Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 46-бабына түсініктеме. Қылмыстық іс бойынша іс жүргізудің аяқталуы
Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу мына кезден бастап аяқталады:
1) қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді толық тоқтату туралы қаулы заңды күшіне енген кезден бастап;
2) егер оны орындау үшін арнайы шаралар қабылдау талап етілмесе, үкім немесе іс бойынша өзге де түпкілікті шешім заңды күшіне енген кезден бастап;
3) егер оны орындау үшін арнайы шаралар қабылдау талап етілсе, үкімнің немесе іс бойынша өзге де түпкілікті шешімнің орындалғаны туралы растау алынған кезден бастап.
Түсіндіріліп отырған бап қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді аяқтаудың үш нысанын бекітеді. Бұл ретте осы баптың нормалары іс бойынша қабылданатын барлық түпкілікті процестік шешімдерге емес, дәлелдемелерді досудебтік тергеп-тексеру және сот қылмыстық процесінің кез келген сатысында іс бойынша іс жүргізуді толық тоқтату туралы заңды күшіне енген қаулыларға, заңды күшіне енген үкімдерге, бірінші және апелляциялық сатылардағы сот қаулыларына, кассациялық сот қаулыларына қатысты қолданылады. Осы бап нормаларының қолданылуы сот актілерін орындау сатысындағы сот шешімдеріне таралмайды, өйткені бұл жерде қабылданатын шешімдер қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді аяқтамайды, керісінше, іс бойынша түпкілікті сот актілерін іске асырудың әртүрлі нысандарын растайды. Заң іс бойынша іс жүргізуді аяқтаудың дербес нысаны ретінде, егер үкімді немесе іс бойынша өзге де шешімді орындау үшін арнайы шаралар қабылдау талап етілсе, оның орындалғаны туралы растаудың алынуын белгілейді.
Қылмыстық істі тоқтату — қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді аяқтаудың кең таралған нысандарының бірі және қылмыстық-процестік құқық институты. Іс жүргізуі тоқтатылатын істер бойынша едәуір көлемдегі процестік жұмыс орындалады. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастаудың материалдарымен бірге бұл қылмыстық істер жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың барлық мән-жайларын қалпына келтіруге және заңды әрі негізделген процестік шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Қылмыстық істі тоқтату туралы акт ведомстволық бақылауда, прокурорлық қадағалауда және сот бақылауында болады. Бұл әбден түсінікті. Тоқтатылған қылмыстық істер, әсіресе сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында, сотқа жетпейді, сондықтан осы мәселе бойынша қабылданатын процестік шешімдердің жоғары деңгейде уәжді болуын қамтамасыз ету және қылмыстық істі тоқтату туралы шешім қабылданғанға дейін қажетті профилактикалық жұмысты жүргізу маңызды.
3. Қылмыстық істі тоқтатуға қылмыстық процестің кез келген сатысында, егер іс бойынша іс жүргізуді жоққа шығаратын мән-жайлар немесе қылмыстық қудалауды жүзеге асырмауға мүмкіндік беретін мән-жайлар болса, жол беріледі. Қылмыстық істі тоқтатуға мүмкіндік беретін, іс бойынша іс жүргізуді жоққа шығаратын мән-жайлар (олардың саны — он екі) ҚПК-нің 35-бабының 1-бөлігінде көрсетілген (осы баптың нормаларына түсініктемені қараңыз). Өз кезегінде, қылмыстық қудалауды жүзеге асырмауға мүмкіндік беретін мән-жайлар ҚПК-нің 36-бабында келтірілген (осы баптың нормаларына түсініктемені қараңыз). Олардың қылмыстық-құқықтық белгілерінің толық сипаттамасы ҚК-нің бесінші және алтыншы бөлімдерінде көзделген.
ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 1), 2), 5), 6), 7), 8) тармақтарында көрсетілген мән-жайлар адамды ақтайтын негіздер бойынша қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді тоқтату ретінде қарастырылады. Осы негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтату туралы шешім қабылданған кезде адам кінәсіз деп есептеледі. Тек қылмыстық процестің басты сот талқылауы сатысында ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 1), 2) тармақтарында көзделген негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтатудың белгілі бір ерекшелігі бар. Қылмыстық процестің осы сатысында іс көрсетілген екі негіз бойынша тоқтатылмайды. Осы негіздер расталған жағдайда сот қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасының немесе құрамының болмауына байланысты ақтау үкімін шығарады (ҚПК-нің 343, 394-баптары).
Сонымен қатар, қылмыстық процесті жүргізетін органның қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді тоқтатуға деген жай ғана ниеті жеткіліксіз екенін де ескеру қажет. Бұл, әсіресе, адамды ақтамайтын негіздер бойынша іс жүргізуі тоқтатылатын істерге тән. Яғни, егер қорғауға құқығы бар куә, күдікті, айыпталушы, сондай-ақ сотталушы немесе оның заңды өкілдері, сондай-ақ қайтыс болған сотталушының жақын туыстары, туыстары ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 3), 4) тармақтарында көзделген негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтатуға қарсылық білдірсе, іс бойынша іс жүргізу әдеттегі тәртіппен жалғасады және мынадай негіздер болған жағдайда аяқталады:
— егер үкім шығарылған кезде рақымшылық жасау туралы акт қабылданып, ол сотталған адамға осы үкіммен тағайындалған жазаны қолданудан немесе оны өтеуден босатса, жаза тағайындаумен айыптау үкімін шығару (ҚПК-нің 393-бабы 6-бөлігінің 1) тармағы);
— егер адамды осы қылмыс үшін қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі өтіп кетсе, адамды қылмыстық жауаптылықтан немесе жазадан босату арқылы айыптау үкімін шығару. Мұндай үкім ҚПК-нің 393-бабының 5-бөлігінде көзделген барлық жағдайларда да шығарылады;
— егер үкім шығарылған кезде сотталушы қайтыс болса, жаза тағайындамай айыптау үкімін шығару (ҚПК-нің 393-бабының 7-бөлігі).
Жалпы ереже ретінде әрбір күдіктінің, айыпталушының, сотталушының қылмыстық істі ҚПК-де көзделген адамды ақтамайтын кез келген негіздер бойынша тоқтатуға қарсылық білдіру құқығы қылмыстық процесті жүргізетін орган тарапынан қылмыстық істі тоқтату туралы шешім қабылданғанға дейін түсіндіріледі және сотқа дейінгі тергеп-тексеру органының жеке хаттамасымен ресімделеді не сот отырысының хаттамасына енгізіледі, өйткені бұл жерде біз процестік әрекетпен істес болып отырмыз (ҚПК-нің 7-бабының 54) тармақшасына түсініктемені қараңыз).
Заң осы құқықты қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінен басқа, ҚПК-нің 36-бабының 1-бөлігінде көзделген негіздер бойынша тоқтатылатын істер бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтан зардап шеккен жәбірленушінің де пайдалана алатынын көрсете отырып, сонымен бірге ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 3), 4), 9), 10), 11) тармақтарында көрсетілген негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтату кезінде оның осы құқықты пайдалануына жол бермейді (ҚПК-нің 35-бабының 4-бөлігі). Себебі, осы негіздердің ерекшелігіне байланысты олардың туындауы іс-әрекет субъектісінің де, жәбірленушінің де қалауына байланысты емес.
Сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді тоқтатуға қарсылық білдірудің негізінде, әдетте, оны соттың сот талқылауында мәні бойынша қарау қажеттілігі туралы уәж жатады. Бұл белгілі бір дәрежеде азаматтардың қылмыстық қудалау органдарына деген дәстүрлі сенімсіздігінің көрінісі болып табылады. Алайда қылмыстық істі адамды ақтамайтын негіздер бойынша тоқтатуға қарсылық білдірудің негізгі уәжі бәрібір күдіктінің, айыпталушының өз кінәсін жоққа шығаруына саяды. Мұндай жағдайда іс бойынша іс жүргізу әдеттегі тәртіппен жалғасады. Сонымен бірге қылмыстық процестің кез келген жаңа сатысында, қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның процестік мәртебесі өзгерген кезде, оған басқа құқықтарымен қатар қылмыстық істі тоқтатудың белгілі бір ақтамайтын негіздерінің бар екендігі және оған қарсылық білдіру құқығы түсіндірілуі қажет.
Қылмыстық істі адамды ақтамайтын негіздер бойынша тоқтатуға адам күдікті ретінде тартылғаннан кейін ғана жол беріледі, өйткені тек күдік жарияланғаннан кейін ғана біз қылмыстық құқық бұзушылық субъектісімен істес болып отырғанымызға сенімді бола аламыз. Бұл адамнан күдікті ретінде жауап алу және іс бойынша жиналған басқа да дәлелдемелер арқылы бекітіледі. Күдіктіден жауап алудың басында анықтаушы, тергеуші оған тағылған күдіктің мәнін түсіндіргеннен кейін, оның өзін кінәлі деп толық немесе ішінара мойындайтынын не қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәсін жоққа шығаратынын анықтайды. Егер күдікті жауап бермесе, ол өзін кінәлі деп мойындамаған болып есептеледі (ҚПК-нің 216-бабының 2-бөлігі). Күдіктінің қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәсін мойындамауы қылмыстық істі адамды ақтамайтын негіздер бойынша тоқтатуға сөзсіз жол бермейді. Алайда қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді тоқтатудың адамды ақтайтын барлық өзге негіздері үшін де дәлелдемелердің жеткілікті жиынтығы және қылмыстық-құқықтық белгілер қажет.
Қылмыстық процесті жүргізетін органның сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында қылмыстық істер бойынша қабылдайтын кез келген шешімі сияқты, қылмыстық істі тоқтату туралы қаулыға да айыптау тарапы және қорғау тарапы ҚПК-нің 100—107-баптарына сәйкес прокурорға немесе тергеу судьясына шағым жасай алады, ал бірінші сатыдағы сотта сот рәсімдері аяқталғаннан кейін — апелляциялық немесе кассациялық тәртіппен жоғары тұрған сотқа шағымдана алады (ҚПК-нің 48, 52-тараулары). Адамның жағдайын нашарлатуға әкеп соғатын негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтату туралы сот қаулысына кассациялық тәртіппен шағым жасауға, наразылық білдіруге ол заңды күшіне енген күннен бастап бір жыл ішінде жол беріледі (ҚПК-нің 487-бабының 2-бөлігі).
Жалпы ереже бойынша, ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 3), 4), 9)—12) тармақтарында және ҚПК-нің 36-бабының 1-бөлігінде көрсетілген негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтату туралы қаулылар сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында прокурор бекіткеннен кейін заңды күшіне енеді. Бұл ретте аталған және ҚПК-нің 35-бабының 1-бөлігінде көрсетілген өзге де негіздер бойынша қабылданған қаулыларға процестік құқыққа ие қатысушылар ҚПК-де көзделген тәртіппен тиісті прокурорға немесе тергеу судьясына шағым жасай алады (ҚПК-нің 55—56, 100—107, 193, 289—290-баптары).
Қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы соттың істі тыңдауға дайындау кезінде шығарған немесе бірінші сатыдағы соттың ҚПК-де көзделген негіздер бойынша қабылдаған қаулысына қатысты айтатын болсақ, жалпы ереже бойынша, олар қылмыстық процеске қатысушылар шағым жасамаған және прокурордың өтінішхаты бойынша апелляциялық тәртіппен қайта қаралмаған жағдайда, ҚПК-де белгіленген мерзімдерде заңды күшіне енеді: істі тыңдауға дайындау кезінде шығарылған сот қаулылары үшін — олар шығарылған күннен бастап он бес тәулік ішінде; басты сот талқылауы кезінде шығарылған және үкім шығарумен аяқталған сот қаулылары үшін — үкім жарияланған күннен бастап он бес тәулік ішінде (ҚПК-нің 415, 418, 422-баптары). Шағым жасалған немесе прокурор өтінішхат берген жағдайда олар сот қаулысының күшінде қалдырылатын немесе өзгертілетін апелляциялық сатыдағы сот шешімінің толық мәтіні жарияланған күннен бастап заңды күшіне енеді (ҚПК-нің 444-бабының 2—3-бөліктері). Қылмыстық істі тоқтату туралы соттың істі сот отырысын тағайындау мәселесін шешу кезінде немесе сот отырысында қабылдаған қаулысы сотталушыны күзетпен ұстаудан босатуға қатысты бөлігінде дереу орындалуға жатады (ҚПК-нің 327-бабы).
Бірінші сатыдағы соттың үкімі, егер оған апелляциялық тәртіппен шағым немесе прокурордың өтінішхаты берілмесе, жарияланған күнінен бастап он бес тәулік ішінде заңды күшіне енеді. Керісінше жағдайда — үкімді күшінде қалдыратын немесе өзгертетін апелляциялық сот шешімінің толық мәтіні жарияланған күннен бастап заңды күшіне енеді (ҚПК-нің 444-бабының 2—3-бөліктері). Егер сот ақтау үкімін шығарса не сотталушы жаза тағайындалмай сотталса немесе жазаны өтеуден босатылса, не бас бостандығынан айыруға байланысты емес жазаға немесе шартты түрде бас бостандығынан айыруға сотталса және тиісті үкім шығарылғанға дейін ол күзетпен ұсталса, мұндай шешім шығарған сот оны дереу күзетпен ұстаудан босатады (ҚПК-нің 403-бабы).
Негізінде, ҚПК-нің 46-бабының 2—3) тармақтарының нормалары үкімнің немесе өзге де түпкілікті шешімдердің заңды күшіне енуі оларды орындау үшін арнайы шаралар қабылдауды талап етпейтін жағдайларға, сондай-ақ олардың орындалғаны туралы растау талап етілетін жағдайларға қатысты. Бұл сот шешімдері бірінші және апелляциялық сатылардағы соттардың үкімдері, апелляциялық және кассациялық сатылардағы соттардың қаулылары нысанында болуы мүмкін. Дәл осы шешімдердің қарар бөліктерінде оларды орындауға байланысты барлық мән-жайлар көрсетіледі (ҚПК-нің 398—401-баптары). Осыған байланысты үкімді немесе өзге де сот шешімін «орындауға жіберу» дегенді оны шығарған соттың құзыреті ретінде, ал үкімді және өзге де сот шешімін «орындау» дегенді қылмыстық-атқару құқығы саласында және сот тағайындаған қылмыстық жазаларды орындау жөніндегі қызметте тартылған әртүрлі құқық субъектілерінің құзыреті ретінде ажырата білу қажет.
Заңды күшіне енген үкім мен қаулыны орындауға жіберу міндеті істі бірінші сатыда қараған сотқа жүктеледі. Үкімді орындау туралы өкімді судья үкімнің көшірмесімен бірге Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексіне сәйкес үкімді орындау міндеті жүктелген органға жолдайды. Апелляциялық сатыдағы сотқа күзетпен ұсталатын адамдарға қатысты істі апелляциялық қараудың нәтижелері туралы хабарлау міндеттері жүктеледі. Істі апелляциялық тәртіппен қарау кезінде үкім өзгертілген жағдайда үкімнің көшірмесіне апелляциялық сатыдағы сот қаулысының көшірмесі қоса берілуге тиіс. Егер үкімде сотталған адамды Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградасынан, құрметті, әскери, арнаулы немесе өзге де атағынан, сыныптық шенінен, дипломатиялық дәрежесінен немесе Президент тағайындаған біліктілік сыныбынан айыру туралы мәселе қою қажеттігі көрсетілсе, үкім шығарған сот сотталған адамды мемлекеттік наградадан, көрсетілген атақтардан және т.б. айыру туралы ұсынымды, сондай-ақ үкімнің көшірмесін және оның заңды күшіне енгені туралы анықтаманы Қазақстан Республикасының Президентіне жолдайды.
Керісінше, үкімді орындайтын органдар үкім шығарған сотқа оның орындалғаны және сотталған адамның жазасын өтеу орны туралы дереу хабарлайды. Апелляциялық сатыдағы соттың үкімінің орындалғаны туралы хабарлама тиісті бірінші сатыдағы сотқа жіберіледі (ҚПК-нің 472-бабы) және т.б.
ҚК-нің 40-бабында көзделген қылмыстық жазалар бөлігінде сот үкімдері мен қаулыларын орындау мәселелері Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 5 шілдедегі Қылмыстық-атқару кодексімен (3, 4, 5, 6-бөлімдер) неғұрлым егжей-тегжейлі реттеледі. Соттың үкімін, қаулысын орындамау қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады (ҚК-нің 430-бабы).
Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы — Марат Чекишевич Когамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар переведи текст на казахский как есть без сокращений и изменений, сохранив все гиперссылки, структуру, нумерацию, примечания и форматирование.
