Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 8-бабына түсіндірме. Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарға қатысты қылмыстық заңның қолданылуы
Қазақстан Республикасының азаматтары Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған жағдайда, егер олар жасаған әрекет аумағында жасалған мемлекеттің заңнамасы бойынша қылмыстық жазаланатын деп танылса және бұл адамдар басқа мемлекетте сотталмаған болса, осы Кодекс бойынша қылмыстық жауаптылыққа жатады. Көрсетілген адамдар сотталған жағдайда, жаза қылмыстық құқық бұзушылық жасалған мемлекеттің заңында көзделген санкцияның жоғарғы шегінен аспауға тиіс. Осындай негіздер бойынша Қазақстан Республикасының аумағында жүрген шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар да, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартына сәйкес олар қылмыстық жауаптылыққа тарту немесе жазасын өтеу үшін шет мемлекетке берілмейтін болса, жауаптылықта болады.
Осы Кодекстің ережелері Қазақстан Республикасының азаматтарына, Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын азаматтығы жоқ адамдарға қатысты, олар терроризмдік немесе экстремистік қылмыс не бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыс жасаған жағдайда немесе Қазақстан Республикасының өмірлік маңызы бар мүдделеріне өзге де ауыр зиян келтіргені үшін, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартында өзгеше белгіленбесе, қылмыс жасалған жеріне қарамастан қолданылады.
Егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартында өзгеше көзделмесе немесе басқа мемлекеттің аумағында жасалған қылмыстық жазаланатын әрекет Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделеріне нұқсан келтірмесе, адамның басқа мемлекеттің аумағында қылмыстық жазаланатын әрекет жасауының сотталғандығы және өзге де қылмыстық-құқықтық салдары осы адамның Қазақстан Республикасының аумағында жасалған қылмыстық құқық бұзушылығы үшін қылмыстық жауаптылығы туралы мәселені шешу кезінде қылмыстық-құқықтық маңызға ие болмайды.
Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерде орналасқан Қазақстан Республикасы әскери бөлімдерінің әскери қызметшілері шет мемлекеттің аумағында жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтары үшін, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартында өзгеше көзделмесе, осы Кодекс бойынша қылмыстық жауаптылықта болады.
Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұрмайтын шетелдіктер, сондай-ақ азаматтығы жоқ адамдар Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде қылмыс жасаған жағдайда, егер бұл әрекет Қазақстан Республикасының мүдделеріне қарсы бағытталса және Қазақстан Республикасының халықаралық шартында көзделген жағдайларда, егер олар басқа мемлекетте сотталмаған болса және Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық жауаптылыққа тартылса, осы Кодекс бойынша қылмыстық жауаптылыққа жатады.
Түсіндіріліп отырған бап Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде жасалған әрекеттерге қатысты ҚР ҚК-нің қолданылуын заңнамалық тұрғыдан реттейді.
Қылмыстық заңның аумақтық қолданылу қағидаты – бұл белгілі бір аумаққа қатысты оның міндетті күшінің, сол аумақта қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның мемлекеттік тиесілігіне қарамастан, таралуы. Бұл қағидат мемлекеттің егемендігін және оның өз аумағында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кез келген адамды қылмыстық қудалауға құқығы бар екенін көрсетеді.
ҚР Конституциясының 11-бабының 2-тармағына сәйкес, Республика өз азаматтарын одан тыс жерлерде қорғауға және оларға қамқорлық жасауға кепілдік береді.
Қазақстан Республикасының 1991 жылғы 20 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» Заңының 1-бабына сәйкес:
Қазақстан Республикасының азаматтығы тұлғаның мемлекетпен тұрақты саяси-құқықтық байланысын айқындайды, ол олардың өзара құқықтары мен міндеттерінің жиынтығын білдіреді;
Қазақстан Республикасында әрбір адамның азаматтық алуға құқығы бар;
Қазақстан Республикасының азаматтығы Заңға сәйкес алынады және тоқтатылады;
Қазақстан Республикасының азаматын ешбір жағдайда азаматтығынан, азаматтығын өзгерту құқығынан айыруға, сондай-ақ Қазақстаннан тыс жерге қуып жіберуге болмайды.
Көрсетілген Заңның 3-бабына сәйкес: «Қазақстан Республикасының азаматтары болып мыналар табылады:
осы Заң күшіне енген күні Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын адамдар;
Қазақстан Республикасының аумағында туған және шет мемлекеттің азаматтығында тұрмайтын адамдар;
Заңға сәйкес Қазақстан Республикасының азаматтығын алған адамдар.
Қазақстан Республикасының азаматы үшін басқа мемлекеттің азаматтығы танылмайды».
Азаматтық қағидатының мәні Қазақстан Республикасының азаматтары Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған жағдайда ҚР ҚК бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылуға жататынында.
Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерде жүрген азаматтары мемлекет тарапынан қорғау мен қамқорлыққа ие болады, алайда сонымен қатар шетелде жасаған қылмыстық құқық бұзушылығы үшін өз елінің заңдары бойынша жауаптылықта болады. Сонымен бірге олар жасаған әрекет қылмыс жасалған мемлекеттің аумағында қылмыстық жазаланатын деп танылған және бұл адамдар сол мемлекетте сотталмаған жағдайда ғана қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін. Бұл ретте кінәлі адамдарға тағайындалатын жаза қылмыстық құқық бұзушылық жасалған мемлекеттің заңында көзделген санкцияның жоғарғы шегінен аспауға тиіс.
Мысалы, Қазақстан Республикасының азаматы У. Гонконгта саяхаттап жүріп, жаяу жүргіншіні қағып кетіп, абайсызда оның денсаулығына ауыр зиян келтірген. Гонконгта оны жауаптылыққа тартып үлгермеген, себебі кінәлінің жеке басы анықталған кезде азамат У. Отанына қайтып оралған болатын. Азамат У.-ды ҚР ҚК-нің 345-бабының 2-бөлігі бойынша жауаптылыққа тарту қажет. Бұл ретте оны Қытай заңнамасында көзделген санкцияның жоғарғы шегінен асатын жазаға соттауға болмайды.
Тағы бір мысал. Аудандық судьяның қаулысымен Т.-ға қатысты ҚР ҚК-нің 345-бабының 2-бөлігі бойынша қылмыстық іс соттылықтың бұзылуына байланысты прокурорға қайтарылған. Сот өз шешімін аталған қылмыстың Ресей Федерациясының Омбы облысының аумағында жасалғанымен және істің қылмыс жасалған жер бойынша қаралуға тиіс екендігімен негіздеген. Прокурордың наразылығы бойынша судьяның қаулысы негізсіз деп танылып, күші жойылған. Т. ҚР азаматы болған, Ресей Федерациясының аумағында жасаған әрекеті үшін Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық жауаптылыққа тартылған және ҚР ҚК-нің 8-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша жауаптылыққа тартылуға тиіс еді.
Осындай негіздер бойынша Қазақстан Республикасының аумағында жүрген шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар да, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартына сәйкес олар қылмыстық жауаптылыққа тарту немесе жазасын өтеу үшін шет мемлекетке берілмейтін болса, шетелде жасаған қылмыстық құқық бұзушылығы үшін ҚР заңдары бойынша жауаптылықта болады.
ҚР ҚК-не алғаш рет Кодекстің ережелері Қазақстан Республикасының азаматтарына, Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын азаматтығы жоқ адамдарға қатысты, олар терроризмдік немесе экстремистік қылмыс не бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігіне қарсы қылмыс жасаған жағдайда немесе Қазақстан Республикасының өмірлік маңызы бар мүдделеріне өзге де ауыр зиян келтіргені үшін, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартында өзгеше белгіленбесе, қылмыс жасалған жеріне қарамастан қолданылатыны туралы норма енгізілді.
Әлемдік қоғамдастық аталған қылмыстық жазаланатын әрекеттерді халықаралық құқықтық тәртіпке және бүкіл адамзаттың мүдделеріне елеулі қауіп төндіретін әрекеттер ретінде таниды. Қазақстан Республикасының өмірлік маңызы бар мүдделеріне өзге де ауыр зиян келтіру үшін қылмыстық жауаптылық Қазақстан Республикасының Конституциясы нормаларына сәйкес келтіру мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы 2017 жылғы 11 шілдедегі ҚР Заңымен белгіленген және бұл мәселе тек ішкі сипаттағы проблема болып табылады.
Соңғы уақытта бұл қауіптің деңгейі өсу үрдісіне ие. Бүгінгі таңда БҰҰ және басқа да беделді халықаралық ұйымдар терроризмнің кез келген көрінісін айыптайтын арнайы актілер қабылдады және осы зұлымдықпен қатаң әрі ымырасыз күрес жүргізу қажеттігін бірнеше рет атап өтті. Мәселен, 2001 жылғы 28 қыркүйекте БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі қабылдаған № 1373 (2001) қарарының 2-тармағының «е» тармақшасында терроризмнің әдістері мен практикасы Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттары мен қағидаттарына қайшы келетіні атап көрсетілген. Осыған байланысты мемлекеттер террористік актілерді қаржыландыруға, жоспарлауға, дайындауға немесе жасауға қатысатын не террористік актілерді қолдайтын кез келген адамның сот жауаптылығына тартылуын, сондай-ақ мұндай адамдарға қатысты кез келген басқа шаралардан бөлек, осындай террористік актілердің ішкі заңдар мен ережелерде ауыр қылмыстық құқық бұзушылықтар ретінде саралануын және жаза осындай террористік актілердің ауырлығын тиісінше көрсетуін қамтамасыз етуге тиіс.
Осы салада қолданылатын халықаралық шарттар қатысушы мемлекеттердің аталған жағымсыз құбылыстарға қарсы іс-қимыл жасау бойынша белсенді ынтымақтастығы қажеттігін көздейді. Мәселен, ҚР-ның 2008 жылғы 15 желтоқсандағы № 104-IV Заңымен ратификацияланған Барлық адамдарды күштеп жоқ болып кетуден қорғау туралы халықаралық конвенцияның 9-бабына сәйкес: «Әрбір қатысушы мемлекет күштеп жоқ болып кету қылмысына қатысты өз юрисдикциясын жүзеге асыру құзыретін белгілеу үшін қажетті шараларды қабылдайды:
а) қылмыс оның юрисдикциясындағы кез келген аумақта немесе осы мемлекетте тіркелген теңіз немесе әуе кемесінің бортында жасалған кезде;
в) болжамды құқық бұзушы осы мемлекеттің азаматы болған кезде;
с) күштеп жоқ болып кеткен адам осы мемлекеттің азаматы болған кезде және егер осы мемлекет мұны орынды деп есептесе.
Әрбір қатысушы мемлекет сондай-ақ болжамды құқық бұзушы оның юрисдикциясындағы кез келген аумақта болған кезде, егер ол өзінің халықаралық міндеттемелеріне сәйкес оны басқа мемлекетке бермесе немесе тапсырмаса не юрисдикциясын өзі мойындайтын халықаралық қылмыстық сотқа тапсырмаса, күштеп жоқ болып кету қылмысына қатысты өз юрисдикциясын жүзеге асыру құзыретін белгілеу үшін қажетті шараларды қабылдайды».
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігіне сәйкес, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартында өзгеше көзделмесе немесе басқа мемлекеттің аумағында жасалған қылмыстық құқық бұзушылық Қазақстан Республикасының мүдделеріне нұқсан келтірмесе, адамның басқа мемлекеттің аумағында қылмыстық құқық бұзушылық жасауының сотталғандығы және өзге де қылмыстық-құқықтық салдары осы адамның Қазақстан Республикасының аумағында жасалған қылмыстық құқық бұзушылығы үшін қылмыстық жауаптылығы туралы мәселені шешу кезінде қылмыстық-құқықтық маңызға ие болмайды.
Бұл дегеніміз, егер Қазақстан Республикасының халықаралық шартында өзгеше көзделмесе, адам бұрын сотталған болса немесе Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған болса, Қазақстан Республикасының аумағында жасалған қылмыстық құқық бұзушылығы үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылған кезде бұл мән-жайлар ескерілмейді. Сонымен бірге, егер адам бұрын басқа мемлекеттің қылмыстық заңнамасы бойынша Қазақстан Республикасының мүдделеріне нұқсан келтіретін қылмыс жасағаны үшін (мысалы, Қазақстан Республикасының азаматын өлтіргені үшін) сотталған болса, мұндай сотталғандық Қазақстан аумағында жасалған ұқсас әрекеті үшін адамды жауаптылыққа тарту кезінде ескеріледі. Бұл жағдайда қылмыстық заңның нақты қағидаты орын алады, оның мәні мемлекеттің өз қылмыстық заңының қолданылуын шетел азаматтары оның аумағынан тыс жерде жасаған, егер олар осы мемлекеттің мүдделеріне қол сұқса, қылмыстарға таратуында.
Талданып отырған норманың 3-бөлігінде Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерде орналасқан Қазақстан Республикасы әскери бөлімдерінің әскери қызметшілерінің шет мемлекеттің аумағында жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтары үшін жауаптылығы туралы айтылған. Өз елінің шегінен тыс жерлерде орналасқан әскери бөлімдердің әскери қызметшілері әскери бөлім орналасқан жерде лауазымдық немесе әскери қылмыстық құқық бұзушылық не өз мемлекетінің мүдделеріне қарсы бағытталған қылмыс жасаған жағдайда ҚР ҚК бойынша қылмыстық жауаптылықта болады. Әскери қызметшілер әскери бөлім орналасқан жерден тыс жерде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған жағдайда аумақтық қағидат қолданылады, яғни адам қылмыстық құқық бұзушылық жасаған мемлекеттің заңдары бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылады.
Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар, әдетте, Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде жасаған қылмыстары немесе қылмыстық теріс қылықтары үшін жауаптылықта болмайды. Бұл қағидадан ерекшелік болып түсіндіріліп отырған баптың 4-бөлігінде көзделген, шетелдіктің немесе Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұрмайтын азаматтығы жоқ адамның шетелде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған жағдайлары табылады.
ҚР ҚК-нің 8-бабының 4-бөлігіне сәйкес, Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұрмайтын шетелдіктер, сондай-ақ азаматтығы жоқ адамдар Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде қылмыс жасаған жағдайда, егер бұл әрекет Қазақстан Республикасының мүдделеріне қарсы бағытталса және Қазақстан Республикасының халықаралық шартында көзделген жағдайларда, егер олар басқа мемлекетте сотталмаған болса және Қазақстан Республикасының аумағында қылмыстық жауаптылыққа тартылса, ҚР ҚК бойынша қылмыстық жауаптылыққа жатады (заңның кеңістікте қолданылуының нақты қағидаты).
Түсіндіріліп отырған баптың 4-бөлігінде бекітілген ережені сөзбе-сөз түсіндіруден Қазақстан Республикасының мүдделеріне тікелей қарсы бағытталған қылмыстар деп Қазақстан Республикасының мүдделеріне тікелей қарсы бағытталған қылмыстарды түсіну қажет екені туындайды. Оларға ҚР ҚК-нің «Конституциялық құрылыс негіздеріне және мемлекет қауіпсіздігіне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар» атты 5-тарауында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар жатады.
Іс жүзінде ҚР ҚК-де көзделген және Қазақстан Республикасында тұрақты тұрмайтын шетел азаматы немесе азаматтығы жоқ адам жасаған кез келген қылмыстық құқық бұзушылық қылмыстық заңның кеңістікте қолданылуының нақты қағидатын қолдануға негіз бола алады.
Нақты қағидатты қолдану үшін адам жасаған қылмысы немесе қылмыстық теріс қылығы үшін бұрын басқа сотпен сотталмаған болуы қажет.
ҚР ҚК-нің 8-бабының 4-бөлігіне сәйкес, нақты қағидат Қазақстан Республикасында тұрақты тұрмайтын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың әрекеттеріне ғана қолданылады. Нақты қағидаттың қолданылу аясынан Қазақстан Республикасының азаматтары және Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын азаматтығы жоқ адамдар шығарылған.
Қылмыстық заңның кеңістікте қолданылуының нақты қағидаты шетел азаматтары мен Қазақстан Республикасында тұрақты тұрмайтын азаматтығы жоқ адамдар Қазақстанның шегінен тыс жерлерде қылмыс жасаған жағдайда қолданылады.
«Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде» деген сөз тіркесі шет мемлекеттің аумағын да, халықаралық кеңістікті де қамтиды. Мұндай тұжырым Қазақстан Республикасының қылмыстық-құқықтық юрисдикциясын Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасынан тыс жерлерде Қазақстан Республикасының мүдделеріне, оның азаматтарына, Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын азаматтығы жоқ адамдарға қарсы бағытталған кез келген қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасаған барлық шетел азаматтары мен Қазақстан Республикасында тұрақты тұрмайтын азаматтығы жоқ адамдарға таратуға мүмкіндік береді.
Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің (1966 ж.) 15-бабының 1-тармағында әрекеттің қылмыстылығы тек ішкі қылмыстық заңнамаға ғана емес, халықаралық құқыққа да (шарттық немесе әдеттегі нормаларға) сәйкес айқындалатыны айтылған: «Ешкім де әрекет немесе әрекетсіздік жасалған кезде қолданылған ұлттық заңнамаға немесе халықаралық құқыққа сәйкес қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмаған қандай да бір әрекеті немесе әрекетсіздігі үшін қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп танылмайды».
Аталған Пактінің 15-бабының 2-тармағында: «Осы баптағы ешнәрсе де әрекет немесе әрекетсіздік жасалған кезде халықаралық қоғамдастық таныған құқықтың жалпы қағидаттарына сәйкес қылмыстық құқық бұзушылық болып табылған кез келген әрекеті немесе әрекетсіздігі үшін кез келген адамды сотқа беруге және жазалауға кедергі келтірмейді», – деп белгіленген. Осыған ұқсас ережелер Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын қорғау туралы 1950 жылғы конвенцияның 7-бабының 1-тармағында да қамтылған. Бұл шарттық халықаралық-құқықтық нормалар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия мен Жапонияның басты әскери қылмыскерлерін соттаған Нюрнберг және Токио әскери трибуналдарынан кейін пайда болды. Оларға ауыр қылмыстар жасау айыптары тағылды, олардың қатарына осы басқыншы мемлекеттердің ғана емес, жеңімпаз державалардың да қылмыстық заңнамасында көзделмеген әрекеттер кірді (мысалы, бейбітшілікке қарсы қылмыстар: басқыншылық соғысты жоспарлау, дайындау, тұтандыру және жүргізу).
Әрбір қатысушы мемлекет, егер қылмыс осы қатысушы мемлекеттің азаматына қарсы жасалса, өзінің юрисдикциясын белгілейді (2000 жылғы 15 қарашадағы БҰҰ-ның Трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа қарсы конвенциясының 15-бабы 2-тармағының «а» тармақшасы). Қатысушы мемлекет сондай-ақ осындай кез келген қылмыс осы мемлекеттің азаматына қарсы немесе осы мемлекеттің өзіне қарсы жасалған жағдайда өзінің юрисдикциясын белгілей алады (БҰҰ-ның Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясының 42-бабы).
Өкінішке қарай, заң шығарушы ҚР ҚК-нің бір жағынан, халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттары мен нормаларына негізделетінін (1-баптың 2-бөлігі), ал екінші жағынан, әрекеттің қылмыстылығы, оның жазаланушылығы және өзге де қылмыстық-құқықтық салдары тек ҚР ҚК-мен айқындалатынын (4-баптың 1-бөлігі) ескере отырып, Қазақстан Республикасының халықаралық-құқықтық міндеттемелерін іске асыру мүмкіндігі мәселелерін ҚР ҚК-де көрсетуді қажет деп таппаған.</p>
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы – Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Қарар Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
