Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 18-бабына түсініктеме. Мас күйінде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдардың қылмыстық жауаптылығы
Алкогольді, есірткі құралдарын, психотроптық немесе басқа да есеңгірететін заттарды тұтынудан туындаған мас күйінде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам қылмыстық жауаптылықтан босатылмайды.
Кез келген мас күйінде қылмыстық құқық бұзушылық жасау жекелеген азаматтар үшін де, жалпы қоғам үшін де жоғары қауіп төндіреді. Алкоголь адам ағзасына әсер ете отырып, мас болу дәрежесі неғұрлым ауыр болған сайын оның санасы мен ерік-жігерін соғұрлым қатты зақымдайды.
Алкогольдік мас болу алкогольді бір рет тұтыну кезінде, спирттік ішімдіктерді жүйелі түрде тұтыну кезінде, алкогольге патологиялық құмарлық, яғни маскүнемдік ауруы кезінде болуы мүмкін, ал соңғы рет тұтыну патологиялық мас болуды, тиісінше, есі дұрыс еместік жағдайын туындатуы мүмкін.
Бүгінгі таңда спирттік ішімдіктерді тұтыну арқылы өзін мас күйіне келтірудің дәстүрлі түрлерімен қатар, есірткі заттарын, құрамында есірткі бар дәрілік препараттарды және бензиннің, желімнің, ацетонның және т.б. буларын иіскеу түріндегі есеңгірететін заттарды тұтынумен байланысты оның жаңа түрлері кеңінен таралуда.
Уытты заттарды тұтыну есірткіге тәуелділіктің дәстүрлі түрлерінен айырмашылығы, адамның орталық жүйке жүйесіне неғұрлым қарқынды әрі жойқын әсер етеді, оның санасын зақымдайды және жеке тұлғасының бұзылуына әкеледі. Алкогольге және есірткіге тәуелділік адамның ерік-жігерін әлсіретеді және спирттік ішімдіктерді немесе есірткі заттарын сатып алу үшін ақша табу мақсатында пайдакүнемдік қылмыстар жасаудың негізгі себептерінің біріне айналады. Спирттік ішімдіктерді, есірткі құралдарын және уытты заттарды теріс пайдалану тек ересек тұрғындардың денсаулығына ғана емес, генетикалық деңгейде болашақ ұрпақтардың денсаулығына да нұқсан келтіреді.
Түсіндіріліп отырған бап алкогольді, есірткі құралдарын, психотроптық немесе басқа да есеңгірететін заттарды тұтынудан туындаған күйде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту мәселелерін реттейді. Бұл ретте адам физиологиялық мас күйінде болуы тиіс.
Физиологиялық мас болу кезінде жүйке қызметінің тежелу процестерінің жұмыс істеуі және өзін-өзі бақылау әлсірейді. Алайда мас күйіндегі адам шындықпен байланысын сақтайды және оның әрекеттері уәжделген сипатта болады. Алкогольді тұтыну арқылы адам өз еркімен өзін қатты мас күйіне келтіреді, бұл психикалық процестерді бұзғанымен, адамның еркінен тыс туындайтын ауру жағдайы болып табылмайды.
Сонымен қатар, ҚК-нің 54-бабы 1-бөлігінің 12) тармағының негізінде қылмыстық құқық бұзушылықты алкогольдік, есірткілік немесе уытқұмарлық мас күйінде жасау қылмыстық жауаптылықты ауырлататын мән-жай деп танылуы мүмкін. Алайда сот қылмыстық құқық бұзушылықтың сипатына қарай бұл мән-жайды ауырлататын мән-жай деп танымауға құқылы.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағында былай делінген: «ҚК-нің 54-бабы бірінші бөлігінің 12) тармағына сәйкес сот қылмыстық құқық бұзушылықтың сипатына қарай қылмысты мас күйінде жасауды жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жай деп танымауға құқылы. Соттар бұл мәселені шешу кезінде қылмыстық әрекеттің жасалуы өзінің сипаты бойынша кінәлі адамның мас күйімен байланысты болған-болмағанын, сондай-ақ адамның осындай күйге түсу жағдайларын ескеруі қажет. Атап айтқанда, кәмелетке толмаған адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасау сәтіндегі мас күйі, егер ол ересек сыбайлас қатысушының оны спирттік ішімдіктерді, есірткі немесе басқа да есеңгірететін заттарды тұтынуға тартуымен байланысты болса, жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жай ретінде ескерілмейді.
ҚК-нің 53 немесе 54-бабында көзделген мән-жай ҚК-нің Ерекше бөлігінің бабының диспозициясында қылмыстың саралаушы белгілерінің бірі ретінде көрсетілген жағдайларда, ол осы қылмыстық құқық бұзушылықты жасағаны үшін жауаптылық пен жазаны жеңілдететін немесе ауырлататын мән-жай ретінде сотпен танылмайды.
Сот талқылауының шектері айыптау актісін жасау кезінде қалыптастырылатын тағылған айыппен шектеледі. Жауаптылық пен жазаны жеңілдететін немесе ауырлататын мән-жайлар айыптау мазмұнына енгізілген (ҚПК-нің 299-бабы 3-бөлігінің 4) тармағы). Демек, ҚПК-нің 340-бабының талаптарына сәйкес, соттың үкімде айыптау актісінде көрсетілмеген жауаптылықты ауырлататын мән-жайлардың бар екенін анықтауы сотталушының жағдайын нашарлатады және сот талқылауының шектерін бұзу болып табылады. Сонымен бірге жауаптылықты жеңілдететін мән-жайларды тану туралы мәселені шешу айыптау шектерімен шектелмейді және басты сот талқылауында анықталған істің нақты мән-жайларына негізделуге тиіс».
Алкогольді, есірткі құралдарын немесе басқа да есеңгірететін заттарды тұтынудан туындаған мас күйі есі дұрыс еместіктің медициналық өлшемшартын құрайтын психикалық бұзылулар санатына жатпайды.
Сот-психиатриялық тәжірибеде әдетте қарапайым алкогольдік мас болу мен патологиялық мас болуды ажырату қабылданған. Бұл ретте қарапайым алкогольдік мас болу шартты түрде мынадай дәрежелерге бөлінеді: 1) жеңіл; 2) орташа және 3) ауыр.
Мас болудың жеңіл дәрежесіне қоршаған ортаны қабылдаудың төмендеуі, зияткерлік қызмет саласының бұзылуы, зейіннің бұзылуы, ойлау процесіндегі реакциялардың баяулауы, сондай-ақ көңіл күйдің тұрақсыздығы және басқа да бұзылулар тән.
Мас болудың орташа дәрежесінде зейін тез бұзылады, қабылдау айқындығы болмайды және ойлау процесі баяулайды. Осы дәрежедегі мас күйіндегі адамдар ашушаң әрі агрессивті болады, бұл қылмыстық құқық бұзушылық жасауға әкеледі.
Мас болудың ауыр дәрежесінде ақылға қонымды әрекеттер мен пайымдаулар жасау қабілеті жоғалады, агрессивті, қиратушы әрекеттерге бейімділік пайда болады.
Мас болудың кез келген дәрежесінде есі дұрыс еместіктің медициналық өлшемшарты болмайды. Демек, физиологиялық мас болудың кез келген дәрежесінде қоғамға қауіпті әрекет жасаған адам қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі болып табылады және қылмыстық жауаптылықтан босатылмайды, өйткені оның әрекеттерінде есі дұрыс еместіктің медициналық та, заңдық та өлшемшарттары жоқ, дегенмен адамның психикалық процестері бұзылады, алайда бұл патологиялық мас болу кезіндегідей ауру жағдайы болып табылмайды.
Физиологиялық мас болу жағдайын адамның есі дұрыс еместігін жоққа шығаратын уақытша психикалық бұзылудың бір түрі болып табылатын патологиялық мас болудан ажырату қажет. Патологиялық мас болуды қысқа мерзімді психикалық бұзылудан сапалық жағынан ерекшеленетін физиологиялық мас болудың ауыр дәрежесінен де ажырату керек. Оларды дұрыс ажырату мас күйінде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарды қылмыстық жауаптылыққа тарту немесе патологиялық мас болу кезіндегі есі дұрыс еместік жағдайы туралы сөз болғанда одан босату мәселесін шешу үшін маңызды мәнге ие. Психиатрияда патологиялық мас болу жіті, қысқа мерзімге созылатын психикалық бұзылулар тобына жатады. Ол алкогольдің тек едәуір мөлшерін ғана емес, аз мөлшердегі дозаларын қабылдау нәтижесінде де туындайды. Бұл жағдайға сананың кенеттен өзгеруі тән.
Патологиялық мас болу негізінен екі түрде көрініс табады: эпилептоидтық және параноидтық. Патологиялық мас болудың эпилептоидтық түрінде адамда қоршаған шындықты бұрмаланған түрде қабылдау, сананың ымырттық күйі, ауру сипатындағы қозу пайда болады, бұл құқыққа қайшы мінез-құлыққа әкелуі мүмкін. Патологиялық мас болудың параноидтық түрінде адамда елестеулер, сандырақ идеялар пайда болады. Оның санасы бұзылады, қоршаған шындық бұрмаланып қабылданады, қорқыныш, үрей сезімдері туындайды, бұл соңғысының құтылуға, қорғануға, сандырақ күйінде өзіне жау болып көрінетін адамдарға шабуыл жасауға ұмтылысын тудыруы мүмкін. Параноидтық және эпилептоидтық мас болу түрлерінде жоғарыда аталған есі дұрыс еместіктің екі өлшемшарты да бар.
ҚК-нің 18-бабында бекітілген ереже алкогольді, есірткі құралдарын, психотроптық немесе басқа да есеңгірететін заттарды тұтынудан туындаған күйде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның мынадай шарттар болған кезде қылмыстық жауаптылықтан босатылмайтынын белгілейді: ол міндетті түрде қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің белгілеріне ие болуы, яғни есі дұрыс, қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін ҚК-нің 15-бабына сәйкес қылмыстық жауаптылық туындайтын жасқа толған жеке тұлға болуы тиіс, бұл ретте мас болу физиологиялық сипатта болуы қажет.
2021 жылғы Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
