Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 65-бабына түсініктеме. Айыпталушы

1. Айыпталушы деп өзіне қатысты:

1) прокурор айыптау актісін бекіткен, онша ауыр емес қылмыс туралы іс бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны бекіткен;

2) қылмыстық теріс қылық туралы хаттама бекітілген және қылмыстық істі қылмыстық заңның тиісті 3) бабы (баптары) бойынша сотқа жіберу туралы шешім қабылданған;

4) сотқа дейінгі тергеп-тексеру осы Кодекстің 617-бабы төртінші бөлігінде көзделген тәртіппен процестік келісім жасасумен аяқталған;

5) анықтау органының бастығы қылмыстық теріс қылық туралы іс бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны бекіткен тұлға танылады.

2. Өзіне қатысты сот талқылауы тағайындалған айыпталушы, ал жеке айыптау істері бойынша — шағымды сот өзінің іс жүргізуіне қабылдаған тұлға сотталушы деп аталады.

3. Өзіне қатысты айыптау үкімі шығарылған сотталушы сотталған адам деп аталады.

4. Өзіне қатысты ақтау үкімі шығарылған сотталушы ақталған адам деп аталады.

5. Айыпталушы осы Кодекстің 64-бабының тоғызыншы бөлігінде көзделген құқықтарды, сондай-ақ:

1) өзіне қандай айып тағылып отырғанын білуге;

2) прокурор бекіткен айыптау актісінің, қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманың көшірмесін алуға;

3) өз құқықтары мен заңды мүдделерін заңға қайшы келмейтін құралдармен және тәсілдермен қорғауға, сондай-ақ қорғануға дайындалу үшін жеткілікті уақыт пен мүмкіндікке ие болуға;

4) іс бойынша азаматтық талап қоюға байланысты азаматтық жауапкер деп танылған жағдайда азаматтық жауапкердің құқықтарын пайдалануға;

5) тергеп-тексерудің кез келген сатысында өтінішхат мәлімдеуге немесе процестік келісім жасасуға келісім білдіруге және процестік келісім жасасуға, процестік келісімнің көшірмесін алуға;

6) осы Кодексте көзделген жағдайларда қылмыстық істі алқабилердің қатысуымен қарайтын сотқа беру туралы өтінішхат мәлімдеуге құқылы.

6. Сотталушының:

1) істі бірінші және апелляциялық сатылардағы сотта қарауға қатысуға;

2) қорғау тарапының барлық құқықтарын, сондай-ақ соңғы сөз айту құқығын пайдалануға;

3) сот талқылауының кез келген сатысында ынтымақтастық туралы процестік келісім жасасу туралы өтінішхат мәлімдеуге немесе келісім білдіруге және процестік келісім жасасуға;

4) сот шешім қабылдау үшін кеңесу бөлмесіне кеткенге дейін жасалған процестік келісімнен бас тартуға;

5) сот талқылауының жария түрде өткізілуін талап етуге;

6) істі тоқтатуға қарсылық білдіруге құқығы бар.

7. Сотталған немесе ақталған адамдардың:

1) сот отырысының хаттамасымен танысуға және оған ескертулер беруге;

2) үкімге, сот қаулыларына, судья қаулыларына шағым жасауға және шағым жасалған шешімдердің көшірмелерін алуға;

3) іс бойынша берілген шағымдар, прокурордың өтінішхаттары мен наразылықтары туралы білуге, оларға қарсылықтар беруге;

4) берілген шағымдарды, прокурордың өтінішхаттары мен наразылықтарын сотта қарауға қатысуға;

5) ынтымақтастық туралы процестік келісім жасасу туралы өтінішхат мәлімдеуге немесе келісім білдіруге және процестік келісім жасасуға құқығы бар.

8. Айыпталушының қорғаушысының немесе заңды өкілінің болуы айыпталушының қандай да бір құқығын жоюға немесе шектеуге негіз бола алмайды.

Ескерту. 65-бапқа Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 11 шілдедегі № 91-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі) өзгерістер енгізілді.

Күдіктен айырмашылығы, айыптау — қылмыстық жауаптылықтың негізін белгілеу және нақты қылмыстық құқық бұзушылық жасаудағы адамның кінәлілігін анықтау актісі болып табылады. Ол жеткілікті дәлелдемелер жиынтығымен расталады және қылмыстық процесті жүргізетін органның қорытынды процестік шешімдерінде оның әрекеті сараланатын қылмыстық заң бабының, бөлігінің және тармағының нақты көрсетілуімен сипатталады.

Айыпталушы — күдікті сияқты, белгілі бір құқықтар мен бостандықтар жиынтығына ие және қорғау тарапының құрамында өз құқықтары мен мүдделерін қорғайтын тұлға. Тұжырымдалған айыптаудың маңызы мынада: прокурорға — айыпталушыны сотқа беруге және қылмыстық істі сотқа жіберуге (ҚПК-нің 305-бабының 1-бөлігі); сотқа — сотқа берілген айыптау шегінде сотталушыға қатысты басты сот талқылауын жүргізуге (ҚПК-нің 340-бабының 1-бөлігі) мүмкіндік береді.

ҚПК-нің 65-бабының 1-бөлігінде адамды айыпталушы деп танудың төрт негізі көрсетілген:

— ҚПК-нің 302-бабы 1-бөлігінің 1) тармағына немесе 629-3-бабы 4-бөлігінің 1) тармағына сәйкес, қылмыстық істің материалдарын зерделеу нәтижелері бойынша прокурор тиісінше мынадай әрекеттердің бірін жүзеге асырады — айыптау актісін не онша ауыр емес қылмыс туралы іс бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны бекітеді. Дәл осы кезден бастап қылмыстық істе айыпталушы тұлғасы пайда болады;

— анықтау органының бастығы хаттаманы және оған қоса берілген материалдарды зерделей отырып, қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманы бекітуге және қылмыстық істі сотқа жіберуге құқылы. Хаттаманың көшірмесі прокурорға жіберіледі (ҚПК-нің 528-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы). Қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманы бекіту актісі де қылмыстық істе айыпталушының пайда болғанын растайды;

— кінәні мойындау туралы мәміле нысанында процестік келісім жасалғаннан кейін іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру аяқталған болып есептеледі және прокурор жәбірленушіні хабардар ете отырып, істі айыптау актісінсіз дереу сотқа жібереді (ҚПК-нің 617-бабының 4-бөлігі). Процестік келісімге прокурор, күдікті, айыпталушы және оның қорғаушысы қол қояды әрі ол қылмыстық істе айыпталушының пайда болғанын растайды (ҚПК-нің 616-бабының 2-бөлігі);

— қылмыстық теріс қылықтар туралы істер бойынша сотқа дейінгі іс жүргізуді жүзеге асыратын адам шығарған бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулы анықтау органының бастығына берілуге тиіс. Ол қылмыстық істі дереу зерделегеннен кейін бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны бекітуге және қылмыстық істі қарау үшін сотқа жіберуге құқылы. Қылмыстық теріс қылық туралы іс бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулы бекітілген сәттен бастап қылмыстық істе айыпталушы пайда болады. Қаулы бекітілгеннен кейін жиырма төрт сағаттан кешіктірілмей оның көшірмесі айыпталушыға, оның қорғаушысына (егер ол іске қатысса), жәбірленушіге, азаматтық талап қоюшыға, азаматтық жауапкерге және прокурорға табыс етіледі не жіберіледі (ҚПК-нің 629-2-бабының 2-бөлігі, 629-3-бабы 1-бөлігінің 1) тармағы).

Адамды айыпталушы ретінде қылмыстық жауаптылыққа көрінеу заңсыз тартудың ҚК-нің 412-бабы бойынша жазаланатынын атап өту маңызды. Қылмыстық құқық тұрғысынан алғанда, осы қылмыс құрамының субъектілері қылмыстық қудалау органдарының тиісті лауазымды адамдары болып танылады; қарастырылып отырған қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады, яғни қылмыстық жауаптылық субъектісіне қатысты оны сотқа беруге жеткілікті айыптау формуласын (ҚК Ерекше бөлігінің тармағын, бөлігін, бабын) бекітетін тиісті процестік шешім шығарылған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Аталған қылмыс әрдайым тікелей қасақаналықпен жасалады. Мұны оның субъективтік жағының көрінеулілік сияқты белгісінің болуы көрсетеді, яғни іс жүзінде белгілі бір қылмысты жасамаған адамды қылмыстық жауаптылыққа тартудың саналы, сөзсіз, алдын ала белгілі және айқын түрде жүзеге асырылуы.

Жоғарыда баяндалған мәнмәтінде сотқа дейінгі тергеп-тексерудің қандай процестік құжатында айыптау формуласы тұжырымдалатыны және қылмыстық процесте оны заңды әрі негізді түрде белгілеу үшін заңнамалық тұрғыдан кімнің жауапты екені туралы мәселе туындайды.

Қылмыстық процестің тарихына тереңдемей-ақ, 1959 жылғы Қазақ КСР ҚПК-нің (158-бап) және 1997 жылғы Қазақстан Республикасы ҚПК-нің (206-бап) қылмыстық жауаптылықтың туындауын қылмыстық істе айыпталушы тұлғасының пайда болуымен, яғни тергеушінің адамды айыпталушы ретінде тарту туралы дәлелді қаулы шығаруымен байланыстырғанын атап өтемін. Тергеушінің одан кейінгі әрекеттері, атап айтқанда, осы шешімді айыпталушының өзіне жариялау, оның тағылған айыпқа көзқарасын анықтау, тағылған айыптың мәні бойынша айыпталушыдан жауап алу тергеушінің ықтимал қылмыстық жауаптылығын белгілеу үшін енді ешқандай маңызға ие болмаған. Қылмыстық сот төрелігінің аталған кезеңдерінде, атап айтқанда, тергеуші үшін қылмыстық жауаптылық айыпталушы ретінде тарту туралы қаулы қабылданған сәттен бастап туындаған (1959 жылғы ҚК-нің 189-бабы «Қылмыстық жауаптылыққа заңсыз тарту», 1997 жылғы ҚК-нің 344-бабы «Көрінеу кінәсіз адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту»).

Қазіргі уақытта 2014 жылғы Қылмыстық кодекс пен Қылмыстық-процестік кодекстің қабылдануына байланысты қылмыстық жауаптылықтың басталу сәтіне және сотқа дейінгі кезеңдегі айыпталушы тұлғасын айқындауға қатысты тәсілдер едәуір өзгерді. Бұл қылмыстық процестегі қылмыстық қудалау (айыптау) конституциялық функциясын жаңаша түсінумен байланысты (ҚПК-нің 7-бабының 22) тармақшасын қараңыз).

Конституцияның нормаларына сәйкес, мемлекет атынан қылмыстық қудалауды жүзеге асыру тек прокуратураға жүктеледі (ҚР Конституциясының 83-бабының 1-тармағы). Басқаша айтқанда, Конституцияның 83-бабының 1-тармағының нормалары бұл функцияны қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын органдар мен лауазымды адамдарға жүктемейді және объективті түрде оларды көрсетпейді. Осыған байланысты 2014 жылғы жаңа ҚПК-ге сәйкес, қылмыс құрамының барлық белгілері бар іс-әрекетті жасаған адамның қылмыстық жауаптылығының туындауын немесе айыптауды тұжырымдауды (ҚК-нің 4-бабы) қылмыстық процестің негізгі функцияларының бірі ретінде, демек, қылмыстық іс бойынша айыпталушы тұлғасының пайда болуын заң сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында прокурордың қылмыстық қудалауды жүзеге асыруымен тікелей байланыстырады.

Жоғарыда баяндалғандардың аясында қылмыстық істің қозғалысының белгілі бір кезеңдерінде адамның қылмыс жасағаны туралы күдіктің өзінің мәні бойынша айыптауға дейін жетпейтінін, сонымен бірге дербес процестік рөл атқаратынын және қылмыстық қудалаудың бір бөлігі болып табылатынын атап өткен жөн. Бұған қылмыстық процестегі қылмыстық қудалау немесе айыптау мәселелерін реттейтін ҚПК-нің тиісті нормаларына жасалған ішінара талдау да көз жеткізеді.

Мәселен, ҚПК-нің 65-бабының 1-бөлігіне сәйкес, өзіне қатысты: 1) прокурор айыптау актісін бекіткен, онша ауыр емес қылмыс туралы іс бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны бекіткен; 2) қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманы бекіткен және қылмыстық істі қылмыстық заңның тиісті бабы (баптары) бойынша сотқа жіберу туралы шешім қабылдаған; 3) сотқа дейінгі тергеп-тексеру осы Кодекстің 617-бабының төртінші бөлігінде көзделген тәртіппен процестік келісім жасасумен аяқталған; 4) анықтау органы бастығы қылмыстық теріс қылық туралы іс бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны бекіткен адам айыпталушы деп танылады. Яғни осы нормалардың мазмұнынан айыптау актісімен, процестік келісіммен, онша ауыр емес қылмыс туралы іс бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулымен аяқталатын қылмыстық істер бойынша қылмыс субъектісі үшін қылмыстық жауаптылықтың туындауын қылмысты түпкілікті сотқа дейінгі саралау нысанында және, тиісінше, айыпталушы мәртебесін бекітетін лауазымды адам, ең алдымен, прокурор болып табылатыны көрінеді.

Онымен қатар, ҚК-нің 412-бабына сәйкес, қылмыстық жауаптылық субъектілері ретінде қылмыстық теріс қылықтар және бұйрықтық іс жүргізу бойынша істерге қатысты тергеп-тексерудің қорытынды құжаттарын бекітетін қылмыстық қудалау органдарының басшылары (анықтау органының бастығы) да болуы мүмкін.

• Прокурор үшін айыпталушының пайда болуы сотқа дейінгі тергеп-тексерудің толық заңды барысы болып табылатынын атап өту маңызды. Мәселе мынада: прокурор айыпталушы қылмыстық істе пайда болғанға дейін де сотқа дейінгі тергеп-тексерудің тұрақты басшысы болған және болып қала береді. Мұны күдікті тұлғаға қатысты тергеуші қабылдаған барлық шешімдердің заңдылығына қадағалауды жүзеге асыру үшін міндетті түрде және бір тәулік ішінде көшірмесімен бірге прокурорға жіберілетіні туралы ҚПК ережелері растайды. Прокурор қылмыстық процестің барлық кейінгі сатыларында да осындай мәртебеде қалады. Атап айтқанда, тергеушіден айыптау актісімен бірге қылмыстық істі алғаннан кейін прокурор оны зерделеуге және тексеруге міндетті (ерекшеленген — менікі): 1) іс-әрекеттің орын алған-алмағанын және осы іс-әрекетте қылмыстық құқық бұзушылық құрамының бар-жоғын; 2) істе оны тоқтатуға әкеп соғатын мән-жайлардың жоқтығын; 3) күдіктінің іс-әрекеті дұрыс сараланғанын; 4) адамға тағылып отырған іс-әрекеттің іс материалдарындағы дәлелдемелермен расталатынын; 5) анықталған барлық қылмыстық жазаланатын іс-әрекеттер бойынша адамның күдікті деп танылғанын; 6) іс бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтар жасағаны туралы дәлелдемелер алынған барлық адамдарды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін шаралар қабылданғанын және т.б. (ҚПК-нің 301-бабының 1-бөлігін қараңыз). Қылмыстық істің материалдарын зерделеу нәтижелері бойынша (ерекшеленген — менікі) прокурор мынадай әрекеттердің бірін жүзеге асырады: 1) айыптау актісін бекітеді; 2) жаңа айыптау актісін жасайды және т.б. (ҚПК-нің 302-бабының 1-бөлігін қараңыз). Айыптау актісінің айыпталушыға табыс етілуін қамтамасыз ету міндетін қылмыстық-процестік заң дәл осы прокурорға жүктейді. Айыпталушының айыптау актісін алғаны туралы, онда айыпталушының құқықтары түсіндірілгені көрсетілген қолхаты іске қоса тіркеледі (ҚПК-нің 304-бабының 1-бөлігін қараңыз). Ақырында, ҚПК-нің 304-бабында көзделген әрекеттерді орындағаннан кейін прокурор өз қаулысымен айыпталушыны сотқа береді және қылмыстық істі соттылығы бойынша тиісті сотқа жібереді (ҚПК-нің 305-бабының 1-бөлігін қараңыз).
• Айыптау сот сатыларында принципті маңызға ие, өйткені ол басты сот талқылауының шектерін белгілейді (ҚПК-нің 340-бабын қараңыз).
• Басты сот талқылауы тек сотталушыға қатысты және ол сотқа берілген айыптау шегінде ғана жүргізіледі, — деп ҚПК-нің 340-бабының 1-бөлігінде көрсетілген. Алдын ала тыңдауда қаралып жатқан қылмыстық іс жаңадан келіп түскен іспен біріктірілген жағдайда, сот прокурорға жаңа айыптау актісін жасау үшін уақыт береді, — деп ҚПК-нің 340-бабының 4-бөлігі жалғастырады. Егер басты сот талқылауы барысында сотталушыға неғұрлым ауыр айып тағу немесе бастапқы айыптаудан өзгеше айып тағу қажеттілігі туындаса, сот істі қарауды кейінге қалдырады және прокурорға жаңа айыптау актісін жасау үшін қажетті уақыт береді, — деп ҚПК-нің 340-бабының 5-бөлігінде белгіленген. Қылмыстық істер бойынша сот төрелігінің негізгі нысанасы болып табылатын айыптауды қолдау жөніндегі прокурордың процестік қызметі оның басты сот талқылауында, сондай-ақ апелляциялық және кассациялық сатыларда өз өкілеттіктерін іске асыруы барысында айқын көрініс табады.
• Осылайша, қазіргі уақытта сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында қылмыстық жауаптылықтың басталу фактісін және айыпталушы тұлғасының пайда болуын тұжырымдауға жауапты тұлға прокурор болып табылады.
• Осыдан келіп, егер прокурор қылмыстық істі зерделеу нәтижесінде күдіктінің кінәсіз екенін көрінеу (саналы түрде) біле тұра, соған қарамастан тергеуші дайындаған айыптау актісін бекітсе, ол ҚК-нің 412-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылуға тиіс. Прокурормен қатар осы қылмыстың сыбайластары ретінде қылмыстық қудалау органдарының басшылары, тергеуші, қылмыстық қудалау органының жедел қызметкері және өзге де адамдар болуы мүмкін. Керісінше, егер прокурор қылмыс жасағаны үшін көрінеу кінәсіз адамды қылмыстық жауаптылыққа тартатынын сезінбесе, яғни белгілі бір адамның кінәлілігіне қатысты адал ниетпен жаңылысса (ҚК-нің 371-бабында көзделген салғырттық белгілері болмаған жағдайда), онда оның әрекеттерінде қарастырылып отырған қылмыс құрамы болмайды.
• Тиісінше, егер тергеуші күдіктінің қатысуымен процестік қызметті жүзеге асырып, осы қылмыстық процеске қатысушының қылмыстық іс бойынша пайда болуын тиісті түрде рәсімдей отырып (ҚПК-нің 64-бабының 1-бөлігін, 202–204-баптарын қараңыз), күдікті адамның өзін-өзі жала жауып, басқа адамның жауаптылығын өз мойнына алғанын білмесе және мұндай мән-жайлар қылмыстық істің материалдарында, кейіннен бірінші сатыдағы соттың үкімінде, оның үстіне заңды күшіне енген үкімде расталса, онда бұл тергеушінің де қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін еместігіне ешқандай күмән жоқ. Алайда егер тергеуші күдікті адамның кінәсіз екенін біле тұра, оның ҚК Ерекше бөлігінің тиісті бабы бойынша қылмыстық жауаптылығының туындауына алғышарттарды саналы түрде жасап, белгілі бір жолмен дәлелдесе, онда ол тек күдіктінің кейіннен прокурордың заңсыз түрде қылмыстық жауаптылыққа тартуына әкеп соққан әрекеттері үшін ғана қылмыстық жауаптылыққа тартылуға тиіс. Мұндай қылмыстарға тергеушінің тергеуді жүргізудің заңсыз әдістері, оның ішінде лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдалану, заңсыз ұстау, азаптау, күш қолдану, қорқыту, айғақтар беруге мәжбүрлеу, дәлелдемелерді бұрмалау, билікті және лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдалану және т.б. жатуы мүмкін.
• ҚПК-нің 65-бабының 2-бөлігі сотталушының істе пайда болуының екі негізін бекітеді.
• Мәселен, жалпы немесе қысқартылған тәртіппен басты сот талқылауын тағайындау сотталушы болып табылатын адам көрсетілетін қаулы шығару арқылы жүзеге асырылады (ҚПК-нің 322-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы); жеке айыптау ісі бойынша шағымды қарап, судья үш тәулік ішінде шағымды өзінің іс жүргізуіне қабылдау туралы қаулы шығарады және осылайша істе сотталушының пайда болғанын растайды (ҚПК-нің 409-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы).
• ҚПК-нің 65-бабының 3-бөлігі істе сотталған адамның пайда болуының бір жалпы негізін регламенттейді: сотталушыға қатысты айыптау үкімінің шығарылуы. Айыптау үкімдері, өз кезегінде, мынадай үкімдерге бөлінеді: 1) сотталған адам өтеуге тиіс қылмыстық жаза тағайындалатын; 2) адам қылмыстық жауаптылықтан босатылатын; 3) қылмыстық жаза тағайындалып, оны өтеуден босатылатын; 4) қылмыстық жаза тағайындалмайтын; 5) қылмыстық жазаны өтеу кейінге қалдырылатын үкімдер (ҚПК-нің 393-бабының 2-бөлігі). Айыптау үкімінің толық мәтініне қол қойылған және ол жария етілген күннен бастап сотталушы сотталған адам деп есептеледі (ҚПК-нің 402, 404-баптары).
• ҚПК-нің 65-бабының 4-бөлігі ақталған адамның істе пайда болуының бір жалпы негізін белгілейді: ақтау үкімінің шығарылуы. Ақтау үкімдері мынадай мән-жайларды растайтын үкімдерге бөлінеді: қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасының болмауы; сотталушының іс-әрекетінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауы; сотталушының қылмыстық құқық бұзушылық жасауға қатысуының дәлелденбеуі. Көрсетілген негіздердің кез келгені бойынша ақтау соттың сотталушының кінәсіздігін тануын білдіреді және оның толық ақталуына әкеп соғады (ҚПК-нің 394-бабы). Ақтау үкімінің толық мәтініне қол қойылған және ол жария етілген күннен бастап сотталушы ақталған адам деп есептеледі (ҚПК-нің 402, 404-баптары).
• Күдікті сияқты, айыпталушы да өз бетінше немесе қорғаушының, заңды өкілінің қатысуымен өзіне тағылған айыптаудан қорғануға мүмкіндік беретін құқықтар жиынтығына ие. Сондықтан заң күдіктінің құқықтарының бір бөлігін іс бойынша айыпталушының құқық субъектілігіне жатқызады (ҚПК-нің 65-бабының 5-бөлігі), сонымен қатар оның өзіне тән құқықтарын да тұжырымдайды (ҚПК-нің 65-бабы 5-бөлігінің 1)–6) тармақтары).
• Айыптау актісін немесе бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулының көшірмесін айыпталушыға табыс ету (ҚПК-нің 304-бабы, 629-2-бабының 2-бөлігі), күдіктіні қылмыстық теріс қылық туралы хаттамамен таныстыру (ҚПК-нің 528-бабының 1-бөлігі), қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманы судьяның оны қарау кезінде жария етуі (ҚПК-нің 529-бабы 1-бөлігінің 8) тармағы); сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында айыпталушының кінәні мойындау туралы мәміле нысанындағы процестік келісімге қол қоюы, онда қылмыстың саралануы көрсетіледі (ҚПК-нің 616-бабы), прокурордың сотта процестік келісімнің мәнін баяндауы (ҚПК-нің 625-бабының 1–2-бөліктері) — мұның барлығы айыпталушыны іс бойынша айыптаудың мәнімен таныстырудың және ҚПК-нің 65-бабы 5-бөлігінің 1) тармағы қағидасын орындаудың әртүрлі нысандары болып табылады.
• ҚПК-нің 65-бабы 5-бөлігінің 2) тармағының қағидасы барлық жағдайларда орындалады және қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексерудің қорытынды құжаттарын (айыптау актісін, қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманы, бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыны) пайдалана отырып, айыпталушының сотта қорғану құқығының бір нысаны болып табылады.
• ҚПК-нің 65-бабы 5-бөлігінің 3) тармағының қағидалары — айыпталушының қылмыстық іс бойынша пайда болған сәтінен бастап істі сотқа жібергенге дейін оған берілген қорғану құқықтарының жиынтығы. Қарастырылып отырған қағидалар күдіктінің, айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету қағидатының көрінісі болып табылады (ҚПК-нің 26-бабы).
• ҚПК-нің 65-бабы 5-бөлігінің 4) тармағының қағидасы жоғарыда ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 4) тармағына түсініктеме беру кезінде сипатталған (сондай-ақ ҚПК-нің 74-бабын қараңыз) және айыпталушы келтірген қылмыстың салдарынан зиянның туындауына, азаматтық талап қоюшы мен зиянды өтеуге жауапты тұлғадан (азаматтық жауапкерден) туындайтын азаматтық талаптың істе пайда болуына байланысты.
• ҚПК-нің 65-бабы 5-бөлігінің 5) тармағында көзделген айыпталушының процестік келісім жасасу құқығын іске асыруы прокурор айыптау актісін бекіткеннен кейін және сот істі өз өндірісіне қабылдағанға дейін жүзеге асырылады, өйткені осы уақытқа дейін адам айыпталушы болып есептеледі және біз оның осы мәртебедегі құқықтары туралы айтып отырмыз (ҚПК-нің 323-бабын да қараңыз).
• Істердің алқабилердің қатысуымен қарайтын соттың соттылығына жатқызылуы және ҚПК-нің 65-бабы 5-бөлігінің 6) тармағы қағидасын іске асыру тәртібі ҚПК-нің 631, 634-баптарымен реттеледі және төмендегідей мәнге ие: алқабилердің қатысуымен қарайтын сот (заңда көзделген ерекшеліктерді қоспағанда) қылмыстық заңда өлім жазасы немесе өмір бойына бас бостандығынан айыру көзделген қылмыстар туралы істерді, сондай-ақ Қылмыстық кодекстің 125-бабы үшінші бөлігінің 1) тармағында, 128-бабы төртінші бөлігінің 1) тармағында, 132-бабының бесінші бөлігінде, 135-бабы төртінші бөлігінің 1) тармағында, 160, 163, 164-баптарының екінші бөлігінде, 168-бабында, 380-1-бабы екінші бөлігінің 6) тармағында көзделген қылмыстар туралы істерді қарайды. Күдікті, айыпталушы істің барлық материалдарымен танысу үшін ұсынған кезде, сондай-ақ одан кейінгі кезеңде, оның ішінде іс бойынша алдын ала тыңдау барысында, бірақ сот басты сот талқылауын тағайындағанға дейін істі алқабилердің қатысуымен қарайтын соттың қарауы туралы өтінішхат беруге құқылы. Күдіктінің, айыпталушының істі алқабилердің қатысуымен қарайтын соттың қарауы туралы өтінішхаты немесе өз ісін алқабилердің қатысуымен қарайтын сотта қарау құқығынан бас тартуы күдіктіге тергеу әрекеттерін жүргізудің аяқталғаны жарияланғаны және оның құқықтары түсіндірілгені туралы хаттамада көрсетіледі. Кейінірек берілген өтінішхат күдікті, айыпталушы тарапынан жазбаша түрде баяндалады және соттылығы бойынша істі қарайтын сотқа дереу жіберіледі. Істі алдын ала тыңдау барысында мәлімделген өтінішхат жазбаша да, ауызша да берілуі мүмкін. Сот басты сот талқылауын тағайындағаннан кейін айыпталушының істі алқабилердің қатысуымен қарайтын сотта қарау туралы өтінішхаты қабылданбайды және т.б. (ҚПК-нің 634-бабы).
• ҚПК-нің 65-бабының 6-бөлігінің нормаларына сәйкес, сотталушы да күдіктінің, айыпталушының құқықтарынан өзгеше қосымша құқықтардың иесі болып табылады. Бұл құқықтарды ол бірінші және апелляциялық сатылардағы сотта іске асырады. Оларды қысқаша қарастырайық.
• Бірінші немесе апелляциялық сатыдағы сот отырыстарына қатысушы ретінде (ҚПК-нің 65-бабы 6-бөлігінің 1) тармағы) ол өтінішхаттар мәлімдеуге, оның ішінде медиация тәртібімен процестік келісім немесе татуласу туралы келісім жасасу жөнінде өтінішхат беруге, дәлелдемелерді зерттеуге қатысуға, сот жарыссөздерінде сөз сөйлеуге, соңғы сөз айтуға құқылы.
• ҚПК-нің 65-бабы 6-бөлігінің 2) тармағының қағидалары күдіктінің, айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету қағидатының мәнінің жеке көрінісі болып табылады (ҚПК-нің 26-бабына түсініктемені қараңыз). Атап айтқанда, қорғану құқығы сотталушының соңғы сөз айту құқығын көздейді, бұл құқық заңда ҚПК-нің жеке бабымен реттелген (384-бап). Бұл құқықты ол басты сот талқылауында іске асырады және, негізінен, осы сатыда қабылданатын сот шешімдерінің сипатына байланысты, апелляциялық сатыдағы сотта да іске асыруға жол беріледі. Соңғы сөз тараптардың қатысуымен өтетін сот жарыссөздері аяқталғаннан кейін беріледі және сот тергеуін қайта бастауға негіз болуы мүмкін (385-бап). Процестік келісім немесе медиация тәртібімен татуласуға қол жеткізу туралы келісім бойынша істерді қысқартылған сот тергеуі тәртібімен қарау кезінде сотталушының соңғы сөз айтуына жол берілмейді (ҚПК-нің 384-бабының 2-бөлігі).
• ҚПК-нің 65-бабы 6-бөлігінің 3)–4) тармақтарының қағидаларын сотталушы ҚПК-нің 628-бабының ережелерін ескере отырып, басты сот талқылауы тағайындалған сәттен бастап сот үкім шығару үшін кеңесу бөлмесіне кеткенге дейін іске асырады. Іс бойынша процестік келісімнің кінәні мойындау туралы нысаны қашан жасалғанына қарамастан, егер сотталушы кеңесу бөлмесіне кеткенге дейін процестік келісіммен келіспейтінін білдірсе, барлық жағдайларда сотта келісім бойынша іс жүргізу алынып тасталады (ҚПК-нің 65-бабы 6-бөлігінің 4) тармағы, 622, 628–629-баптары).
• ҚПК-нің 65-бабы 6-бөлігінің 5) тармағының қағидасы қылмыстық процестің жариялылық қағидатының әрекетімен байланысты және ашық сот талқылауын өткізуге кедергі келтіретін мән-жайлар болмаған кезде мүмкін болады (ҚПК-нің 29-бабы). Қылмыстық істі қандай сот отырысында: ашық немесе жабық сот отырысында қарау мәселесі судьяның басты сот талқылауын тағайындау туралы қаулысында шешіледі (ҚПК-нің 322-бабы 2-бөлігінің 9) тармағы).
• ҚПК-нің 65-бабы 6-бөлігінің 6) тармағы қағидасының қолданылуын біз ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 22) тармағына түсініктеме беру кезінде қарастырдық. Тек бұл жағдайда сотталушы оны істі сотта қарауға дайындау кезінде және соттың әртүрлі негіздер бойынша істі тоқтату туралы шешім қабылдауының алдында басты сот талқылауы барысында, заңда көзделген ерекшеліктерді қоспағанда, қолданады (ҚПК-нің 327, 343-баптары).
• ҚПК-нің 65-бабының 7-бөлігінің нормалары сотталған адамға да, ақталған адамға да қатысты және олар үкім шығарылғаннан әрі жарияланғаннан кейін иеленетін құқықтарын дамытады.
• ҚПК-нің 65-бабы 7-бөлігінің 1) тармағының қағидасы үкім шығарылғаннан және жарияланғаннан кейін туындайды (ҚПК-нің 402-бабының 3-бөлігі). Басты сот талқылауының хаттамасына ол қол қойылғаннан кейін ескертулер беру және ескертулерді қарау тәртібі ҚПК-нің 348–349-баптарымен реттеледі. Хаттамаға берілген ескертулер және ескертулерді қарау қорытындысы бойынша судья шығарған қаулы басты сот талқылауының хаттамасына қоса тіркеледі (ҚПК-нің 349-бабының 2-бөлігі).
• ҚПК-нің 65-бабы 7-бөлігінің 2) тармағының қағидасы сотталған адамға, ақталған адамға өз қатысуымен болған іс бойынша үкімге, сот қаулысына, судьяның қаулысына апелляциялық, кассациялық тәртіппен, сот шешімдерін орындау сатысында және т.б. шағымдануға мүмкіндік береді. Мысалы, сотталған адам үкімге кең ауқымды негіздер бойынша шағымдануға құқылы. Ақталған адам ақтау негізіне қатысты үкімге шағымдануға құқылы, өйткені бұл мән-жай іс бойынша азаматтық талап қоюмен байланысты болуы мүмкін. Мәселе мынада: Жоғарғы Соттың 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысына сәйкес, ақтау үкімін шығара отырып, сот ақтау негіздеріне байланысты азаматтық талап қою бойынша шешім қабылдайды және оның себептерін келтіреді: егер қылмыс оқиғасы болмаса немесе оның сотталушы жасағаны дәлелденбесе, азаматтық талап қоюды қанағаттандырудан бас тартады; егер сотталушының әрекеттерінде қылмыс құрамы болмаса, азаматтық талап қоюды қараусыз қалдырады (50-тармақ). Азаматтық талап қою қараусыз қалдырылған жағдайда оны қамтамасыз ету жөніндегі шаралар жойылмайды (Жоғарғы Соттың аталған нормативтік қаулысының 53-тармағы). Соңғы жағдайда азаматтық талап қоюшының зиянды өтеу құқығын іске асыру мәселесі азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен шешіледі.
• ҚПК-нің 65-бабы 7-бөлігінің 3) тармағының қағидасын сотталған немесе ақталған адам апелляциялық сатыдан бастап сот сатыларында іске асырады және үкімге, сот қаулысына немесе судьяның қаулысына қатысты берілген прокурордың өтінішхатының, прокурор наразылығының, айыптау тарапының шағымының дәлелдеріне жазбаша қарсылық білдіру және тиісті сот процестерінде олар бойынша сөз сөйлеу құқығын көрсетеді (ҚПК-нің 420–421-баптары).
• ҚПК-нің 65-бабы 7-бөлігінің 4) тармағының қағидасы ҚПК-нің 65-бабы 7-бөлігінің 3) тармағының қағидасымен байланысты және сотталған немесе ақталған адамның үкімге, сот қаулысына, судьяның қаулысына қатысты шағым, прокурордың өтінішхаты немесе прокурордың наразылығы қаралатын тиісті сатыдағы сотқа қатысуын көздейді (ҚПК-нің 428-бабының 3-бөлігі, 486-бап және т.б.).
• ҚПК-нің 65-бабы 7-бөлігінің 5) тармағының қағидаларын сотталған адам үкім жарияланғаннан кейін және тек ынтымақтастық туралы келісім нысанында ғана іске асыра алады, оны жасасу шарттары мен тәртібі ҚПК-нің 618–621-баптарында көзделген. Сотталған адам келісімнің шарттарын орындаған жағдайда прокурор ҚПК-нің 476–478-баптарын басшылыққа ала отырып, үкімді орындау сатысында мәселелерді қарауды реттейтін, келісімді өз тарапынан орындау жөнінде шаралар қабылдайды (ҚПК-нің 621-бабының 3-бөлігі).
• ҚПК-нің 65-бабының нормаларын талдауды қорытындылай келе, оның 8-бөлігінің нормалары іс бойынша олардың мүдделерін қорғаушы немесе заңды өкіл білдірсе де, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның, ақталған адамның жоғарыда аталған құқықтарының қандай да бір түрде шектелуіне ешқандай жағдайда жол бермейтінін атап өту қажет.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар