толығырақ қараңыз.

Осы қылмыс құрамы үшін бірнеше рет жасалу деп ҚР ҚК-нің 287-бабының 3-бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп қылмысты кез келген ретпен жасауды түсіну қажет. Егер бұрын жасалған қылмыс үшін адам сотталған немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған болса, бірнеше рет жасалу болмайды.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 5-бөлігінде ҚР ҚК-нің 287-бабының 3-бөлігінде көрсетілген заттарды сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүруді қылмыстық топ жасағаны үшін жауаптылық көзделген. Қылмыстық топ ұғымының анықтамасы ҚР ҚК-нің 3-бабының 24) тармақшасында және 31-бабының 3-бөлігінде қамтылған.

ҚР ҚК-нің 287-бабына ескертпеге сәйкес, осы бапта көрсетілген заттарды өз еркімен тапсырған адам, егер оның әрекеттерінде басқа қылмыстың белгілері болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

Қару-жарақ пен басқа да заттарды өз еркімен тапсыру деп адамның жоғарыда аталған заттарды қандай да бір себептерге қарамастан өз еркімен тапсыруын немесе оларды одан әрі сақтау мүмкіндігі бола тұра, олардың орналасқан жері туралы билік органдарына хабарлауын түсіну қажет. Заң шығарушы адам ұсталған және тергеу әрекеттері (қарап-тексеру, тінту, алу) жүргізілген жағдайларда өз еркімен тапсыру белгісін жоққа шығарған.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 26 желтоқсандағы қаулысымен азаматтардың заңсыз сақталатын атыс қаруын, оқ-дәрілер мен жарылғыш заттарды өз еркімен ақылы түрде тапсыру қағидалары бекітілген. Аталған қаулыға 2014 жылғы 9 маусымда Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 629 қаулысымен заңсыз сақталатын атыс қаруын, жауынгерлік оқ-дәрілер мен жарылғыш заттарды ақылы негізде анықтау және алып қою жөніндегі профилактикалық іс-шаралардың тиімділігін арттыру, жұмысты жетілдіру мақсатында өзгерістер енгізілген. Заңсыз сақталатын атыс қаруын, оқ-дәрілер мен жарылғыш заттарды өз еркімен тапсырған азаматтарға ақшалай сыйақы беріледі.

Өз еркімен тапсырылған барлық атыс қаруы, оқ-дәрілер мен жарылғыш заттар заңнамада белгіленген тәртіппен кәдеге жаратылуға жатады.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 3-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

ҚР ҚК-нің 287-бабының 4 және 5-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ІІМ қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар