Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 80-бабына түсініктеме. Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы
1. Осы бөлімнің күші қолданылатын кәмелетке толмағандар деп қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кезде он төрт жасқа толған, бірақ он сегіз жасқа толмаған адамдар танылады.
2. Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кәмелетке толмағандарға жаза тағайындалуы мүмкін не оларға тәрбиелік ықпалы бар мәжбүрлеу шаралары қолданылуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасында кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы жалпы қылмыстық заңнама шеңберінде реттеледі. Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығының ерекшеліктері ҚК-нің 6-бөлімінде және 2-тарауында бекітілген. Қылмыстық құқықтың барлық институттары кәмелетке толмағандарға да қолданылады.
ҚК-нің 6-бөлімі мен 2-тарауының функционалдық маңызы заңның жалпы ережелерін түзету және оларды кәмелетке толмағандарға қатысты толықтыру болып табылады. Бұл олардың дене, адамгершілік, мәдени және рухани даму ерекшеліктеріне байланысты. Сонымен қатар, бұл БҰҰ Бас Ассамблеясы мақұлдаған және 1990 жылғы 15 қазаннан бастап күшіне енген Бала құқықтары туралы конвенцияда көрініс тапқан гуманизм мен әділеттілік қағидаттарына сәйкес келеді.
Біріккен Ұлттар Ұйымының кәмелетке толмағандарға қатысты сот төрелігін жүзеге асыруға арналған ең төменгі стандартты қағидаларында (1985 жылғы 29 қарашада БҰҰ Бас Ассамблеясының 96-шы пленарлық отырысында қабылданған Бейжің қағидалары) кәмелетке толмағандарға қатысты сот төрелігі жүйесі, ең алдымен, кәмелетке толмағанның әл-ауқатын қамтамасыз етуге және кәмелетке толмаған құқық бұзушыларға қолданылатын кез келген ықпал ету шаралары құқық бұзушының жеке басының ерекшеліктерімен де, құқық бұзушылықтың мән-жайларымен де әрдайым мөлшерлес болуын қамтамасыз етуге бағытталғаны атап көрсетілген.
Кәмелетке толмағандар ересектермен салыстырғанда осал келеді, өздерін қорғау қабілеті төмен болады, сондықтан кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы істер бойынша сот ісін жүргізу материалдық және процестік заңнама талаптарын қатаң сақтауға, кәмелетке толмағандардың мүдделерін қамтамасыз етуге, олардың заңды құқықтарын қорғауға, әділ жаза тағайындауға және жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауының алдын алуға барынша ықпал етуге негізделуге тиіс.
Кәмелетке толмағандарды оқшаулауға байланысты шаралар аса қажетті жағдайларда ғана қолданылуға тиіс. Мәселен, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 18-тармағында соттарға кәмелетке толмаған адамға қатысты үкім шығару кезінде ҚПК-нің 390 және 544-баптарында көзделген мәселелерді шешу қажеттігі жөнінде нұсқау берілген.
Бұл ретте сот кәмелетке толмаған адамды түзеу және қайта тәрбиелеу оны қоғамнан оқшауламай мүмкін болмайтын жағдайда ғана оған бас бостандығынан айыру түріндегі жаза тағайындау туралы шешім қабылдай алады, бұл ретте қабылданған шешімнің себептері үкімде көрсетілуге тиіс.
Кәмелетке толмағандарға ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру жазасын негізсіз тағайындауға жол бермеу қажет.
Егер кәмелетке толмағандарға ҚК-нің 56-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген қағидалар ескеріле отырып, бас бостандығынан айыру түріндегі жаза тағайындалса, онда Жоғарғы Соттың аталған қаулысының 19-тармағына сәйкес жазаның неғұрлым қатаң түрінің мерзімінің немесе мөлшерінің жартысы мен төрттен үш бөлігі кәмелетке толмаған адамға аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық үшін тағайындалуы мүмкін болған тиісінше 10 немесе 12 жыл бас бостандығынан айыру мерзімінен есептелуге тиіс.
ҚК-нің 6-бөлімінде кәмелетке толмағандарға қолданылатын жазалар жүйесі мен түрлерін, оларды тағайындауды, сондай-ақ қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босатуды регламенттейтін ережелер қамтылған.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығының ерекшеліктерін регламенттейтін нормалар біріктірілген, жүйеленген және жазаны тағайындау мен орындаудың, сондай-ақ сотталғандықтың жойылуының кез келген кезеңінде осы санаттағы адамдардың жасына байланысты психофизиологиялық ерекшеліктерін ескеруге мүмкіндік береді.
ҚК кәмелетке толмағандар деп қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кезде он төрт жасқа толған, бірақ он сегіз жасқа толмаған адамдарды таниды. Бұл ретте Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағында көрсетілгендей, қылмыстық құқық бұзушылықтар жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық басталатын жас ҚК-нің 15-бабында белгіленген. Кәмелетке толмағандардың істері бойынша қылмыстық процесті жүргізетін орган қылмыстық жауаптылыққа тартылатын адамның туған күнін (туған күні, айы, жылы) дәл анықтау үшін шаралар қабылдауға міндетті. Бұл ретте адам белгілі бір жасқа туған күні емес, одан кейінгі тәуліктен бастап толған болып есептеледі. Жасын растайтын құжаттар болмаған немесе осы құжаттардың дұрыстығына күмән туындаған жағдайда ҚПК-нің 271-бабы 1-бөлігінің 3) тармағына сәйкес сараптама тағайындау қажет. Мұндай жағдайларда туған күні деп сарапшылар көрсеткен жылдың соңғы күні есептеледі. Сарапшылар жасты ең төменгі және ең жоғарғы жыл санымен (мысалы, 14-тен 15 жасқа дейін) анықтаған кезде сараптама ұсынған ең төменгі жасты негізге алу қажет.
Бейжің қағидаларының 4.1-тармағында кәмелетке толмағандарға қатысты қылмыстық жауаптылық жасы ұғымы танылатын құқықтық жүйелерде мұндай жастың төменгі шегі эмоционалдық, рухани және зияткерлік жетілу аспектілерін ескере отырып, тым төмен деңгейде белгіленбеуге тиіс екені көзделген. Осы норманы түсіндіре отырып, Бейжің қағидаларында қылмыстық жауаптылық жасының ең төменгі шектері тарихи және мәдени ерекшеліктерге байланысты айтарлықтай ерекшеленетіні түсіндіріледі. Қазіргі заманғы тәсілдің мәні баланың қылмыстық жауаптылыққа байланысты моральдық және психологиялық аспектілерді көтере алу қабілетін, яғни оның жеке қабылдау және түсіну ерекшеліктеріне байланысты қоғамға айқын қарсы мінез-құлқы үшін жауаптылыққа тартылу мүмкіндігін анықтаудан тұрады. Егер қылмыстық жауаптылық жасының шекті деңгейі тым төмен белгіленсе немесе мүлдем белгіленбесе, жауаптылық ұғымы өзінің мәнін жоғалтады.
Жалпы алғанда, құқық бұзушылық немесе қылмыстық мінез-құлық үшін жауаптылық ұғымы мен отбасы жағдайы, азаматтық кәмелеттік жас және т.б. сияқты өзге де әлеуметтік құқықтар мен міндеттер арасында тығыз өзара байланыс бар. Сондықтан халықаралық деңгейде қолданылуы мүмкін ақылға қонымды ең төменгі жас шегін белгілеу үшін күш салу қажет.
Қылмыстық-құқықтық қатынастардың ерекше субъектісі ретіндегі кәмелетке толмаған адамның ең төменгі жасы — қылмыстық жауаптылықтың ең төменгі жасы. Қазақстанның қылмыстық құқығы қылмыстық жауаптылықтың ең төменгі жасын 14 жаспен шектейді. ҚК-нің 15-бабының 2-бөлігінде 14 жастан бастап жауаптылық белгіленген қылмыстардың тізбесі берілген. Бұл тізбені заң шығарушы Қылмыстық кодексте бекітілген белгілі бір әрекеттердің қоғамға қауіптілік дәрежесін, олардың кәмелетке толмағандар арасында таралуын және осы жаста олардың сипаты мен салдарының ауырлығын түсіну мүмкіндігін негізге ала отырып қалыптастырған. Сонымен бірге, егер кәмелетке толмаған адам қылмыстық жауаптылық жасына жеткенімен, психикалық бұзылумен байланысты емес психикалық дамуының кешеуілдеуі салдарынан қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде түсіне алмаса не оларға ие бола алмаса, ол қылмыстық жауаптылыққа жатпайды (ҚК-нің 15-бабының 3-бөлігі).
Бұл ретте Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 4-тармағына сәйкес кәмелетке толмаған адамның ақыл-ой кемістігі бар деп болжауға негіз болатын мәліметтер болған кезде соттарға оның психикалық даму деңгейін анықтау үшін міндетті түрде кешенді психологиялық-психиатриялық сараптама тағайындау ұсынылғанын ескеру қажет.
Он төрт жасқа толмаған жас балалар қылмыстық жауаптылыққа жатпайды. Бұл ретте заң шығарушы жас баланың өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде түсіне алмайтынын немесе оларға ие бола алмайтынын негізге алады.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кәмелетке толмағандарға жаза тағайындалуы мүмкін не оларға тәрбиелік ықпалы бар мәжбүрлеу шаралары қолданылуы мүмкін екені белгіленген. Бұл мәселені шешу, ең алдымен, кәмелетке толмаған адамның жасаған әрекетінің сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесіне, сондай-ақ істің мән-жайларына, тәрбиелену жағдайларына және т.б. байланысты болады.
Кәмелетке толмағандарға жаза тағайындау мәселесін талқылау кезінде соттар оларға ҚК-нің 81-бабында көрсетілген қылмыстық жазаның түрлері ғана қолданылуы мүмкін екенін, ал олардың мерзімдері мен мөлшерлері осы бапта белгіленген шектерден аспауға тиіс екенін ескеруі қажет. Бұл ретте ҚК-нің 82 және 83-баптарында көрсетілген мән-жайлар қосымша ескеріліп, істің мән-жайлары мен кәмелетке толмағандардың жеке басын ескере отырып, нақты жағдайда оларға тәрбиелік ықпалы бар мәжбүрлеу шараларын қолдану мүмкіндігі талқылануға тиіс.
Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту және оған жаза тағайындау мәселелерін дұрыс шешу үшін ҚПК-нің 113 және 531-баптарында көзделген мән-жайларды анықтаудың маңызы зор. Сондай-ақ кәмелетке толмаған адамның иланғыштық, қозғыштық, тәуелділік, мақтаншақтыққа, көшбасшылыққа, қиялдауға бейімділік және басқа да жеке-психологиялық қасиеттерін анықтау қажет. Осы мақсатта кәмелетке толмаған адамды тәрбиелеп отырған адамдардан және өзге де адамдардан жауап алу, оның денсаулығы мен зияткерлік дамуына қатысты ресми құжаттарды талап ету, сондай-ақ оған тиесілі жеке құжаттарды (күнделіктер, жазбалар, хаттар, аудиожазбалар және т.б.) зерттеу қажет.
Заң кәмелетке толмағандардың арасынан екі топты бөліп көрсетеді: 14 жастан 16 жасқа дейінгі және 16 жастан 18 жасқа дейінгі адамдар. Заң қылмыстық жауаптылық ерекшеліктерін осы жасқа байланыстырады.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығының шектері заңның бірінші кезекке кәмелетке толмаған құқық бұзушының құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауды қоятынымен айқындалады. Бұл төмендегілерден көрініс табады:
заң кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығын шектейді. Бұл шектеу жас белгісімен (ҚК-нің 15-бабы) немесе жасөспірімнің әлеуметтік, нақты және құқықтық жағдайымен айқындалады;
кінәлі адамның кәмелетке толмағандығы қылмыстық заң бойынша қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жай ретінде қарастырылады (ҚК-нің 53-бабы 1-бөлігінің 2) тармағы). Қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдету кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығының ерекше белгілерінің бірі болып табылады. Қылмыстық заңнамада жеңілдету ҚК-нің 53-бабы 1-бөлігінің 2) тармағының мазмұнында ғана емес, сонымен қатар жазаның төменгі шектерін төмендетуде және жоғарғы шектерін шектеуде (ҚК-нің 81-бабы), шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың жеңілдікті негіздерінде (ҚК-нің 86-бабы), ескіру және сотталғандық мерзімдерін қысқартуда (ҚК-нің 88, 89-баптары) көрініс табады;
кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығының ерекшеліктерінің қатарына олардың жеке басының ерекшеліктерін және жасөспірімнің өмірі мен тәрбиесін, оның қылмыстық мінез-құлқын айқындайтын әлеуметтік ортаны ескере отырып, жауаптылықты барынша дараландыру қағидаттарын да жатқызу қажет. Мәселен, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі нормативтік қаулысының 17-тармағында кәмелетке толмағандарға жаза тағайындау кезінде соттар ҚК-нің 52-бабында көрсетілген мән-жайлардан басқа, олардың өмір сүру және тәрбиелену жағдайларын (отбасындағы қолайсыз жағдай, ата-аналарының, жақын туыстарының кәмелетке толмағандарға дөрекі, кейде қатыгездікпен қарауы және т.б.), психикалық даму деңгейін, жеке басының ерекшеліктерін (психикалық бұзылыстың болуы, ұстамсыздық, ашуланшақтық және т.б.), қылмыстық құқық бұзушылық жасаудың себептерін (балалық бұзықтық, «компания үшін», қызғаныш, кекшілдік және т.б.), кәмелетке толмаған адамға жасы үлкен адамдардың ықпалын ескеруге міндетті екені айтылған;
кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығының ерекшеліктері қылмыстық-құқықтық сипаттағы арнайы шаралардың болуымен сипатталады — тәрбиелік ықпалы бар мәжбүрлеу шаралары, кәмелетке толмаған адамды ерекше режимде ұстайтын білім беру ұйымына орналастыру (ҚК-нің 83-бабы 1-бөлігінің 5) тармағы, ҚК-нің 84-бабының 1-бөлігі) және кәмелетке толмағандарды ұстауға арналған қылмыстық-атқару жүйесінің орташа қауіпсіздік мекемелерін құру.
Бейжің қағидаларына сәйкес қылмыстық-құқықтық ықпал ету шарасын таңдаған кезде соттар мынадай қағидаттарды басшылыққа алуға тиіс:
ықпал ету шаралары қылмыстың мән-жайлары мен ауырлығына ғана емес, кәмелетке толмаған адамның жағдайы мен қажеттіліктеріне, сондай-ақ қоғамның қажеттіліктеріне де әрдайым мөлшерлес болуға тиіс;
кәмелетке толмаған адамның жеке бас бостандығын шектеу туралы шешімдер тек мәселені мұқият қарастырғаннан кейін ғана қабылдануға тиіс және шектеулер мүмкіндігінше барынша азайтылуға тиіс;
кәмелетке толмаған құқық бұзушы басқа адамға қатысты күш қолдану арқылы жасалған ауыр әрекетті жасағаны үшін кінәлі деп танылған немесе өзге де ауыр құқық бұзушылықтарды бірнеше рет жасаған, сондай-ақ басқа да тиісті ықпал ету шарасы болмаған жағдайларды қоспағанда, оны жеке бас бостандығынан айыруға болмайды;
кәмелетке толмаған адамның ісін қарау кезінде оның әл-ауқаты туралы мәселе шешуші фактор болуға тиіс.
Кәмелетке толмағандарға қатысты қылмыстық заңнаманы қолдану кезінде жалпы сипаттағы бірқатар ережелерді ескеру қажет. Мәселен, он сегіз жасқа толғанға дейін жасалған қылмыс үшін сотталғандық қылмыстардың қайталануын және қауіпті қайталануын тану кезінде есепке алынбайды (ҚК-нің 14-бабының 3-бөлігі); он сегіз жасқа толғанға дейін қылмыс жасаған адамдарға өлім жазасы (ҚК-нің 47-бабының 2-бөлігі) және өмір бойына бас бостандығынан айыру (ҚК-нің 46-бабының 4-бөлігі) тағайындалмайды; адамның кәмелетке толмағандығы өздігінен жазаны жеңілдететін мән-жай болып табылады (ҚК-нің 53-бабы 1-бөлігінің 2) тармағы) және т.б.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Послания
