Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 7-бабына түсініктеме. Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарға қатысты қылмыстық заңның қолданылуы
Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам осы Кодекс бойынша жауаптылыққа тартылады.
Қазақстан Республикасының аумағында жасалған қылмыстық құқық бұзушылық деп Қазақстан Республикасының аумағында басталған немесе жалғастырылған не аяқталған іс-әрекет танылады. Осы Кодекстің күші Қазақстан Республикасының континенттік қайраңында және айрықша экономикалық аймағында жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтарға да қолданылады.
Қазақстан Республикасының портына тіркелген және Қазақстан Республикасының шегінен тыс ашық су немесе әуе кеңістігінде жүрген кемеде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартында өзгеше көзделмесе, осы Кодекс бойынша қылмыстық жауаптылыққа жатады. Қазақстан Республикасының әскери кемесінде немесе әскери әуе кемесінде оның қай жерде орналасқанына қарамастан қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам да осы Кодекс бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылады.
Шет мемлекеттердің дипломатиялық өкілдері мен иммунитетті пайдаланатын өзге де азаматтардың Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған жағдайда қылмыстық жауаптылығы туралы мәселе халықаралық құқық нормаларына сәйкес шешіледі.
Бұл бап қылмыстық заңның аумақтық қағидатын бекітеді. Дамыған мемлекеттерде қабылданған жалпы ережеге сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылық жасалған елдің қылмыстық заңы қолданылады. Сондықтан Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған барлық адамдар Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі бойынша жауаптылыққа жатады. Оларға Қазақстан Республикасының азаматтары, шетел азаматтары, сондай-ақ азаматтығы жоқ адамдар жатады. Азаматтығы жоқ адамдар (апатридтер) Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмайды және басқа мемлекеттің азаматтығының (бодандығының) бар екенін растайтын құжаттары жоқ.
Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарға қатысты қылмыстық заңның қолданылуы мынадай қағидаттарға негізделеді: аумақтық, азаматтық, дипломатиялық иммунитет, нақты, әмбебап және қылмыскерді беру қағидаттары.
Қылмыстық заңның қолданылуының аумақтық қағидаты дегеніміз – осы аумақта қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның азаматтығына (бодандығына) қарамастан, оның міндетті күшінің белгілі бір аумаққа таралуы. Бұл қағидат мемлекеттің өз аумағында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кез келген адамды қылмыстық қудалауға қатысты егемендігін білдіреді.
Осы қағидатқа сәйкес қолданылуға жататын қылмыстық заңды таңдау кезінде қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жер шешуші маңызға ие болады. Қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жер деп қылмыстық заң қолданыста болатын мемлекеттің аумағы танылады. Қазақстан Республикасы Конституциясының 2-бабының 2-тармағына сәйкес, Республиканың егемендігі оның бүкіл аумағына таралады.
Қылмыстық заңның қолданылуының аумақтық шекараларын анықтау үшін 2013 жылғы 16 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы» Қазақстан Республикасының Заңына жүгіну қажет. Аталған Заңның 1-бабына сәйкес, «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы – Қазақстан Республикасы аумағының (құрлықтың, судың, жер қойнауының, әуе кеңістігінің) шектерін және Қазақстан Республикасы мемлекеттік егемендігінің кеңістіктегі шегін айқындайтын сызық және осы сызық бойынша өтетін тік жазықтық».
Аталған Заңда Қазақстан Республикасының аумағы ұғымына мемлекеттік шекара шегіндегі құрлық қана емес, сонымен қатар аумақтық сулар, оның ішінде жағалаудағы теңіз сулары мен ішкі сулар да кіретіні атап көрсетілген. Қазақстан Республикасының аумағы деп сондай-ақ Қазақстан Республикасының құрлық және су аумақтарының астындағы жер қойнауы, олардың үстіндегі әуе кеңістігі танылады.
Құрлық ұғымына мемлекеттік шекара сызығының ішіндегі аралдарды қоса алғанда, бүкіл құрлық аумағы кіреді.
«Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы» Заңның 2-бабына сәйкес, су аумағына аумақтық сулар (теңіз) және ішкі сулар кіреді. Қазақстан Республикасының аумақтық суларына (теңізіне) халықаралық құқық нормалары мен Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес Каспий теңізіндегі бастапқы сызықтардан бастап өлшенетін, ені он екі теңіз милін құрайтын және Қазақстан Республикасының егемендігі таралатын теңіз белдеуі жатады, оның сыртқы шегі Мемлекеттік шекара болып табылады (5-тармақ).
Қазақстан Республикасының ішкі сулары – Қазақстан Республикасы аумағының құрамдас бөлігі, оған мынадай сулар кіреді:
Каспий теңізіндегі бастапқы сызықтардан жағалау жағына қарай орналасқан сулар;
көпжылдық орташа деңгейдегі жағалаудан жағалауға дейін жүргізілген түзу сызықпен шектелген шығанақтардың, бухталардың, қойнаулар мен лимандардың сулары;
теңізге қарай ең алыс орналасқан гидротехникалық және өзге де тұрақты порт құрылыстары нүктелері арқылы өтетін сызықпен шектелген Қазақстан Республикасының порттарының сулары;
Берг бұғазындағы Ақлақ гидроторабына дейінгі Мемлекеттік шекарадан Қазақстан Республикасының жағалауы жағына қарай орналасқан Арал теңізінің сулары (Үлкен Арал теңізінің қазақстандық бөлігінің шегінде);
жағалаулары Қазақстан Республикасына тиесілі шекаралық өзендердің, көлдердің және өзге де су айдындарының сулары.
2017 жылғы 27 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Кодексінің 10-бабына сәйкес, жер қойнауы деп топырақ қабатынан төмен, ал ол болмаған жағдайда – жер бетінен, су айдындары мен су ағындарының түбінен төмен орналасқан жер қыртысының бөлігі танылады.
2010 жылғы 15 шілдедегі Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы» Заңына сәйкес, әуе кеңістігі деп Қазақстан Республикасының құрлық және су аумақтарының, оның ішінде аумақтық суларының үстіндегі әуе кеңістігі түсініледі. Мемлекеттер аумағына жататын әуе кеңістігінің биіктігі қазіргі уақытта халықаралық құқық нормаларымен белгіленбеген. 1967 жылғы 27 қаңтардағы Айды және басқа да аспан денелерін қоса алғанда, ғарыш кеңістігін зерттеу және пайдалану жөніндегі мемлекеттер қызметінің қағидаттары туралы шарт ұлттық әуе және ғарыш кеңістіктерінің арасындағы шекараны белгілемеген. Ғарыш кеңістігін пайдалану саласындағы халықаралық әдет-ғұрып пен мемлекеттердің практикасына сәйкес, бұл шекара мұхит деңгейінен 100 миль биіктікте орналасқан, өйткені бұл – ғарыш аппаратының орбиталық қозғалысын еркін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін Жер бетінен ең төменгі биіктік. Қазақстан Республикасының қылмыстық юрисдикциясы осы шекарадан төмен орналасқан әуе кеңістігіне таралады.
Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік шекарасы туралы» Заңының 9-бабының 3-тармағына сәйкес: «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы:
құрлықта – жер бедерінің өзіне тән нүктелері, сызықтары немесе анық көрінетін бағдарлары бойынша;
Каспий теңізінде – Қазақстан Республикасының аумақтық суларының (теңізінің) сыртқы шегі бойынша;
Арал теңізінде – Мемлекеттік шекараның жағалауға шығатын нүктелерін қосатын шекаралық нүктелер сызығы бойынша белгіленеді, ол жағалау пішіні мен теңіз суының деңгейі өзгерген кезде ауыспайды;
кеме жүзетін өзендерде – өзеннің негізгі фарватерінің ортасымен немесе тальвег бойынша, кеме жүзбейтін өзендер мен жылғаларда – олардың ортасымен немесе өзеннің негізгі тармағының ортасымен, көлдерде және өзге де су айдындарында (осы баптың 3-тармағының 5) тармақшасында көрсетілген су айдындарын қоспағанда) – Мемлекеттік шекараның көлдің немесе өзге де су айдынының жағалауына шығатын нүктелерін қосатын тең қашықтықтағы, ортаңғы, түзу немесе өзге де сызық бойынша белгіленеді.
Өзен, жылға, көл немесе өзге де су айдыны арқылы өтетін Мемлекеттік шекара жағалаулардың пішіні немесе су деңгейі өзгерген кезде, сондай-ақ өзеннің, жылғаның арнасы ауытқыған кезде ауыспайды;
су қоймаларында, гидротораптарда және өзге де жасанды су айдындарында – су астында қалғанға дейін жергілікті жерде болған Мемлекеттік шекараға сәйкес;
өзендер, жылғалар, көлдер және өзге де су айдындары арқылы өтетін көпірлерде, бөгеттерде және басқа да құрылыстарда – судағы Мемлекеттік шекараның өтуіне қарамастан, осы құрылыстардың ортасымен немесе олардың технологиялық осі бойынша белгіленеді».
ҚК-нің 7-бабының 2-бөлігінде оның күші Қазақстан Республикасының континенттік қайраңында және айрықша экономикалық аймағында жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтарға да қолданылатыны айқындалған.
Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік шекарасы туралы» Заңының 2-бабының 6) тармақшасына сәйкес, континенттік қайраңға Мемлекеттік шекарадан (аумақтық сулардың, теңіздің сыртқы шегінен) бастап Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда белгіленген шектерге дейін өлшенетін теңіз түбінің және жер қойнауының учаскесі жатады.
1958 жылғы Женева конвенциясына сәйкес, континенттік қайраң ұғымына жағалауға іргелес, бірақ аумақтық теңіз аймағынан тыс орналасқан суасты аудандарының теңіз түбінің беті мен қойнауы, 200 метр тереңдікке дейін немесе осы шектен тыс, үстіндегі судың тереңдігі осы аудандардың табиғи байлықтарын игеруге мүмкіндік беретін жерге дейінгі аумақ, сондай-ақ аралдардың жағалауларына іргелес осындай суасты аудандарының беті мен қойнауы кіреді.
Басқаша айтқанда, Қазақстан Республикасының континенттік қайраңы – аумақтық теңізге іргелес, белгілі бір тереңдікке дейінгі теңіз түбінің беті мен қойнауы. Қазақстан Республикасының континенттік қайраңының табиғи байлықтарын барлау немесе игеру мақсатында салынған құрылыстар мен қондырғылар Қазақстан Республикасының юрисдикциясында болады. Шетелдік жеке және заңды тұлғалардың Қазақстан Республикасының шетел мемлекетімен жасасқан келісімдерінде көзделген немесе Қазақстан Республикасының құзыретті мемлекеттік органы арнайы рұқсат берген жағдайларды қоспағанда, континенттік қайраңда зерттеу, барлау және табиғи байлықтарды игеру жұмыстарын, сондай-ақ өзге де жұмыстарды жүргізуге құқығы жоқ. Континенттік қайраң туралы заңнаманы бұзғаны үшін қылмыстық жауаптылық көзделген (ҚК-нің 331-бабы).
Қылмыстық заңнама Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағында қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жағдайларда да қолданылады. Оның құқықтық режимі континенттік қайраңның құқықтық режиміне ұқсас, ал мұндай режимді бұзғаны үшін жауаптылық та ҚК-нің 331-бабында көзделген.
Айрықша экономикалық аймақ деп аумақтық теңіздің шегінен тыс орналасқан және оған іргелес жатқан, ерекше құқықтық режимі бар теңіз кеңістігі (ауданы) танылады. Айрықша экономикалық аймақтың шекарасы Қазақстанға тиесілі материк пен аралдардағы судың ең көп қайту сызығынан бастап есептелетін 200 теңіз милі қашықтықта белгіленген.
Айрықша экономикалық аймақтарды құру 1982 жылғы БҰҰ-ның Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясына сәйкес жүзеге асырылады. Мұндай аймақтарда Қазақстан Республикасы су астындағы теңіз түбін, теңіз түбін және оның қойнауын қоса алғанда, сулардағы табиғи ресурстарды (тірі және жансыз) барлауға, игеруге және сақтауға, осындай ресурстарды басқаруға, сондай-ақ аймақты экономикалық мақсатта пайдаланудың кез келген түріне айрықша құқыққа ие болады. Мұндай аймақта жасанды аралдар, қондырғылар мен құрылыстар салынуы, ғылыми зерттеулер жүргізілуі, теңіз ортасын қорғау және сақтау жөніндегі шаралар жүзеге асырылуы мүмкін.
Айрықша экономикалық аймақта ҚК бойынша тек аймақтың қауіпсіздік аймақтарын заңсыз құруға, зерттеуге және оның табиғи байлықтарын игеруге байланысты әрекеттер ғана жазаланатынын атап өткен жөн. Сондықтан, мысалы, аумақтық сулардан тыс айрықша экономикалық аймақта шетелдік кемеде кісі өлтіру орын алса, оған қатысты әрекет ету Қазақстан Республикасының юрисдикциясына кірмейді. Қазақстан Республикасының порттарына тіркелген әуе, теңіз және өзен кемелерінде Қазақстан Республикасының шегінен тыс бейтарап әуе немесе су кеңістігінде қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жағдайда, жауаптылық Қазақстан Республикасының ҚК бойынша туындайды. Мұнда азаматтық ұшақтар, тікұшақтар, пароходтар, яхталар және т.б. туралы сөз болып отыр. Егер қылмыстық құқық бұзушылық басқа мемлекеттің аумақтық немесе ішкі суларында не әуе кеңістігінде орналасқан кемеде жасалса, жауаптылық сол мемлекеттің заңнамасы бойынша туындайды.
Қазақстан Республикасының аумағына сондай-ақ оның әскери кемелері мен әскери әуе кемелері де жатады. Бұл ереже түсіндіріліп отырған норманың 3-бөлігінде бекітілген: «Қазақстан Республикасының портына тіркелген және Қазақстан Республикасының шегінен тыс ашық су немесе әуе кеңістігінде жүрген кемеде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартында өзгеше көзделмесе, осы Кодекс бойынша қылмыстық жауаптылыққа жатады. Қазақстан Республикасының әскери кемесінде немесе әскери әуе кемесінде оның қай жерде орналасқанына қарамастан қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам да осы Кодекс бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылады». Демек, әскери теңіз және әуе кемелері барлық жағдайларда және кез келген орналасқан жерінде (ашық теңізде, шетелдік порттарда) кемесі тіркелген мемлекеттің юрисдикциясына жатады.
Теңіз және өзен кемелеріне қатысты мемлекеттердің юрисдикциясы бірнеше халықаралық-құқықтық актілермен айқындалады. 1982 жылғы 10 желтоқсандағы БҰҰ-ның Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясының 95-бабына сәйкес, әскери кемелер ашық теңізде қандай да бір мемлекеттің, туы бар мемлекеттен басқа, юрисдикциясынан толық иммунитетке ие болады. Халықаралық құқықтық құжаттарға сәйкес, шетелдік әскери кеменің немесе оның экипажы мүшелерінің кемесі орналасқан аумақтық немесе ішкі сулардағы мемлекеттің заңдарын сақтамауы тек әскери кеме тіркелген мемлекеттің юрисдикциясына жатады.
Алайда, егер мұндай кеменің немесе әуе кемесінің экипажы мүшелері оның бортынан шығып, шетел мемлекетінің аумағында тікелей (клубта, мейрамханада және т.б.) жүрсе, онда оларға халықаралық құқық нормаларына сәйкес шетел мемлекетінің юрисдикциясы қолданылады.
Қазақстан Республикасының портына тіркелген әскери емес (азаматтық) кемелерде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдар ҚК бойынша қылмыстық жауаптылыққа тек аталған кемелер Қазақстан Республикасының шегінен тыс ашық су немесе әуе кеңістігінде болған жағдайда ғана тартылады.
Қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жерді анықтау кезінде осы қылмыстық құқық бұзушылықтың Қазақстан Республикасының юрисдикциясына жататынын немесе жатпайтынын шешу кезінде белгілі бір қиындықтар туындайды. Мұндай мәселе қылмыстық құқық бұзушылық бір мемлекеттің аумағында басталып, екінші мемлекеттің аумағында аяқталған немесе қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылар өз әрекеттерін әртүрлі мемлекеттердің аумағында жүзеге асырған жағдайларда туындайды.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігіне сәйкес, Қазақстан Республикасының аумағында жасалған қылмыстық құқық бұзушылық деп Қазақстан Республикасының аумағында басталған немесе жалғастырылған не аяқталған іс-әрекет танылады. Демек, егер іс-әрекет Қазақстан Республикасының аумағында жасалып, ал қоғамдық қауіпті салдарлар басқа мемлекеттің аумағында туындауға тиіс болса, онда қылмыстық құқық бұзушылық Қазақстан Республикасының аумағында жасалған деп танылады. Шетелде басталып, Қазақстан Республикасының аумағында жалғастырылған немесе аяқталған қылмыстық құқық бұзушылықтар да Қазақстан Республикасы ҚК-нің қолданылу аясына жатады. Қатысып жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың жасалған жері деп орындаушының құқыққа қарсы қызметі аяқталған немесе тоқтатылған аумақ танылуға тиіс. Осылайша, кез келген жеке тұлғалар, оның ішінде шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған жағдайда Қазақстан Республикасының қылмыстық заңдары бойынша жауаптылыққа жатады.
Аумақтық қағидаттан ерекшелік болып ҚК-нің 7-бабының 4-бөлігінде бекітілген дипломатиялық иммунитет қағидаты табылады. Оған сәйкес, «Шет мемлекеттердің дипломатиялық өкілдері мен иммунитетті пайдаланатын өзге де азаматтардың Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған жағдайда қылмыстық жауаптылығы туралы мәселе халықаралық құқық нормаларына сәйкес шешіледі».
Осындай ереже Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының нормаларын қолдану туралы» нормативтік қаулысында да қамтылған. Аталған нормативтік қаулының 8-тармағында: «ҚК-нің 7-бабының 4-бөлігіне сәйкес, шет мемлекеттердің дипломатиялық өкілдері мен иммунитетті пайдаланатын өзге де азаматтардың Қазақстан Республикасының аумағында қылмыс жасаған жағдайда қылмыстық жауаптылығы туралы мәселе халықаралық құқық нормаларына (атап айтқанда, 1961 жылғы Дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясына, 1963 жылғы Консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясына) және Қазақстан Республикасының басқа да халықаралық шарттарына сәйкес шешіледі.
Бұл жағдайда дипломатиялық қызметкерлердің иммунитеті, яғни қабылдаушы елде жасалған құқыққа қайшы әрекеттері үшін тиісті адамдарды қылмыстық қудалаудан, ұстаудан және қамауға алудан, айғақтар беруден, үй-жайлар мен құжаттарды тексеруден босату туралы сөз болып отыр».
Дипломатиялық иммунитетті пайдаланатын адамдардың тізбесі Қазақстан Республикасының ҚПК-де және халықаралық-құқықтық актілерде айқындалады.
Мәселен, ҚПК-нің 553-бабының 1-бөлігіне және Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарға сәйкес, қылмыстық қудалаудан дипломатиялық иммунитеті бар адамдарға мыналар жатады:
шет мемлекеттердің дипломатиялық өкілдіктерінің басшылары, осы өкілдіктердің дипломатиялық персоналының мүшелері және олармен бірге тұратын әрі Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмайтын олардың отбасы мүшелері;
өзара түсіністік негізінде дипломатиялық өкілдіктердің қызмет көрсетуші персоналының қызметкерлері және олармен бірге тұратын олардың отбасы мүшелері, егер бұл қызметкерлер мен олардың отбасы мүшелері Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмаса немесе Қазақстанда тұрақты тұрмаса, сондай-ақ консулдықтардың басшылары мен өзге де консулдық лауазымды адамдар, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартында өзгеше көзделмесе, өздерінің қызметтік міндеттерін атқару кезінде жасаған әрекеттеріне қатысты;
өзара түсіністік негізінде дипломатиялық өкілдіктердің әкімшілік-техникалық персоналының қызметкерлері және олармен бірге тұратын олардың отбасы мүшелері, егер бұл қызметкерлер мен олардың отбасы мүшелері Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмаса немесе Қазақстанда тұрақты тұрмаса;
дипломатиялық курьерлер;
халықаралық келіссөздерге, халықаралық конференциялар мен кеңестерге қатысу немесе өзге де ресми тапсырмаларды орындау үшін Қазақстанға келетін шет мемлекеттердің басшылары мен өкілдері, парламенттік және үкіметтік делегациялардың мүшелері және өзара түсіністік негізінде шет мемлекеттер делегацияларының қызметкерлері, сондай-ақ осы мақсаттар үшін Қазақстан Республикасының аумағы арқылы транзитпен өтетін аталған адамдар және олармен бірге жүретін, Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмайтын отбасы мүшелері;
Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан халықаралық ұйымдар жанындағы шет мемлекеттер өкілдіктерінің басшылары, мүшелері мен персоналы, халықаралық ұйымдардың лауазымды адамдары, халықаралық шарттар немесе жалпыға танылған халықаралық әдет-ғұрыптар негізінде;
үшінші мемлекеттегі шет мемлекеттердің дипломатиялық өкілдіктерінің басшылары, дипломатиялық персоналының мүшелері, Қазақстан Республикасының аумағы арқылы транзитпен өтетін және аталған адамдармен бірге жүретін немесе оларға қосылу не өз еліне қайту үшін бөлек жол жүретін олардың отбасы мүшелері;
Қазақстан Республикасының халықаралық шартына сәйкес өзге де адамдар.
ҚПК-нің 553-бабы 1-бөлігінің 1), 4)–7) тармақтарында көрсетілген адамдар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының халықаралық шартына сәйкес өзге де адамдар қылмыстық қудалаудан иммунитеттен шет мемлекеттің айқын білдірілген түрде бас тартуы болған жағдайда ғана қылмыстық қудалауға тартылуы мүмкін. Мұндай бас тарту туралы мәселе Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі арқылы дипломатиялық жолмен шешіледі. Егер тиісті шет мемлекет аталған адамдардың қылмыстық қудалаудан иммунитетінен бас тартпаса, қылмыстық іс тоқтатылуға жатады (ҚПК-нің 553-бабының 2-бөлігі).
Ерекшелік ретінде дипломатиялық өкілдіктердің қызмет көрсетуші және әкімшілік-техникалық персоналының қызметкерлері мен олармен бірге тұратын отбасы мүшелері, егер олар Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмаса немесе Қазақстанда тұрақты тұрмаса, сондай-ақ консулдықтардың басшылары мен өзге де консулдық лауазымды адамдар жасаған қылмыс олардың қызметтік міндеттерін орындауына байланысты болған және Қазақстан Республикасының мүдделеріне қарсы бағытталмаған жағдайлар қарастырылады, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартында өзгеше көзделмесе (ҚПК-нің 553-бабының 3-бөлігі).
ҚПК-нің 553-бабы 1-бөлігінің 1), 4), 7) тармақтарында көрсетілген адамдар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының халықаралық шартына сәйкес өзге де адамдар жеке басына қол сұғылмаушылық құқығын пайдаланады. Олар өздеріне қатысты шығарылған және заңды күшіне енген сот үкімін орындау қажет болған жағдайларды қоспағанда, ұстала алмайды немесе қамауға алынбайды (ҚПК-нің 554-бабының 1-бөлігі).
ҚПК-нің 553-бабы 1-бөлігінің 2) және 3) тармақтарында көрсетілген адамдар, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартында өзгеше көзделмесе, тек ауыр, аса ауыр қылмыс жасағаны үшін қудаланған немесе заңды күшіне енген сот үкімі орындалған жағдайда ғана ұстала немесе қамауға алынуы мүмкін (ҚПК-нің 554-бабының 2-бөлігі).
1961 жылғы Дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясы, 1973 жылғы Халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдарға, оның ішінде дипломатиялық агенттерге қарсы қылмыстардың алдын алу және оларды жазалау туралы БҰҰ конвенциясы және басқа да актілер дипломатиялық өкілдердің, олардың отбасы мүшелерінің және өкілдіктердің әкімшілік-техникалық персоналы қызметкерлерінің, сондай-ақ дипломатиялық иммунитет қолданылатын өзге де ресми тұлғалардың тізбесін белгілейді.
ҚР ҚК қолданылуы мүмкін емес дипломатиялық иммунитеті бар адамдар қатарына дипломатиялық миссиялардың басшылары (елшілер, істердегі сенімді өкілдер, уақытша сенімді өкілдер), дипломатиялық агенттер, уәкілдер, кеңесшілер, бірінші, екінші және үшінші хатшылар, атташелер және басқалар, сондай-ақ олардың отбасы мүшелері жатады.
Иммунитет пен жеке басына қол сұғылмаушылық дегеніміз – дипломатиялық иммунитетті пайдаланатын адамдардың аккредиттелген (болатын) жеріндегі заң бойынша сол жерде жасаған қылмыстық құқық бұзушылығы үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылмайтынын білдіреді. Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған жағдайда, мұндай адамдар, әдетте, «персона нон грата» (лат. persona non grata – қалаусыз адам, яғни тағайындалатын мемлекеттің үкіметі тарапынан сенімге ие болмаған немесе осындай сенімнен айырылған және қабылдаушы елден кері шақырылуға жататын дипломатиялық өкіл) деп жарияланып, қабылдаушы елдің аумағынан шығарылады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилұлы Борчашвилидің авторлығымен.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
