Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 25-бабы. Дәлелдемелерді ішкі сенім бойынша бағалау туралы түсініктеме
1. Судья, прокурор, тергеуші, анықтаушы дәлелдемелерді қаралған дәлелдемелердің жиынтығына негізделген өзінің ішкі сенімі бойынша бағалайды, бұл ретте заң мен ар-ожданды басшылыққа алады.
Алқаби дәлелдемелерді қаралған дәлелдемелердің жиынтығына негізделген өзінің ішкі сенімі бойынша бағалайды, бұл ретте ар-ожданды басшылыққа алады.
2. Ешбір дәлелдеменің алдын ала белгіленген күші болмайды.
Дәлелдемелерді бағалау — қылмыстық процестің басқа қағидаттарымен, әсіресе кінәсіздік презумпциясымен тығыз байланысты классикалық қағидаттардың бірі. Дәлелдеу процесінің шартты түрде үшінші элементі немесе кезеңі ретінде (ҚПК-нің 121-бабының 1-бөлігі) оның міндеті алынған дәлелдеменің сапасын айқындау болып табылады. Яғни оның іске қатысты болуы (іс бойынша дәлелдеу нысанасына қатыстылығы), жол берілетіндігі (ҚПК-де көзделген нормалар мен тәртіпке сәйкес алынуы), анықтығы (нақты мән-жайларға сәйкестігі), сондай-ақ қылмыстық істі дұрыс шешу үшін іс бойынша дәлелдемелердің бүкіл жиынтығының жеткіліктілігі (қылмыстық процестің қажеттіліктеріне сәйкестігі) тұрғысынан бағалау. Басқаша айтқанда, дәлелдемелерді бағалау оларды пайдаланудың алдында жүзеге асырылады. Дәлелдеу процесі туралы айтқанда, оның барлық элементтері, әдетте, бір мезгілде көрініс табатынын да атап өту қажет. Мысалы, жауап алу шеңберінде тергеуші дәлелдемелерді жинап қана қоймай, оларды зерттеп, бағалап және пайдалана алады. Немесе, айталық, дәлелдемелік ақпараттың белгілі бір көлемін алып, зерттеп және бағалағаннан кейін тергеуші оны пайдаланады, мысалы, қылмыстық істі тоқтату немесе тоқтата тұру, процестік мәжбүрлеу шараларын қолдану, күдіктінің әрекетін саралау туралы процестік шешімдер қабылдайды және т.б. Сондықтан дәлелдеу процесін төрт ірі элементке, кезеңге бөлу тергеушінің жалпы қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезіндегі процестік және танымдық қызметінің мазмұндық жағын, сондай-ақ жекелеген процестік әрекеттер мен процестік шешімдерге қатысты ерекшеліктерін толық түсіну мақсатында ғана жүзеге асырылған.
ҚПК дәлелдемелерді бағалауды қылмыстық процесті жүргізетін органның ішкі сеніміне тікелей тәуелді етеді. Анықтаушы, тергеуші, прокурор, судья әрбір дәлелдеменің жеке-жеке және олардың бүкіл жиынтығы жоғарыда баяндалған сапа талаптарына сәйкес келетініне, яғни оларды анықтау, табу процесі ҚПК-ге сәйкес және ҚПК нормалары негізінде жүргізілгеніне нық сенімді болуы тиіс. Құқықтық талаптарды ескерумен қатар, дәлелдемелерді бағалау қылмыстық процесті жүргізетін лауазымды адамның адамгершілік санаты ретіндегі ар-ожданына да негізделуі керек. Ар-ождан дәлелдемелерді бағалау нәтижелерінің сенімділігі үшін оның адамгершілік және кәсіби жауапкершілігін арттырады.
3. Алқаби де дәлелдемелерді бағалау процесінен тыс қалмайды, оның бір ғана айырмашылығы — ол қылмыстық іс бойынша өзінің барлық жеке қорытындыларын (алқабилер алқасының алдында қойылған сұрақтарға жауаптарын) басты сот талқылауы барысында дәлелдемелерді зерттеуге қатысу негізінде қалыптастырады және бұл ретте ар-ожданын басшылыққа алады. Сотта қаралатын дәлелдемелерді зерттеуге қатысудың әртүрлі нысандары алқабидің құқығы болып табылады, бірақ міндеті емес. Сондықтан заң шығарушы дәлелдемелерді бағалаудың негізіне ішкі сеніммен, өзінің дұрыстығына деген сенімділікпен және қаралған дәлелдемелердің жиынтығымен қатар, алқабидің ар-ожданын да енгізе отырып, сол арқылы оларға қылмыстық істі дұрыс шешу үшін жоғары адамгершілік және азаматтық жауапкершілік жүктейді.
Әрбір дәлелдеме тек іс бойынша барлық дәлелдемелердің жиынтығымен байланыста ғана түсініліп, бағалануы мүмкін — бұл дәлелдеу процесінің өзгермейтін қағидасы. Ол қаншалықты тартымды көрінгенімен, мұндай дәлелдеме тек қатардағы дәлелдеме ретінде ғана қарастырылады, одан артық емес. Кейде «дәлелдемелердің патшайымы» деп түсіндірілетін айыпталушының өз кінәсін мойындауы айыптау негізіне тек ол іс бойынша бар басқа дәлелдемелердің жиынтығымен расталған жағдайда ғана алынады (ҚПК-нің 115-бабының 3-бөлігі); өзінің хабардар болу көзін көрсете алмайтын куәгердің, жәбірленушінің айғақтары (ҚПК-нің 115-бабының 5-бөлігі), сондай-ақ куә ретінде жауап алуға жатпайтын адамдардың хабарламалары (ҚПК-нің 78-бабының 2-бөлігі, ҚПК-нің 115-бабының 6-бөлігі) дәлелдемелер болып табылмайды. Дәлелдемелердің заңдық күші қылмыстық процестің әрбір жаңа сатысында іс жүзінде тексеріледі. Қылмыстық процестің ерекшелігі мен күші де осында: дәлелдемелерді бағалау процесіне әртүрлі органдар мен лауазымды адамдар қатысады және бұл үшін олардың әрқайсысына тән процестік қызмет әдістерін пайдаланады.
Қылмыстық істер бойынша дәлелдемелік құқық мәселелеріне Жоғарғы Соттың 2006 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Қылмыстық істер бойынша дәлелдемелерді бағалаудың кейбір мәселелері туралы» арнайы нормативтік қаулысы арналған. Қылмыстық-процестік құқықтың бұл мәселесінің барлық құқық қолданушылар үшін қаншалықты өзекті екенін Жоғарғы Соттың ең алдымен қылмыстық процесті жүргізетін барлық органдарға дәлелдемелерді бағалау кезінде Конституцияда және ҚПК нормаларында белгіленген қағидаттарды қатаң сақтауды міндеттеуінен-ақ көруге болады. Олардың бұзылуы, — деп көрсетеді ол, — сипаты мен елеулілігіне қарай, 9-бапта көзделген салдарға әкеп соғады. Мұндай жағдайларда сот үкімде (қаулыда) бұзылған қағидаттың сипаты мен елеулілігін негіздеуге тиіс (Жоғарғы Соттың аталған нормативтік қаулысының 1-тармағы).
Дәлелдемелерді бағалаудың объективтілігінің мызғымастығын заң шығарушының қаншалықты терең түсінетінін сот төрелігінің осы саласын қылмыстық заңнама нормаларымен кеңінен қорғауынан көруге болады. Қылмыстық кодексте айғақтар беруге мәжбүрлегені үшін (415-бап), іс жүргізу барысында азаптағаны үшін (146-бап), дәлелдемелер мен жедел-іздестіру материалдарын бұрмалағаны үшін (416-бап) және т.б. қылмыстық жауаптылық белгіленген.
Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 4 шілдедегі Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
