Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 125-бабына түсініктеме. Дәлелдемелерді бағалау
1. Әрбір дәлелдеме қатыстылығы, жол берілетіндігі, анықтығы тұрғысынан бағалануға тиіс, ал барлық жиналған дәлелдемелер жиынтығы қылмыстық істі шешу үшін жеткіліктілігі тұрғысынан бағалануға тиіс.
2. Осы Кодекстің 25-бабына сәйкес судья, прокурор, тергеуші, анықтаушы дәлелдемелерді заң мен ар-ожданды басшылыққа ала отырып, дәлелдемелердің жиынтығын жан-жақты, толық және объективті қарауға негізделген ішкі сенімі бойынша бағалайды.
3. Егер дәлелдеме іс үшін маңызы бар мән-жайлардың бар екендігі туралы тұжырымдарды растайтын, теріске шығаратын немесе күмән туғызатын нақты деректерді білдірсе, ол іске қатысты деп танылады.
4. Егер дәлелдеме осы Кодексте белгіленген тәртіппен алынған болса, ол жол берілетін дәлелдеме деп танылады.
Егер тексеру нәтижесінде дәлелдеменің шындыққа сәйкес келетіні анықталса, ол анық (сенімді) деп танылады.
5. Егер іске қатысты, жол берілетін және анық дәлелдемелер жиналып, олар дәлелденуге жататын барлық және әрбір мән-жай бойынша ақиқатты ешқандай күмәнсіз және даусыз белгілесе, дәлелдемелер жиынтығы қылмыстық істі шешу үшін жеткілікті деп танылады.
Ескертпе. 125-бапқа Қазақстан Республикасының 2018 жылғы 12 шілдедегі № 180-VI Заңымен өзгеріс енгізілді (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
Дәлелдеу процесінің үшінші (шартты түрде) кезеңі дәлелдемелерді бағалау болып табылады, яғни судьяның, прокурордың, тергеушінің, анықтаушының дәлелдемелердің жиынтығын жан-жақты, толық және объективті қарауға негізделген, заң мен ар-ожданды басшылыққа алатын ішкі сенімі бойынша жүзеге асырылатын олардың осы іс бойынша сапасын (құндылығын) анықтау (сондай-ақ ҚПК-нің 25-бабының нормаларына түсініктемені қараңыз).
Осы тұрғыдан алғанда, сапа мен тиімділік талаптарына жауап беру үшін әрбір дәлелдеме белгілі бір белгілер (қасиеттер) жиынтығына ие болуы керек: қылмыстық іске қатысты болуы, осы іс бойынша дәлелдеме ретінде жол берілетін болуы, анық (сенімді) болуы (ҚПК-нің 125-бабының 1—2-бөліктері).
ҚПК-нің 125-бабы 3-бөлігінің нормасы дәлелдеменің іске қатыстылығы сияқты қасиетін реттейді. Бұл қасиет қылмыстық іс бойынша дәлелденуге жататын мән-жайлармен (ҚПК-нің 113-бабы) тікелей байланысты. Яғни дәлелдемені бағалау кезінде онымен дәлелдеу нысанасына кіретін мән-жайдың арасындағы байланысты анықтау қажет. Егер мұндай байланыс болса, дәлелдеме осы қылмыстық іске қатысты болып табылады. Егер дәлелдеме ҚПК-нің 113-бабында көзделген дәлелдеу нысанасына ықпал етпесе, ол дәлелдеу процесінен шығарылады, басқаша айтқанда, пайдаланылмайды.
Тіпті іске қатысты дәлелдеме де, егер ол алдын ала ҚПК нормалары мен онда белгіленген тәртіп негізінде алынбаса, мұндай қасиетін жоғалтуы мүмкін. Басқаша айтқанда, дәлелдемені анықтау, бекіту және алып қою процестік әрекеттерді (оның ішінде тергеу және сот әрекеттерін) жүргізудің процестік нысанын қатаң сақтай отырып жүзеге асырылуға тиіс (сондай-ақ ҚПК-нің 112-бабының нормаларына түсініктемені қараңыз). Дәлелдеменің қылмыстық істі сотқа дейінгі тергеп-тексеру және сотта талқылау процесінде жол берілетін болуының мәні осында (ҚПК-нің 125-бабының 4-бөлігі).
Алайда дәлелдеменің алғашқы екі қасиеті анықтау (сенімділік) деп аталатын үшінші сапасы да заңда көзделгендіктен, жеткіліксіз болып табылады. Яғни іске қатысты және жол берілетін дәлелдеме оның сенімділігі, өзі арқылы анықталатын, теріске шығарылатын немесе күмән туғызылатын жағдайларға сәйкестігі тұрғысынан да тексерілуге тиіс. Мысалы, куәгердің айғақтары басқа тергеу әрекеттерінің (алу, тінту және т.б.) көмегімен тексерілуі мүмкін. Сарапшының қорытындысы негіздер болған кезде қосымша немесе қайталама сараптама жүргізу арқылы тексеріледі және т.б. (ҚПК-нің 125-бабының 5-бөлігі).
Егер жиналған және зерттелген дәлелдемелер жоғарыда көрсетілген белгілерге сәйкес келсе, олардың әрқайсысы жеке-жеке емес, барлығы жиынтығында қылмыстық процесті жүргізетін органның белгілі бір процестік шешімдер қабылдауы мен белгілі бір әрекеттерді жүзеге асыруы үшін негіз бола алады. Мысалы, тергеу әрекеттерін жүргізуге, процестік мәжбүрлеу шараларын қолдануға, қылмыстық істі тоқтату туралы қаулы шығаруға, күдіктінің іс-әрекетін саралауға, қылмыстық теріс қылық туралы хаттама жасауға, бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулы шығаруға, айыптау актісін жасауға, үкім шығаруға және т.б. негіз бола алады. Сонымен бірге ҚПК-нің 125-бабы 1, 6-бөліктерінің нормаларының мәні бойынша дәлелдемелер жиынтығы әртүрлі дәлелдемелердің механикалық немесе арифметикалық түрде шоғырлануы болып табылмайды. Дәлелдемелер жиынтығы қылмыстық істің белгілі бір мәселелерін шешу үшін жеткіліктілік сияқты маңызды қасиетке ие болуға тиіс. Жол берілетін және анық дәлелдемелердің жеткіліктілігі олардың саны, сапасы, түсіндіру тереңдігі, күмәндердің болмауы, даусыздығы және ішкі мазмұны тұрғысынан қосымша дәлелдемелер жинауды қажет етпейтін, өйткені жиналған дәлелдемелер іс бойынша заңды әрі негізделген шешімдер қабылдау және әрекеттер жасау үшін толық жеткілікті болатын жүйесін білдіреді.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Автор: Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар \
