Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 31-бабы. Топ болып жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылық туралы түсініктеме

Басты бет / Кодекстер / Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 31-бабы. Топ болып жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылық туралы түсініктеме

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 31-бабы. Топ болып жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылық туралы түсініктеме

Қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға алдын ала сөз байласпай, екі немесе одан да көп орындаушы бірлесіп қатысқан жағдайда, ол адамдар тобы жасаған қылмыстық құқық бұзушылық деп танылады.

Егер қылмыстық құқық бұзушылыққа алдын ала бірлесіп қылмыстық құқық бұзушылық жасау туралы уағдаласқан адамдар қатысса, ол адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалған қылмыстық құқық бұзушылық деп танылады.

Егер қылмысты ұйымдасқан топ, қылмыстық ұйым, қылмыстық қоғамдастық, трансұлттық ұйымдасқан топ, трансұлттық қылмыстық ұйым, трансұлттық қылмыстық қоғамдастық, террористік топ, экстремистік топ, банда немесе заңсыз әскерилендірілген құралым жасаса, қылмыс қылмыстық топ жасаған деп танылады.

Қылмыстық топты құрған не оған басшылық жасаған адам осы Кодекстің Ерекше бөлігінің тиісті баптарында көзделген жағдайларда қылмыстық топты ұйымдастырғаны және оған басшылық жасағаны үшін, сондай-ақ қылмыстық топ жасаған, егер олар оның пиғылымен қамтылған болса, барлық қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылыққа жатады.

Қылмыстық топтың басқа қатысушылары оның құрамына қатысқаны үшін осы Кодекстің Ерекше бөлігінің тиісті баптарында көзделген жағдайларда, сондай-ақ өздері дайындауға немесе жасауға қатысқан қылмыстары үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылады.

Қылмысқа қатысу нысандары мәселесінің теориялық және практикалық маңызы зор. Қылмысқа қатысу нысандарын нақты айқындау оның мәнін дұрыс түсіну, қылмысқа қатысушы жасаған қылмыстың сипатын, олардың қылмыстық жауаптылығының негіздері мен шектерін анықтау үшін қажет.

Қолданыстағы қылмыстық заңнамада «қылмысқа қатысу нысаны» деген термин жоқ.

ҚР ҚК-нің 31-бабында заң шығарушы қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысуды нысандарға бөлудің өлшемшарты ретінде сыбайлас қатысушылар арасындағы алдын ала келісімнің бар-жоғын пайдаланады. Осы бапта қылмысқа қатысудың үш нысаны көзделген: а) адамдар тобы; б) алдын ала сөз байласқан адамдар тобы; в) қылмыстық топ.

Бұл ретте қылмыс және қылмыстық теріс қылық түріндегі қылмыстық құқық бұзушылықтар қылмысқа қатысудың алғашқы екі нысанында, яғни адамдар тобы және алдын ала сөз байласқан адамдар тобы түрінде ғана жасалуы мүмкін. Қылмыстық топ құрамында (терминнің өзінен көрініп тұрғандай) тек қылмыстар жасалады. Егер қылмыстық топтың қатысушылары қылмыстармен қатар қылмыстық теріс қылықтар да жасаса, олар үшін жауаптылық жалпы негіздерде, қылмыстық теріс қылықты жасауға қатысқан әрбір адамға жеке-жеке туындайды. Қылмыстық топ қатысушыларының қылмыстық теріс қылық жасаған фактісінің қылмыстық-құқықтық маңызы жоқ.

ҚК-нің 31-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға алдын ала сөз байласпай, екі немесе одан да көп орындаушы бірлесіп қатысқан жағдайда, ол адамдар тобы жасаған қылмыстық құқық бұзушылық деп танылады. Қылмысқа қатысудың бұл нысаны қылмыстық құқық теориясында бірнеше атауға ие болған: қылмысқа қатысудың қарапайым нысаны, бірлесіп орындаушылық, қоса кінәлілік. Осы атаулардың әрқайсысында қылмысқа қатысудың аталған нысанының мәнін құрайтын белгілі бір сипатты белгі көрініс табады. Қылмысқа қатысудың бұл нысанында барлық қатысушылар өздері бірлесіп жасайтын әрекеттің объективтік жағының кем дегенде белгілі бір бөлігін орындайды. Мәселен, қылмыстық құқық бұзушылықты топ болып жасаған кезде іске қатысатын адамдар арасында рөлдерді алдын ала бөлу болмайды, осы мағынада мұндай қатысу қарапайым деп танылады.

Көбінесе мұндай бірлесіп орындаушылық бір адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасауды бастауы, ал екінші адамның оған қосылуы жағдайында орын алады.

Бірлесіп орындаушылық кезінде қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға қатысатын адамдар міндетті түрде әрекеттің объективтік жағын (оның бір бөлігін немесе толық көлемін) орындауға тиіс, яғни олар толық мағынасында орындаушылар болуы керек. Әрбір бірлесіп орындаушының объективтік жақты орындауға қатысу дәрежесі әртүрлі болады, өйткені қылмыстық құқық бұзушылық бірлесіп жасалады.

Адамдар тобын қылмысқа қатысу нысаны ретінде мынадай белгілер сипаттайды:

екі немесе одан да көп бірлесіп орындаушының болуы, яғни әрекеттің объективтік жағын екі немесе одан да көп адамның бірлесіп орындауы;
олардың әрқайсысының қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға қатысу дәрежесінің іс жүзінде шамалас болуы;
алдын ала сөз байласудың болмауы, яғни қылмыстық құқық бұзушылық жасалғанға дейін аталған адамдардың оны бірлесіп жасау туралы өзара келіспеуі.

ҚК-нің 31-бабының 2-бөлігі қылмыстық құқық бұзушылыққа алдын ала бірлесіп қылмыстық құқық бұзушылық жасау туралы уағдаласқан адамдар қатысқан жағдайда, оның алдын ала сөз байласқан адамдар тобы жасаған қылмыстық құқық бұзушылық деп танылатынын айқындайды.

Алдын ала сөз байласқан адамдар тобы қарапайым адамдар тобынан қауіптіліктің қосымша көрсеткішімен – алдын ала сөз байласудың болуымен ерекшеленеді. Қылмыстық құқық бұзушылықты бірлесіп жасаудың бұл нысанына қатысушылардың нәтижеге қол жеткізу мақсатында өздеріне жәбірленушінің әлеуметтік маңызы бар мүдделеріне тікелей нұқсан келтіру үшін жағдай жасауға бағытталған белгілі бір рөлдерді қабылдауы тән. Талданып отырған нысанның өзіндік ерекшелігін қатысушылардың жасалған әрекетке психикалық қатынасының сипаты да айқындайды. Олардың барлығы, әдетте, бір қылмыстық құқық бұзушылық жасап жатқанын түсінеді. Жоғарыда аталған қылмысқа қатысу нысандарында жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтарды салыстырған кезде алдын ала сөз байласқан адамдар тобы жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігінің арту үрдісі айқын байқалады. Мысалы, алдын ала уағдаласқан бірнеше адамның жасаған зорлауын сыбайлас қатысушылар алдын ала сөз байласпай жасаған зорлаумен салыстырғанда, өзге жағдайлар бірдей болған кезде, қылмысқа қатысудың бірінші нысанының қоғамдық қауіптілігі жоғары екені көрінеді. Қауіптілік бірнеше адамның біріккен күш-жігерімен жәбірленушіге тікелей физикалық және психикалық ықпал ету арқылы қол сұғылуынан артады. Мұндай ықпал жәбірленушінің қарсылық көрсету және өз құқықтарын қорғау мүмкіндігін іс жүзінде жоққа шығарады. Тиісінше, алдын ала сөз байласқан адамдар тобы жасаған мұндай зорлау неғұрлым ауыр құқықтық салдарға және қатаң қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады.

Заң шығарушы сыбайлас қатысушыларға қатысты «қатысу» ұғымын, ал орындаушыға қатысты «жасау» ұғымын қолданады, өйткені қылмысқа қатысу кезінде тек орындаушы ғана қылмысқа қатысумен жасалатын қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағын құрайтын әрекеттерді орындайды. ҚК-нің 31-бабының 2-бөлігіне сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылыққа оны бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан адамдар қатысады. Біздің пайымдауымызша, егер бір орындаушының болуын алдын ала сөз байласқан адамдар тобы үшін жеткілікті деп есептесек, онда заңнамалық тұжырым мынадай түрде болар еді: «Егер қылмыстық құқық бұзушылық оны бірлесіп жасауға алдын ала уағдаласқан адамдардың қатысуымен жасалса, ол алдын ала сөз байласқан адамдар тобы жасаған қылмыстық құқық бұзушылық деп танылады».

ҚК-нің 31-бабының 2-бөлігінде заң шығарушы кінәлі адамдардың қылмыстық құқық бұзушылықты бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласуына баса назар аударады. Бұл объективтік жағын орындау үшін кемінде екі адамның өз күш-жігерін біріктіруі қажет екенін, яғни олардың мәні бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтың орындаушылары болып табылатынын білдіреді.

ҚР Жоғарғы Сотының «Соттардың бандитизм және сыбайлас қатысумен жасалған басқа да қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысында былай делінген:

«Қылмыстық құқық бұзушылықты «адамдар тобы», «алдын ала сөз байласқан адамдар тобы» белгілері бойынша саралау қылмыстық құқық бұзушылықты екі немесе одан да көп сыбайлас қатысушы жасаған жағдайларда ғана мүмкін болады.

Кінәлі адамдардың әрекеттерін қылмыстық құқық бұзушылықты «алдын ала сөз байласқан адамдар тобы» белгісі бойынша саралау кезінде екі немесе одан да көп адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасау туралы кез келген нысанда білдірілген уағдаластығының болған-болмағанын, осы адамдардың қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тікелей бағытталған әрекеттерді бастағанға дейін, яғни кем дегенде бір орындаушы қылмыс құрамының объективтік жағын орындағанға дейін сөз байласқанының болған-болмағанын анықтау қажет.

Қылмыстық құқық бұзушылықты «алдын ала сөз байласқан адамдар тобы» белгісі бойынша саралау оны жасау үшін екі немесе одан да көп адамның ортақ күш-жігері біріктірілген, ал алдын ала бөлінген рөлдерге сәйкес әрбір сыбайлас қатысушының әрекеттері басқа сыбайлас қатысушылардың әрекеттерін жүзеге асырудың қажетті шарты болып табылатын және барлық сыбайлас қатысушылардың қызметінен туындаған ортақ қылмыстық нәтижемен себептік байланыста болған жағдайларда да мүмкін болады. Мұндай жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылыққа екі немесе одан да көп орындаушының қатысуы міндетті емес, басқа сыбайлас қатысушылардың өзге түрлерінің қатысуы болған кезде бір орындаушының болуы жеткілікті» (3-тармақ).

Қылмыстық құқық бұзушылық жасауға алдын ала сөз байласқан адамдар тобының алдын ала сөз байласуы деп екі немесе одан да көп адамның қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағын құрайтын әрекеттерді жасағанға дейін нақты қылмыстық құқық бұзушылықты жасау туралы уағдаластығын түсіну қажет.

Алдын ала сөз байласқан қылмыстық құқық бұзушылықты кейбір қатысушылар жасап жатқан кезде, объективтік жағын орындау аяқталғанға дейін оларға алдын ала сөз байласу бойынша басқа адамдар қосылған жағдайларда, сол сияқты жаңадан қосылған адамдардың да әрекеттері алдын ала сөз байласқан адамдар тобы жасаған қылмыстық құқық бұзушылық ретінде саралануға тиіс.

Алдын ала келісімнің болуы рөлдердің бөлінуін көздейді. Әрбір сыбайлас қатысушының өзіне алдын ала бөлінген рөлді орындауы барлық сыбайлас қатысушылар ұмтылған нәтижеге қол жеткізуді алдын ала айқындайды. Орындаушының әрекеттерінде ҚК Ерекше бөлігінің нақты бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілері әрдайым болады.

Қылмыстық құқық бұзушылықты адамдар тобының немесе алдын ала сөз байласқан адамдар тобының жасауы неғұрлым қатаң жазаға әкеп соғады, сондықтан құқық қолданушы қылмысқа қатысу нысанын және қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушыларды дұрыс айқындауға тиіс. ҚК-нің 31-бабының 1 және 2-бөліктеріне сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылықты саралау және ҚК Ерекше бөлігінің оны адамдар тобы немесе алдын ала сөз байласқан адамдар тобы жасағанын қылмыстық құқық бұзушылықтың саралаушы белгісі ретінде көздейтін бабы (баптың бөлігі) бойынша жаза тағайындау қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға ҚК-нің 28-бабының 2-бөлігіне сәйкес бірлесіп орындаушылар деп танылған екі немесе одан да көп адамның бірлесіп қатысқан жағдайларында ғана мүмкін болады.

Ұйымдастырушының, айдап салушының және көмектесушінің әрекеттерінде нақты қылмыстық құқық бұзушылықтың белгілері болмайды, өйткені олардың қатысуы орындаушының келісілген қылмыстық құқық бұзушылықты орындауы кезінде тек қосалқы рөл атқарады. Ұйымдастырушының, айдап салушының және көмектесушінің әрекеттерін саралау кезінде олардың әрекеттерінің қылмыстылығын айқындайтын ҚК Ерекше бөлігінің бабымен қатар ҚК-нің 28-бабының тиісті бөлігіне сілтеме жасалуы қажет.

Алдын ала сөз байласқан адамдар тобының белгілері мыналар болып табылады: 1) оған екі немесе одан да көп адамның қатысуы; 2) сыбайлас қатысушылар арасындағы алдын ала сөз байласу, яғни қылмыстық құқық бұзушылық жасалғанға дейін олардың оны бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласуы.

Қылмысқа қатысудың осы нысанының негізін қылмыстық құқық бұзушылықты жасау басталғанға дейін қылмыстық-құқыққа қайшы қызметті бірлесіп жүзеге асыру туралы сөз байласу құрайды. Алдын ала келісім қылмыс құрамының объективтік жағын орындау басталғанға дейін жасалады. Сөз байласудың сипаты әртүрлі болуы мүмкін: жасалатын қылмыстық құқық бұзушылықтың барлық аспектілерін қамтитын жан-жақты келісім түрінде де, жоспарланған қол сұғушылықтың жекелеген мәселелеріне, қылмыстық құқық бұзушылық іздерін жасыруға және тағы басқаларға қатысты келісім түрінде де болуы мүмкін. Бұл ретте қылмыстық құқық бұзушылық жасау туралы алдын ала келісімнің өзі оның қоғамдық қауіптілігін едәуір арттыратынын атап өткен жөн.

Алдын ала сөз байласқан адамдар тобы қылмыстық-құқыққа қайшы қызметтің ұйымдасқан нысандарынан ұйымдасуы мен топтасуының төмен дәрежесімен ерекшеленеді.

Әртүрлі қылмыстарға қатысты практикада орындаушының рөлін түсінуде белгілі бір айырмашылықтар болатынын ескеру қажет. Мәселен, кісі өлтіру немесе зорлау әрекеттерін саралау кезінде орындаушы ұғымы өте тар мағынада түсіндіріледі. Кісі өлтіру екі немесе одан да көп адам жәбірленушіні өмірінен айыруға бағытталған ортақ пиғылмен бірлесіп әрекет етіп, оған қатысты зорлық-зомбылық қолдана отырып, оны өмірінен айыру процесіне тікелей қатысқан жағдайда адамдар тобы жасаған деп танылады. Бұл ретте өлімге әкеп соққан дене жарақаттарын олардың әрқайсысының келтіруі міндетті емес (мысалы, біреуі жәбірленушінің қарсылығын басып, оның қорғану мүмкіндігінен айырса, екіншісі оған өлімге әкеп соққан жарақат келтіреді). Сот-тергеу практикасында бұл мән-жайлар әрдайым ескеріле бермейді, бұл саралау кезінде қателіктерге әкеледі.

Д. және В. тонаумен ұштасқан, адамдар тобы жасаған кісі өлтіргені үшін сотталған. Сотталған Д. өзінің кісі өлтіргені үшін сотталған бөлігіндегі үкімнің күшін жоюды сұраған. Жоғарғы Соттың қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы төмендегі негіздер бойынша үкімді өзгерткен.

Д. В.-мен бірге П.-ға қарақшылық шабуыл жасауды уағдаласқан, төбелес кезінде В. мен жәбірленушінің арасында болған жанжал барысында оның қарсылығын басу мақсатында жәбірленушінің басынан бөтелкемен ұрған, нәтижесінде денсаулыққа зиян келтірмеген дене жарақаттарын салған. П.-ның мүлікті иеленуге кедергі келтіруі мүмкін екенін түсінген В. оны өлтіруге шешім қабылдап, Д.-ға сүлгіден арқан жасауды ұсынған. Дайындалған арқанмен В. П.-ның қолдары мен аяқтарын байлап, ілмек жасап, оны буындырып өлтірген. Сот Д. мен В.-ның бұл әрекеттерін адамдар тобы жасаған кісі өлтіру ретінде саралаған.

Сот отырысында Д.-ның жәбірленушіге зорлық-зомбылықты (басынан бөтелкемен ұруды) қарақшылық шабуыл жасау барысында, оның қарсылығын басу мақсатында қолданғаны, ал оны өмірінен айыру мақсатында әрекет етпегені анықталған. Д.-ның П.-ны байлап, буындырып өлтіруге пайдаланылған арқанды жасап, В.-ға беруі, сондай-ақ жәбірленушіні тұншықтыру әрекеттерін жасау кезінде оның жанында болуы тек кісі өлтіруге көмектескенін көрсетеді. Д. мен В.-ның әрекеттерінде кісі өлтірудің «адамдар тобы» деген саралаушы белгісі жоқ. Осыны ескере отырып, сот алқасы Д.-ның әрекеттерін ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігі, 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша саралап, «адамдар тобы» белгісін алып тастаған.

Мүлікті ұрлау қылмыстарын жасау кезінде орындаушы ұғымы әлдеқайда кең түсіндіріледі. Мәселен, «адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалған ұрлық, тонау немесе қарақшылық үшін жауаптылық сыбайлас қатысушылар арасындағы алдын ала уағдаластыққа сәйкес мүлікті тікелей алып қоюды олардың біреуі жүзеге асырған жағдайларда да туындайды.

Егер басқа қатысушылар рөлдерді бөлуге сәйкес орындаушыға қылмыс жасау кезінде тікелей көмек көрсетуге бағытталған келісілген әрекеттерді жасаса (мысалы, адам тұрғын үйге кірмесе де, есіктерді, құлыптарды, торларды бұзуға қатысса, алдын ала уағдаластық бойынша ұрланған мүлікті тасымалдаса, басқа сыбайлас қатысушыларды жасалған қылмыстың анықталып қалуынан сақтандырса), олардың әрекеттері бірлесіп орындаушылық болып табылады және ҚК-нің 29-бабының 2-бөлігіне сәйкес ҚК-нің 28-бабы бойынша қосымша саралауды қажет етпейді. Кісі өлтіру мен зорлауға қатысты мұндай әрекеттер сыбайлас қатысушылар арасындағы алдын ала уағдаластыққа сәйкес жасалған болса да, тек көмектесушілік ретінде қарастырылуы мүмкін.

Алдын ала сөз байласқан адамдар тобы қылмыс құрамының объективтік жағын барлық бірлесіп орындаушылар толық көлемде орындаған жағдайда ғана емес, олардың кейбіреулері объективтік жақтың тек бір бөлігін орындаған жағдайда да болады. Алдын ала сөз байласқан адамдар тобы жасаған зорлау деп тек тікелей күш қолданып жыныстық қатынас жасаған адамдардың әрекеттері ғана емес, жәбірленушіге қатысты физикалық немесе психикалық зорлық-зомбылық қолдану арқылы оларға көмектескен адамдардың әрекеттері де танылады. Бұл ретте зорлық-зомбылық қолдану арқылы басқа адамдарға қылмыс жасауға көмектескен, бірақ өзі күш қолданып жыныстық қатынас жасамаған адамдардың әрекеттері ҚК-нің 28-бабының 2-бөлігіне сәйкес топ болып зорлау қылмысын бірлесіп орындаушылық ретінде саралануға тиіс. Бұдан басқа, зорлау бірнеше адамның бір немесе бірнеше жәбірленушіге қатысты сексуалдық зорлық-зомбылық жасаған жағдайларда ғана емес, кінәлі адамдар бірнеше адамға қатысты күш қолдана отырып немесе күш қолдану қатерін төндіріп, кейін олардың әрқайсысымен немесе олардың кем дегенде біреуімен күш қолданып жыныстық қатынас жасаған жағдайда да алдын ала сөз байласқан адамдар тобы жасаған зорлау деп танылуға тиіс.

Адамның басқа адамдармен бірге қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасауының барлық жағдайлары қылмысқа қатысуды білдірмейді. Егер қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға екі адам қатысып, олардың біреуінде ғана қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің белгілері, яғни осы қылмыстық құқық бұзушылық үшін заңда белгіленген жауаптылық жасына жету және есінің дұрыстығы болса, қылмысқа қатысу қалыптаспайды.

ҚР Жоғарғы Сотының «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 27-тармағынан туындайтындай, кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тартқан және онымен бірге оны жасауға қатысқан ересек адамның әрекеттері кәмелетке толмағанмен сыбайлас қатысып нақты қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін, сондай-ақ оны қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартқаны үшін жауаптылықты көздейтін ҚК баптарының жиынтығы бойынша саралануға жатады. Бұл ретте қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толмаған адаммен бірлесіп жасалған қылмыстық құқық бұзушылық адамдар тобы жасаған қылмыстық құқық бұзушылық ретінде сараланбайды. Мұндай жағдайларда ҚК-нің 28-бабының 2-бөлігіне сәйкес қылмыстық құқық бұзушылықтың орындаушысы болып кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тартқан ересек адам танылуға тиіс.

Жоғарғы Сот осындай ұстанымды 2003 жылғы 11 шілдедегі «Ұрлық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысында да ұстанады. Оның 10-тармағында былай делінген:

«Қылмыстық құқық бұзушылықтың осы түрі үшін қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толмаған адаммен немесе есі дұрыс емес деп танылған адаммен бірге қасақана жасалған әрекетті алдын ала сөз байласқан адамдар тобы жасаған әрекет деп бағалауға болмайды».

Мұндай жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі деп танылған адам қатысу нысанына қарамастан ұрлықтың орындаушысы деп танылуға тиіс, бұдан басқа, тиісті негіздер болған кезде оның әрекеттері кәмелетке толмаған адамды қылмыстық қызметке тарту ретінде қосымша саралануға тиіс. Өзге жағдайларда кінәлі адамға белгілі болған ауыр психикалық бұзылушылықтан зардап шегетін адамдарды не қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толмаған адамдарды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тарту ҚК-нің 54-бабы 1-бөлігінің 5) тармағына сәйкес қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жай деп танылады.

Адамды қылмыстық құқық бұзушылыққа сыбайлас қатысушы деп тану оның орындаушы жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтың заңдық маңызы бар белгілерін сезінуін көздейді. Сыбайлас қатысушыға кінә ретінде тағылатын барлық мән-жайлар оның пиғылымен қамтылуға тиіс.

2014 жылғы Қылмыстық кодексте қылмысқа қатысудың ұйымдасқан (күрделі) нысандарын айқындау тәсілі түбегейлі қайта қаралды. Дәлірек айтқанда, оларды айқындау нысаны едәуір өзгерді, ал мазмұндық жағы (мәні) аздаған өзгерістерге ұшырады.

Бұрын қолданыста болған заңнама бойынша қылмысқа қатысудың ұйымдасқан (күрделі) нысандары төртеу болған (ұйымдасқан топ, қылмыстық қоғамдастық (қылмыстық ұйым), трансұлттық ұйымдасқан топ, трансұлттық қылмыстық қоғамдастық (трансұлттық қылмыстық ұйым)). Ал 2014 жылғы ҚР ҚК бойынша ұйымдасқан (күрделі) қылмысқа қатысу нысаны біреу ғана – ол қылмыстық топ. Бұл ретте бұрын қылмыстық заңнамаға белгілі болған жоғарыда аталған ұйымдасқан (күрделі) қылмысқа қатысу нысандары «қылмыстық топ» деп аталатын бірыңғай жалпы нысанның құрылымына оның жекелеген түрлері ретінде енгізілді. Сонымен қатар қылмыстық топтың кейбір түрлері (бұрын дербес қылмысқа қатысу нысандары болған) белгілі бір өзгерістерге ұшырағанын атап өту қажет (мысалы, қылмыстық қоғамдастық пен қылмыстық ұйым ұғымдары). Қылмыстық топтың дербес түрлері ретінде банда, террористік топ, экстремистік топ, заңсыз әскерилендірілген құралым бөлініп көрсетілді (бұрын бұл ұғымдар ұйымдасқан топ және қылмыстық қоғамдастық (қылмыстық ұйым) сияқты қылмысқа қатысу нысандарымен қамтылған болатын).

ҚК-нің 31-бабының 3-бөлігіне сәйкес, егер қылмысты ұйымдасқан топ, қылмыстық ұйым, қылмыстық қоғамдастық, трансұлттық ұйымдасқан топ, трансұлттық қылмыстық ұйым, трансұлттық қылмыстық қоғамдастық, террористік топ, экстремистік топ, банда немесе заңсыз әскерилендірілген құралым жасаса, ол қылмыстық топ жасаған қылмыс деп танылады.

ҚР Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 6-тармағында былай көрсетілген:

«ҚК-нің 31-бабының үшінші бөлігіне сәйкес қылмыстық топ деп ҚК-нің 262, 263, 264, 265-баптарының бірінші бөліктерінде жауаптылық көзделген ұйымдасқан топты, қылмыстық ұйымды, трансұлттық қылмыстық қоғамдастықты ғана емес, сондай-ақ ҚК-нің 257, 268 және 267-баптарының бірінші бөліктерінде оларды құрғаны үшін жауаптылық көзделген террористік топты, экстремистік топты, тұрақты қаруланған топты (банданы) және заңсыз әскерилендірілген құралымды да түсіну қажет. Бұл ретте банда қылмыстық топтан қаруланғандығымен және азаматтар мен ұйымдарға шабуыл жасау қылмыстық мақсатымен ерекшеленеді».

Қылмыстық топтың барлық құрамдас элементтерінің (түрлерінің) ұғымдары ҚК-нің 3-бабында ашып көрсетілген.

Ұйымдасқан топ – бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасау мақсатында алдын ала біріккен екі немесе одан да көп адамның тұрақты тобы (ҚК-нің 3-бабының 36) тармағы).

Ұйымдасқан топтың заңнамалық анықтамасында үш белгі бөлініп көрсетілген:

топтың сандық құрамы кемінде екі адамнан тұруы (яғни екі немесе одан да көп);
осы топ құрамының тұрақтылығы;
бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасау үшін осы топқа алдын ала және мақсатты түрде бірігу (құру).

Заң шығарушы ұйымдасқан топты айқындау кезінде «қылмыстық құқық бұзушылық» терминінің орнына «қылмыс» терминін қолдануы қажет еді, өйткені екі немесе одан да көп адамның «тұрақты тобы» қылмыстық теріс қылықтар жасау үшін құрылмайды. Сондықтан заң шығарушы «қылмыстық құқық бұзушылық» ұғымын қолданғанына қарамастан, біз «қылмыс» ұғымын ұйымдасқан топтың анықтамасына неғұрлым дәл сәйкес келетін ұғым ретінде пайдаланамыз.

Жалпы алғанда, заң шығарушының қылмыстық топ түрлерін анықтау кезінде «қылмыстық құқық бұзушылық» терминін қолдануын сәтсіз деп бағалау қажет.

Жоғарыда көрсетілген бірінші белгіге қатысты ұйымдасқан топтың кемінде екі қатысушысының әрқайсысы осы ұйымдасқан топ жасаған немесе жасау жоспарланып отырған қылмыстардың субъектісіне қойылатын белгілерге ие болуға тиіс екенін ескеру қажет. Қылмысқа қатысу кезінде арнайы субъектісі бар қылмыстар жасалатын ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігінде көзделген жағдайлар бұған кірмейді. Мұндай жағдайда ұйымдасқан топтың қатысушыларының бірі, атап айтқанда орындаушы, қылмыстың арнайы субъектісінің белгілеріне ие болуға тиіс (мысалы, пара алу кезінде мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам немесе лауазымды адам болуға тиіс). Бұл ретте ұйымдасқан топтың кем дегенде тағы бір қатысушысы қылмыс субъектісінің жалпы белгілеріне ие болуға тиіс (яғни қылмыстық жауаптылық жасына жеткен, есі дұрыс жеке тұлға болуы керек).

Алайда қылмыстық құқық бұзушылықтың орындаушының жеке басына қатысты саралаушы белгілері, егер басқа сыбайлас қатысушылар (ұйымдастырушы, айдап салушы және көмектесуші) орындаушының осындай саралаушы белгілерге ие екенін білген және өз әрекеттерімен дәл осы орындаушының қылмыстық құқық бұзушылық жасауына ықпал еткен болса, оларға да тағылуы мүмкін екенін ескеру қажет.

Тұрақтылық белгісі ұйымдасқан топ құрамының (барлық қатысушылардың немесе олардың негізгі бөлігінің) тұрақтылығын, топ қатысушылары арасындағы қылмыстық байланыстардың ұзақ уақыт бойы сақталуын білдіреді. Практикада топтың тұрақтылық белгісі бірнеше (екі немесе одан да көп) қылмысты жасау кезінде қатысушылар құрамының (барлығының немесе бір бөлігінің) тұрақты болуымен танылады. Бұл ретте ұйымдасқан топқа жақында ғана қосылған адамдар да (тіпті оның құрамында қылмысты алғаш рет жасаса да) тиісті ұйымдасқан топтың мүшелері деп танылуға тиіс.

Ұйымдасқан топтың ұйымдасқандығы мен тұрақтылығын, атап айтқанда, оның құрамының және ұйымдық құрылымдарының тұрақтылығы, мүшелерінің топтасуы, топтық тәртіпке және ұйымдастырушы мен басшының нұсқауларына бағынуы, қылмыстық-құқыққа қайшы қызмет нысандары мен әдістерінің тұрақтылығы, қылмысты жоспарлау және мұқият дайындау, сыбайлас қатысушылар арасында рөлдерді бөлу, қылмыстық жоспар әзірлеу, қылмысты жасыру және қылмыстық-құқыққа қайшы қызмет нәтижесінде алынған мүлікті өткізу жөніндегі шараларды алдын ала қамтамасыз ету, осындай құралымның ұзақ уақыт бойы өмір сүруі және т.б. сияқты белгілер айғақтай алады.

Егер ұйымдасқан топ бір қылмыс жасау үшін құрылған болса (әдетте, ауыр немесе аса ауыр қылмыс), оның қатысушыларының тұрақтылық белгісін анықтау қиынырақ болады. Мұндай жағдайда топ құрамының тұрақтылығын қылмысқа қатысушылар арасында рөлдердің бөлінуі, қылмысқа дайындалу кезеңінде қатысушылар арасында байланыс пен өзара іс-қимылдың болуы көрсетеді.

«Алдын ала сөз байласқан адамдар тобының белгілі бір уақыт ішінде келісілген әрекеттермен, қылмыстық қызметтің тұрақты нысандары мен әдістерін пайдалана отырып, бірқатар қылмыс жасауы қылмыстық топтың бар екенін тану үшін жеткілікті негіз болып табылмайды.

Қылмыстық топ алдын ала сөз байласқан адамдар тобынан неғұрлым жоғары ұйымдасқандығымен және тұрақтылығымен ерекшеленеді. Оның белгілеріне, атап айтқанда, басшының (басшылардың) болуы және басқа мүшелердің оған (оларға) бағыныстылығы, басқа қатысушылардың өздерінің осы топтың мүшесі екенін сезінуі, белгілі бір иерархияның және ортақ материалдық әрі қаржылық қаражаттың болуы, қылмыстық топта белгіленген қағидаларды (тәртіпті) сақтау және т.б. жатуы мүмкін.

Қылмыстық топтың белгілері Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 113-бабының талаптарына сәйкес қылмыс құрамының басқа белгілерімен қатар дәлелденуге тиіс».

Қатысушыларды бір немесе бірнеше қылмыс жасау үшін топқа алдын ала біріктіру белгісі топ құрамына кіретін барлық қатысушылардың жақын немесе неғұрлым алыс болашақта бір немесе бірнеше нақты айқындалған, сондай-ақ нақты айқындалмаған қылмыстарды бірлесіп жасау ниеті туралы уағдаластығын білдіреді. Адамдардың ұйымдасқан топқа бірігуі мен жоспарланған қылмыстардың нақты жасалуы арасындағы уақыт аралығы әртүрлі болуы мүмкін, тіпті бірнеше айды немесе жылдарды қамтуы ықтимал. Практикада ұйымдасқан топ қатысушыларының алдын ала бірігу фактісі топ мүшелерінің рөлдер мен функцияларды бөле отырып, дайындық әрекеттерін ұйымдасқан түрде жасаған фактілерімен расталады.

Топтың ұйымдасқандығы қатысушылардың қылмыс жасау жоспарын әзірлеуімен, қылмыстық нәтижеге қол жеткізу үшін құралдарды бейімдеуімен немесе ықтимал кедергілерді жоюымен, ұрланған мүлікті, қылмыс құралдарын, заттарын және іздерін, сондай-ақ қылмысты жасаған адамдарды жасыру мен өткізу үшін жағдайларды алдын ала дайындауымен де сипатталады.

Ұйымдастырушы – сыбайлас қатысушылар арасындағы қоғамға ең қауіпті тұлға, өйткені ол ұйымдасқан топқа жалпы басшылық жасаумен қатар, ұйымдасқан топ қызметінің әртүрлі кезеңдерінде оның қатысушыларының әрекеттеріне тікелей басшылық жасайды. Ұйымдастырушының функциялары сан қырлы. Ол есеп жүргізеді, қылмыстық қызметтен түскен табысты бөледі, топ қатысушыларын оқытады және үйретеді, жанжалдарды реттейді. Алайда оның басты рөлі топ қатысушыларын топтастырудан және қылмыстық қызметті басқарудан тұрады. Практикада ұйымдасқан топты құруға және оның одан әрі қызметін қамтамасыз етуге бір емес, бірнеше ұйымдастырушының қатысатын жағдайлары да кездесетінін атап өткен жөн. Сондықтан топ ұйымдастырушысының рөлін бір адам да, бір мезгілде бірнеше адам да атқара алады.

Ұйымдасқан топты қылмыстық топтың басқа бір түрі – «қылмыстық ұйымнан» ажырататын маңызды белгі оның қарапайым ұйымдық құрылымы болып табылады, мұнда қандай да бір бөлімшелер көзделмейді. Яғни ұйымдасқан топ жеке қатысушылар топтары арасында функциялар мен жауапкершілікті бөлмей, барлық функциялар мен ниеттерді орындайтын біртұтас жалпы құрылымнан тұрады. Ұйымдасқан топтың ішіндегі рөлдер мен функцияларды оның жекелеген қатысушылары арасында қатысушылардың жеке топтарын (құрылымдық бөлімшелерін) құрмай-ақ бөлуге болады. Керісінше жағдайда қылмыстық топтың келесі, қоғамдық қауіптілігі жоғарырақ түрі – қылмыстық ұйым туралы сөз болады.

Қылмыстық ұйым – қатысушылары ұйымдық, функционалдық және (немесе) аумақтық жағынан оқшауланған топтарға (құрылымдық бөлімшелерге) бөлінген ұйымдасқан топ (ҚК-нің 3-бабының 25) тармағы).

Жоғарыда атап өтілгендей, қылмыстық ұйым ұйымдасқан топтан күрделі құрылымымен ерекшеленеді. Мәселен, қылмыстық ұйымдағы рөлдер мен функцияларды, қылмыстық қызмет салаларын бөлу топтық қағидат бойынша жүзеге асырылады. Яғни барлық қатысушылар бірнеше жеке топқа бөлінеді, олардың әрқайсысы бірнеше (екі немесе одан да көп) адамнан тұрады. Қылмыстық ұйымның ішінде құрылатын мұндай топтар қылмыстық ұйымның құрылымдық бөлімшелері деп аталады. Бұл ретте заң шығарушы осындай бөлімшелердің түрлерінің толық тізбесін белгілейді:

ұйымдық өлшемшарт бойынша қалыптастырылатын құрылымдық бөлімшелер (яғни маңыздылық дәрежесі, ұйымдық рөлі (ұйымдастырушылар, басшылар, орындаушылар) және мәртебесі (қылмыстық беделі) бойынша);
функционалдық өлшемшарт бойынша қалыптастырылатын бөлімшелер (яғни атқаратын рөлдері мен функцияларының бейіні бойынша (құралдармен және заттармен қамтамасыз ету тобы, қылмыстың ықтимал құрбандарын іздестіру тобы, ақпараттық қамтамасыз ету тобы, күш қолдану тобы, құқыққа қайшы жолмен алынған мүлікті өткізу тобы және т.б.));
аумақтық қағидат бойынша қалыптастырылатын бөлімшелер (мысалы, қылмыстық ұйым қатысушыларын қала немесе облыс аудандары бойынша не кез келген басқа аумақтық бірліктер бойынша бөлу (ықпал ету аймақтары деп аталатын аумақтар)).

Қылмыстық қоғамдастық – бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылықты бірлесіп жасау үшін сөз байласқан екі немесе одан да көп қылмыстық ұйымның бірігуі, сондай-ақ осы қылмыстық ұйымдардың кез келгенінің бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылықты дербес жасауы үшін жағдайлар жасау (ҚК-нің 3-бабының 23) тармағы).

Бұрын қолданыста болған қылмыстық заңнама бойынша «қылмыстық қоғамдастық» және «қылмыстық ұйым» ұғымдары бірдей мағынада қолданылған. 2014 жылғы Қылмыстық кодексте қылмыстық қоғамдастық қылмыстық топтың неғұрлым қауіпті түрі ретінде қарастырылады және екі нысанда көрініс табады. Біріншіден, бірнеше қылмыстық ұйымның бір немесе бірнеше қылмыс жасау үшін жай бірігуі түрінде (ұйымдасқан топ қатысушыларының бірігуіне ұқсас). Екіншіден, бірнеше қылмыстық ұйымның осы қылмыстық ұйымдардың кез келгенінің қатысушылары белгілі бір қылмысты (қылмыстарды) жасауы үшін жағдайлар жасау мақсатында бірігуі түрінде.

Трансұлттық ұйымдасқан топ – екі немесе одан да көп мемлекеттің аумағында не бір мемлекеттің аумағында қылмыстардың біреуін немесе бірнешеуін жасау мақсатын көздейтін, бұл ретте әрекетті жасауды ұйымдастыру немесе оның орындалуына басшылық жасау басқа мемлекеттің аумағынан жүзеге асырылатын, сондай-ақ басқа мемлекеттің азаматтары қатысатын ұйымдасқан топ (ҚК-нің 3-бабының 35) тармағы).

Трансұлттық қылмыстық ұйым – екі немесе одан да көп мемлекеттің аумағында не бір мемлекеттің аумағында қылмыстардың біреуін немесе бірнешеуін жасау мақсатын көздейтін, бұл ретте әрекетті жасауды ұйымдастыру немесе оның орындалуына басшылық жасау басқа мемлекеттің аумағынан жүзеге асырылатын, сондай-ақ басқа мемлекеттің азаматтары қатысатын қылмыстық ұйым (ҚК-нің 3-бабының 34) тармағы).

Трансұлттық қылмыстық қоғамдастық – екі немесе одан да көп трансұлттық қылмыстық ұйымның бірігуі (ҚК-нің 3-бабының 33) тармағы).

Трансұлттық сипаттағы қылмыстық топтар өздерінің қарапайым ұқсас түрлерінен үш белгі бойынша ерекшеленеді:

көп аумақты орындау – қылмысты екі немесе одан да көп мемлекеттің аумағында жасау (бұл ретте әртүрлі мемлекеттердің аумағында басталған, жалғасқан және аяқталған бір қылмыс туралы да, әртүрлі мемлекеттердің аумағында жасалған бірнеше жеке қылмыс туралы да сөз болуы мүмкін);
көп аумақты ұйымдастыру және басшылық ету – әрекетті жасауды ұйымдастыру немесе оның орындалуына басқа мемлекеттің аумағынан басшылық жасау;
сыбайлас қатысушылардың азаматтығы – сыбайлас қатысушылардың кем дегенде біреуінің басқа мемлекеттің азаматтығына тиесілі болуы.

Террористік топ – бір немесе бірнеше террористік қылмыс жасау мақсатын көздейтін ұйымдасқан топ (ҚК-нің 3-бабының 31) тармағы).

Экстремистік топ – бір немесе бірнеше экстремистік қылмыс жасау мақсатын көздейтін ұйымдасқан топ (ҚК-нің 3-бабының 40) тармағы).

Банда – азаматтарға немесе ұйымдарға қару қолдана отырып не қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдана отырып немесе қолдану қатерін төндіріп шабуыл жасау мақсатын көздейтін ұйымдасқан топ (ҚК-нің 3-бабының 7) тармағы).

Заңсыз әскерилендірілген құралым – Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделмеген, әскери үлгідегі ұйымдық құрылымы бар, дара басшылыққа, жауынгерлік қабілетке, қатаң тәртіпке ие құралым (бірлестік, жасақ, дружина немесе үш және одан да көп адамнан тұратын өзге де топ) (ҚК-нің 3-бабының 18) тармағы).

Қылмыстық топты құрған немесе оған басшылық жасаған адам ҚК-нің Ерекше бөлігінің тиісті баптарында көзделген жағдайларда қылмыстық топты ұйымдастырғаны және оған басшылық жасағаны үшін, сондай-ақ қылмыстық топ жасаған, егер олар оның пиғылымен қамтылған болса, барлық қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылады (ҚК-нің 31-бабының 4-бөлігі).

ҚК-нің 31-бабының 4-бөлігінің талаптарына сәйкес, банданы немесе басқа қылмыстық топты құрған не оларға басшылық жасаған адамның әрекеттері тиісінше ҚК-нің 257, 262, 263, 264, 265, 267 және 268-баптарының бірінші бөліктері бойынша, сондай-ақ банда немесе басқа қылмыстық топ жасаған, егер олар оның пиғылымен қамтылған болса, қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылықты көздейтін ҚК Ерекше бөлігінің тиісті баптары бойынша саралануға жатады. Бұл ретте ҚК Ерекше бөлігінің тиісті бабы бойынша саралау ҚК-нің 28-бабына сілтеме жасала отырып жүзеге асырылады, ұйымдастырушы (басшы) бір мезгілде қылмыстық құқық бұзушылықтың бірлесіп орындаушысы болып табылатын жағдайларды қоспағанда.

Банданың немесе басқа қылмыстық топтың ұйымдастырушысы не басшысы олардың жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтарына тікелей қатысқан жағдайда, оның әрекеттері ҚК-нің 257, 262, 263, 264, 265, 267 және 268-баптарының екінші бөліктері бойынша қосымша саралауға жатпайды.

Қылмыстық топтың басқа қатысушылары оның құрамына қатысқаны үшін ҚК Ерекше бөлігінің тиісті баптарында көзделген жағдайларда, сондай-ақ өздері дайындауға немесе жасауға қатысқан қылмыстары үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылады (ҚК-нің 31-бабының 5-бөлігі).

ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы жоғарыда аталған нормативтік қаулысында былай делінген:

«Банданың немесе басқа қылмыстық топтың қатысушыларының (мүшелерінің) әрекеттері тиісінше ҚК-нің 257, 262, 263, 264, 265, 267 және 268-баптарының екінші бөліктері бойынша, сондай-ақ өздері дайындауға немесе жасауға қатысқан қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін ҚК Ерекше бөлігінің тиісті баптары бойынша саралануға тиіс» (15-тармақтың 3-абзацы).

«Банда немесе басқа қылмыстық топ жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтарға қатысқан адам, егер ол банда жасайтын қылмыстық құқық бұзушылықтың сыбайлас қатысушысы екенін сезінген жағдайда, тиісінше ҚК-нің 257, 262, 263, 264, 265, 267 және 268-баптарының екінші бөліктері бойынша жауаптылыққа тартылады; ал егер адам қылмыстық құралымның бар екенінен хабарсыз болса, ол тек өзі қатысқан қылмыстық құқық бұзушылық үшін ғана жауаптылыққа тартылады» (16-тармақ).

Қылмыстық топтағы сыбайлас қатысуды саралау ҚК Ерекше бөлігінде оның регламенттелу сипатына байланысты екенін, бұл ретте ҚК-нің 28-бабының 2-бөлігіне сілтеме жасау талап етілмейтінін атап өткен жөн.

Егер ҚК Ерекше бөлігінің бабында қылмысқа қатысудың тиісті нысаны көрсетілсе, әрекет осы көрсетілген тармақ немесе баптың бөлігі бойынша сараланады. Бұл ретте тиісті бап бөлігінің тармағы мен баптың бөлігі қылмысқа қатысудың бір немесе бірнеше нысанын қамтуы мүмкін. Мәселен, ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 7) тармағы бойынша адамдар тобы немесе алдын ала сөз байласқан адамдар тобы жасаған қасақана кісі өлтіру сараланады.

Егер ҚК Ерекше бөлігінің бабында қылмысқа қатысу нысанын көрсететін саралаушы белгі болмаса, саралау негізгі құрамның белгілері бойынша жүргізіледі.

Егер ҚК Ерекше бөлігінің бабында қылмысқа қатысудың белгілі бір нысаны көрсетілмесе, бірақ саралаушы белгі ретінде қауіптілігі төмен нысан көзделсе, өзге саралаушы белгілер болмаған кезде жасалған әрекет осы неғұрлым төмен қауіпті нысан көрсетілген баптың тармағы немесе бөлігі бойынша сараланады.

Егер ҚК Ерекше бөлігінің бабында қылмыстық топқа қатысудың белгілі бір нысаны көрсетілмесе, бірақ неғұрлым қауіпті нысаны көзделсе, өзге саралаушы белгілер болмаған кезде әрекет негізгі құрамның белгілері бойынша сараланады.

Мәселен, ҚК-нің 236-бабында кедендік баждарды, кедендік алымдарды, салықтарды, арнайы, демпингке қарсы, өтемақы баждарын төлеуден жалтарудың қылмыстық топ жасағаны аса саралаушы белгі ретінде көзделген (3-бөлік). Егер қылмыстық құқық бұзушылықты, мысалы, алдын ала сөз байласқан адамдар тобы жасаса, онда жасалған әрекет ҚК-нің 236-бабының 1 немесе 2-бөліктері бойынша сараланады.

Соңғысы: ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысының 16-тармағында былай делінген:

«Заңды үкім шығарудың шарттарының бірі – оның сипаттау-уәждеу бөлігінің сот отырысында зерттелген дәлелдемелерге сәйкес келуі. Осы бөлікті құрастыру кезінде сот ҚПК-нің 397-бабының талаптарын орындауға міндетті.

Үкімнің сипаттау бөлігінде сот дәлелденді деп таныған қылмыстық әрекеттің жасалған орны, уақыты, тәсілі, кінәнің нысаны, қылмыстық құқық бұзушылықтың себептері мен салдары көрсетіле отырып, сипаттамасы қамтылуға тиіс. Бұл сипаттама анық әрі қысқа болуы керек. Егер қылмыстық құқық бұзушылықты алдын ала сөз байласқан адамдар тобы немесе ұйымдасқан қылмыстық топ жасаған болса, әрбір сотталушының жасаған нақты қылмыстық әрекеттері сипатталуға тиіс...».

**Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеменің авторы – Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 31-бабы. Топ болып жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылық туралы түсініктеме

Қолданыстағы қылмыстық заңнамада «қылмысқа қатысу нысаны» деген термин жоқ.

Адамдар тобын қылмысқа қатысу нысаны ретінде мынадай белгілер сипаттайды:

екі немесе одан да көп бірлесіп орындаушының болуы, яғни әрекеттің объективтік жағын екі немесе одан да көп адамның бірлесіп орындауы;
олардың әрқайсысының қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға қатысу дәрежесінің іс жүзінде шамалас болуы;
алдын ала сөз байласудың болмауы, яғни қылмыстық құқық бұзушылық жасалғанға дейін аталған адамдардың оны бірлесіп жасау туралы өзара келіспеуі.

ҚР Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 6-тармағында былай көрсетілген:

Қылмыстық топтың барлық құрамдас элементтерінің (түрлерінің) ұғымдары ҚК-нің 3-бабында ашып көрсетілген.

Ұйымдасқан топтың заңнамалық анықтамасында үш белгі бөлініп көрсетілген:

топтың сандық құрамы кемінде екі адамнан тұруы (яғни екі немесе одан да көп);
осы топ құрамының тұрақтылығы;
бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасау үшін осы топқа алдын ала және мақсатты түрде бірігу (құру).

ұйымдық өлшемшарт бойынша қалыптастырылатын құрылымдық бөлімшелер (яғни маңыздылық дәрежесі, ұйымдық рөлі (ұйымдастырушылар, басшылар, орындаушылар) және мәртебесі (қылмыстық беделі) бойынша);
функционалдық өлшемшарт бойынша қалыптастырылатын бөлімшелер (яғни атқаратын рөлдері мен функцияларының бейіні бойынша (құралдармен және заттармен қамтамасыз ету тобы, қылмыстың ықтимал құрбандарын іздестіру тобы, ақпараттық қамтамасыз ету тобы, күш қолдану тобы, құқыққа қайшы жолмен алынған мүлікті өткізу тобы және т.б.));
аумақтық қағидат бойынша қалыптастырылатын бөлімшелер (мысалы, қылмыстық ұйым қатысушыларын қала немесе облыс аудандары бойынша не кез келген басқа аумақтық бірліктер бойынша бөлу (ықпал ету аймақтары деп аталатын аумақтар)).

Трансұлттық сипаттағы қылмыстық топтар өздерінің қарапайым ұқсас түрлерінен үш белгі бойынша ерекшеленеді:

көп аумақты орындау – қылмысты екі немесе одан да көп мемлекеттің аумағында жасау (бұл ретте әртүрлі мемлекеттердің аумағында басталған, жалғасқан және аяқталған бір қылмыс туралы да, әртүрлі мемлекеттердің аумағында жасалған бірнеше жеке қылмыс туралы да сөз болуы мүмкін);
көп аумақты ұйымдастыру және басшылық ету – әрекетті жасауды ұйымдастыру немесе оның орындалуына басқа мемлекеттің аумағынан басшылық жасау;
сыбайлас қатысушылардың азаматтығы – сыбайлас қатысушылардың кем дегенде біреуінің басқа мемлекеттің азаматтығына тиесілі болуы.

ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы жоғарыда аталған нормативтік қаулысында былай делінген:

Адамдар тобымен жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауапкершілік

Адамдар тобымен жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауапкершілікҚылмыстық топ - бұл бір немесе бірнеше адамның бірлесіп құқықа қайшы іс әрекеттері. Қазақстан Республика...