231-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне ҚР ҚК коммерциялық пара беру
1. Коммерциялық немесе өзге де ұйымда басқару функцияларын орындайтын адамға ақшаны, бағалы қағаздарды немесе өзге де мүлікті заңсыз беру, сол сияқты пара беруді жүзеге асыратын адамның мүддесінде өзінің қызметтік жағдайын пайдаланғаны үшін оған мүліктік сипаттағы қызметтерді заңсыз көрсету, —
екі жүзден бес жүзге дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде немесе сотталған адамның екі айдан бес айға дейінгі кезеңдегі жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салуға не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Алдын ала сөз байласу немесе ұйымдасқан топ арқылы бірнеше рет не адамдар тобы жасаған сол әрекеттер,
— бес жүзден сегіз жүзге дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде немесе сотталған адамның жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде бес айдан сегіз айға дейінгі кезеңде айыппұл салуға не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не үш айдан алты айға дейінгі мерзімге қамауға алуға не төрт жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3. Коммерциялық немесе өзге де ұйымда басқару функцияларын орындайтын адамның ақшаны, бағалы қағаздарды, басқа да мүлікті заңсыз алуы, сол сияқты пара беруді жүзеге асыратын адамның мүддесінде өзінің қызметтік жағдайын пайдаланғаны үшін мүліктік сипаттағы қызметтерді пайдалануы, —
бес жүзден сегіз жүзге дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде немесе сотталған адамның жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде бес айдан сегіз айға дейінгі кезеңде айыппұл салуға не белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан екі жылға дейінгі мерзімге айыруға не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не төрт жылдан алты ай немесе үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру.
4. Осы баптың үшінші бөлігінде көзделген әрекеттер, егер олар:
а) алдын ала сөз байласу немесе ұйымдасқан топ арқылы адамдар тобы жасаған;
б) бірнеше рет жасалды;
в) бопсалаумен байланысты, —
жеті айдан бір жылға дейінгі кезең үшін жеті жүзден бір мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға немесе сотталған адамның жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде не белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыруға не белгілі бір лауазымдарды атқару құқығынан айыра отырып, бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады немесе үш жылға дейін белгілі бір қызметпен айналысыңыз.
Ескерту. 1. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген әрекеттерді жасаған адам, егер оған қатысты бопсалау орын алса немесе ол пара беру туралы қылмыстық іс қозғауға құқығы бар органға өз еркімен хабарласа, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
2. Егер мүліктің немесе көрсетілетін қызметтердің құны екі айлық есептік көрсеткіштен аспайтын болса, бұрын жасалған заңды әрекеттері үшін алдын ала уағдаластық болмаған кезде мүлікті беру немесе алу, мүліктік сипаттағы қызметтер көрсету немесе мұндай қызметтерді сыйлық немесе сыйақы ретінде пайдалану елеусіз болуына байланысты қылмыс болып табылмайды және тәртіптік немесе әкімшілік тәртіппен қудаланады.
Коммерциялық және өзге де ұйымдарда басқару функцияларын орындайтын адамның сыйақыны заңсыз беруі мен алуының қоғамдық қауіптілігі осы адамдарға деген сенімге нұқсан келтіруден, Экономикалық қызмет тәртібін бұзудан, беруші тұлғаның заңсыз артықшылықтар алуынан, ал алушылардың – заңсыз байытудан тұрады.
Адал бәсекелестікті қорғаудың құқықтық негізін 1998 жылғы 9 маусымдағы "жосықсыз бәсекелестік туралы" ҚР Заңы құрайды. изм. және қосымша). Қалыпты коммерциялық қатынастардың шарттары пара алатын немесе оны беретін адамдардың пайдасына бұзылады.
ҚК-нің 231-бабы коммерциялық пара берудің түрлері ретінде қылмыстың екі дербес құрамын көздейді: – сыйақыны заңсыз беру-Негізгі және білікті құрам (1 және 2-бөлімдер);
– сыйақыны заңсыз алу-негізгі және білікті құрам (3 және 4-бөліктер). Бұл екі ұқсас қылмыс "коммерциялық пара беру"Жалпы терминімен қамтылған.
Коммерциялық пара берудің тікелей объектісі Мемлекеттік орган немесе жергілікті өзін-өзі басқару органы болып табылмайтын коммерциялық және өзге де ұйымдардың қалыпты қызметі болып табылады.
Коммерциялық және өзге де ұйымдар ұғымы ҚК-нің 228-бабында көзделген "өкілеттіктерді теріс пайдалану"қылмысты қарау кезінде берілген.
Қылмыстың мәні ақша, бағалы қағаздар, өзге де мүлік, сондай-ақ мүліктік сипаттағы қызметтер болуы мүмкін.
Ақша-бұл отандық валюта ғана емес, сонымен қатар шетел валютасы, сондай-ақ шетел валютасындағы төлем құжаттары.
Бағалы қағаздарға мүліктік құқықтарды белгіленген нысанды және міндетті деректемелерді сақтай отырып куәландыратын кез келген құжаттар жатады, оларды жүзеге асыру немесе беру олар ұсынылған кезде ғана мүмкін болады (облигациялар, чектер, вексельдер, акциялар және т.б.).
Мүлікке материалдық құндылығы бар заттар кіреді. Бұған жылжымалы және жылжымайтын мүлік жатады. Мүліктік сипаттағы қызметтер-бұл белгілі бір жағдайларда төлеуге жататын, бірақ бұл жағдайда коммерциялық және өзге де ұйымдарда басқару функцияларын орындайтын тұлға тегін ұсынатын қызметтер: пәтерлерді, үйлерді, машиналарды жөндеу, саяжайлар, коттедждер салу, үй-жайларды жалға алу, қазақстандық және шетелдік банктерде шоттар ашу; ақшалай қаражатты "қолма-қол ақшаға айналдыру" және мүліктік құқықтарды тудыратын немесе материалдық игіліктер жасайтын басқа әрекеттер. Объективті жағынан сыйақыны заңсыз беру түріндегі коммерциялық пара беру (ҚК 231-бабының 1-бөлігі) не коммерциялық немесе өзге ұйымда басқару функцияларын орындайтын тұлғаға ақшаны, бағалы қағаздарды немесе өзге де мүлікті заңсыз беру не берушінің мүддесі үшін іс-әрекеттер жасағаны үшін осы тұлғаға мүліктік сипаттағы қызметтерді заңсыз көрсету болып табылады.
Пара алу жүзеге асырылатын мүдделер және заңсыз сыйақыны беру тәсілдері өз негізінде пара беру құрамының тиісті ұғымдарына ұқсас (ҚК 312-бабы).
Коммерциялық пара қашан болады:
а) зат материалдық құндылықтар (ақша, бағалы қағаздар, өзге де мүлік) немесе мүліктік сипаттағы қызметтер болып табылады;
б) құндылықтар мен қызметтер коммерциялық немесе өзге де ұйымдарда басқару функцияларын орындайтын адамдарға беріледі;
в) олар берушінің пайдасына белгілі бір әрекет (әрекетсіздік) үшін беріледі, ол алушының қызметтік жағдайына байланысты ғана жасалуы мүмкін;
г) заңсыз сыйақы беретін адамның және оны қабылдайтын адамның іс-әрекеттері өзара байланысты, өзара байланысты.
Тапсыру дегеніміз-кінәлі адамдарға басқару функцияларын орындайтын адамға ақша, бағалы қағаздар немесе басқа мүлік беру.
Мүліктік сипаттағы қызметтерді көрсету деп мүліктік жеңілдіктерді өтеусіз негізде (Автокөлікті жөндеу, құрылыс материалдарын ұсыну, борышты төлеу және т.б.) беру жөніндегі іс-қимылдарды түсіну керек.
Мүлікті берудің, алудың заңсыздығы бұл әрекеттерге ұйымның заңдарымен немесе құрылтай құжаттарымен тыйым салынғанын, не тыйым салынбаған, бірақ ұйымның мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін, не басқару органы қызметінің сипатына анық сәйкес келмейтінін, не коммерциялық немесе өзге ұйымның заңды мүдделеріне қарсы бағытталғанын білдіреді. Қызметтік жағдайды пайдалану дегеніміз-қызмет мүдделеріне қайшы келетін және пара беруді жүзеге асыратын адамның пайдасына өз өкілеттіктерін жүзеге асыру немесе асыра пайдалану.
Қылмыс адам сыйақының кем дегенде бір бөлігін немесе мүліктік сипаттағы қызметтердің бір бөлігін берген сәттен бастап аяқталды деп есептеледі, сондықтан қоғамдық қауіпті салдардың басталуы талап етілмейді.
Қылмыс субъектісі ҚК 231-бабының 1-2-бөлігі бойынша жалпы-қылмыс жасау кезінде 16 жасқа толған кез келген есі дұрыс адам.
Субъективті жағынан бұл қылмыс тек тікелей ниетпен және арнайы мақсатпен жасалады. Адам осы органдарда басқару функцияларын орындайтын тұлғаға материалдық құндылықтарды заңсыз беретінін немесе мүліктік қызметтер көрсететінін түсінеді және бұл адамды өзінің қызметтік жағдайына байланысты оның мүддесі үшін қандай да бір әрекеттер (әрекетсіздіктер) жасауға ынталандыру мақсатын көздейді.
ҚК 231-бабының 2-бөлігі мынадай біліктілік белгілерін қамтиды:
а)бірнеше рет (ҚК 11-бабы);
б) алдын ала сөз байласу бойынша адамдар тобы (ҚК 31-бабының 2-бөлігі);
в) ұйымдасқан топ (ҚК 31-бабының 3-бөлігі).
"Қайталанудың" біліктілік белгісін қолданған кезде ҚК-нің 11-бабының 1-бөлігін басшылыққа алу керек. Бірнеше рет: бір мезгілде берушінің мүддесі үшін бір әрекетті (әрекетсіздікті) жасағаны үшін бірнеше адамға заңсыз сыйақыны беру; берушінің мүддесі үшін дербес әрекеттерді (әрекетсіздікті) жасағаны үшін бір адамға бір мезгілде беру; бір мезгілде бірнеше адамға, бірақ әртүрлі әрекеттерді (әрекетсіздікті) жасағаны үшін заңсыз сыйақыны беру орын алған кезде орын алады).
"Алдын ала сөз байласу бойынша адамдар тобы" коммерциялық пара беру белгісі бойынша кінәлі адамдардың іс-әрекеттерін саралау кезінде ҚК 31-бабының 2-бөлімін басшылыққа алу керек. "Ұйымдасқан топ" коммерциялық пара беру белгісі бойынша кінәлі тұлғалардың іс-әрекеттерін саралау кезінде ҚК 31-бабының 3-бөлімін басшылыққа алу керек. Осылайша, адамдар тобының және ұйымдасқан топтың алдын-ала сөз байласу белгілері нақты қылмыс үшін қандай-да бір ерекше ерекшелікті білдірмейді.
ҚК-нің 231-бабының 3-бөлігі коммерциялық немесе өзге ұйымда басқару функцияларын орындайтын адамның сыйақыны заңсыз алғаны үшін жауапкершілікті көздейді.
Объективті жағынан, коммерциялық пара берудің бұл түрі бірқатар балама әрекеттерден тұрады: ақшаны, бағалы қағаздарды, басқа мүлікті заңсыз алу; кінәлі қызметтік ережелерге байланысты берушінің мүддесі үшін әрекет (әрекетсіздік) жасағаны үшін мүліктік сипаттағы қызметтерді заңсыз пайдалану.
Ақшаны, бағалы қағаздарды және басқа да мүлікті алу деп оларды қабылдау сәтіне немесе тәсіліне қарамастан (тікелей, үшінші тұлғалар арқылы, пошта арқылы және т.б.) кінәлілердің қабылдауы түсініледі.
Мүліктік сипаттағы Қызметтерді пайдалану кінәлілердің оған берілген мүліктік жеңілдіктерді немесе артықшылықтарды толық немесе ішінара пайдаланғанына қарамастан пайдалануын білдіреді.
Қызметтік жағдайды пайдалану екі жолмен білдірілуі мүмкін: не іс-әрекетті (әрекетсіздікті) жасау, не кінәлінің басқару функцияларына кіруге тиіс іс-әрекетті (әрекетсіздікті) жасаудан бас тарту, оған берілген өкілеттіктер шегінде болу.
2003 жылғы 11 шілдедегі "жымқыру істері бойынша сот практикасы туралы" нормативтік қаулының 20-тармағында (елшісінен бастап). изм. және қосымша) ҚР Жоғарғы Соты лауазымды адамның не коммерциялық немесе өзге ұйымда басқару функцияларын орындайтын адамның қызметтік өкілеттіктерінің болмауына немесе өзінің қызметтік жағдайын пайдалана алмауына байланысты іс жүзінде жүзеге асыра алмайтын іс-әрекет (әрекетсіздік) жасағаны үшін ақша, бағалы қағаздар және басқа да материалдық құндылықтар алуы туралы түсініктеме береді. ҚК-нің 177-бабы бойынша алаяқтық ретінде көрсетілген құндылықтарды иемденуге ниет болған кезде саралау қажет. Мұндай жағдайларда құндылықтардың иесі, егер құндылықтарды беру аталған адамдардың өзі үшін қалаған әрекетін (әрекетсіздігін) жасау мақсатын көздесе, коммерциялық пара алуға әрекет жасағаны үшін қылмыстық жауаптылықта болады.
Егер адам лауазымды тұлғаға немесе басқару функцияларын орындайтын тұлғаға пара немесе коммерциялық пара беру заты ретінде беру үшін ақша немесе өзге де құндылықтарды алса және оны жасағысы келмесе, жасалған іс алаяқтық ретінде саралануы тиіс. Мұндай жағдайларда құндылықтар иесінің іс-әрекеттері коммерциялық пара беруге әрекет ретінде біліктілікке жатады. Сонымен қатар, коммерциялық немесе басқа ұйымда басқарушылық функцияларды орындайтын белгілі бір адамның заңсыз сыйақы беру керек екендігі маңызды емес. Қылмыс басқарушылық функцияларды орындайтын адам ақшаның, бағалы қағаздардың, өзге де мүліктің кем дегенде бір бөлігін қабылдаған немесе мүліктік сипаттағы қызметтерді кем дегенде ішінара қабылдаған кезден бастап аяқталған болып есептеледі. Заң осы қылмыс үшін қылмыстық жауаптылықтың басталуын сыйақы алған адамның жауап әрекеттерін жасау фактісімен байланыстырмайды. Осылайша, берушінің мүддесі үшін әрекет (әрекетсіздік) жасау қылмыс аяқталған сәтке әсер етпейді. Қылмыстық кодекстің 231-бабының 3-4-бөлігі бойынша қылмыс субъектісі коммерциялық немесе өзге ұйымда басқару функцияларын орындайтын тұлға болып табылады (ҚК 228-бабына ескерту).
Қылмыстың субъективті жағы тікелей ниетпен сипатталады. Мүлікті қабылдаушының мотиві әрқашан өзімшіл; мақсат-заңсыз материалдық пайда алу.
ҚК 231-бабының 4-бөлімінде көзделген біліктілік белгілеріне мыналар жатады:
а) алдын ала сөз байласу бойынша адамдар тобы немесе ұйымдасқан топ;
б) бірнеше рет;
в) бопсалаумен байланысты.
Алғашқы екі белгі ҚК 231-бабының 2-бөлігінде көзделген белгілерді қарау кезінде жарықтандырылады.
Бопсалау, құндылықты немесе қызметтерді алу тәсілі ретінде, талап қойылған адамның құқықтары мен заңды мүдделеріне зиян келтіруден қорқып, заңсыз сыйақыны тікелей талап етуді немесе адамды өзінің құқықтары мен заңды мүдделеріне зиян келтірмеу үшін заңсыз сыйақы төлеуге мәжбүр болатын жағдайға қасақана қоюды білдіреді.
ҚК-нің 231-бабына ескертпенің 1-тармағына сәйкес осы баптың 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттерді жасаған адам, егер оған қатысты бопсалау орын алса немесе ол қылмыстық іс қозғауға құқығы бар органға пара беру туралы өз еркімен хабарласа, қылмыстық жауаптылықтан босатылады. Демек, басқа шенеуніктерге, мысалы, олардың тікелей бастығына немесе әріптестеріне хабарлау, әрине, қылмыстық жауапкершіліктен босататын жағдай емес. Сот мұны жеңілдететін жағдай деп тануы мүмкін.
ҚК-нің 231-бабына ескертпенің 2-тармағында, егер мүліктің немесе көрсетілетін қызметтердің құны, егер бұрын жасалған заңды іс-әрекеттері үшін алдын ала уағдаластық болмаған кезде мүлікті беру немесе алу, мүліктік сипаттағы қызметтер көрсету немесе мұндай қызметтерді сыйлық немесе сыйақы ретінде пайдалану тәртіптік немесе әкімшілік тәртіппен қудаланады екі айлық есептік көрсеткіш. Бұл ретте қылмыстық жауаптылықтан босатудың қажетті шарты:
1-бұрын жасалған заңды әрекеттер үшін алдын ала уағдаластықтың болмауы;
2-мүліктің немесе мүліктік сипаттағы қызметтердің құны қылмыс жасалған кезде ҚР заңнамасында белгіленген 2 айлық есептік көрсеткіштен аспауға тиіс.
232-бап. Міндеттерге жосықсыз қарау
Коммерциялық немесе өзге де ұйымда басқару функцияларын орындайтын адамның, егер бұл адамның өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқтырса, қызметке жосықсыз немесе немқұрайлы қарау салдарынан өз міндеттерін орындамауы немесе тиісінше орындамауы,—
бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге немесе онсыз айыра отырып, сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі коммерциялық немесе басқа ұйымда басқару функцияларын орындайтын адамның өз міндеттерін орындамауында, осы функцияларды орындау міндеті болған кезде көрінеді, нәтижесінде бұл ұйымның адам шығынына немесе мүліктік зиянға әкеп соқтыратын беделі бұзылады.
Қарастырылып отырған қылмыстың тікелей объектісі коммерциялық және басқа ұйымдардың қалыпты қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект-жәбірленушінің жеке басы.
Бұл қылмыстың объективті жағы, егер бұл адамның өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқтырса, коммерциялық немесе өзге де ұйымда басқару функцияларын орындайтын адамның қызметке жосықсыз немесе немқұрайлы қарау салдарынан өз міндеттерін орындамауы немесе тиісінше орындамауы болып табылады.
Коммерциялық немесе өзге де ұйымда басқару функцияларын орындайтын адамның міндеттері заңға тәуелді тиісті нормативтік актілермен (нұсқаулықтармен, ережелермен, еңбек келісімімен немесе жоғары тұрған адамның (басқару органының) бұйрығымен) Заңмен айқындалады. Осылайша, бұл норманың диспозициясы бланкет болып табылады.
Аталған міндеттерді орындамау бұл адамның оларды орындауға нақты мүмкіндігі болған, бірақ толық әрекетсіздік танытқан кезде орын алады. Кінәлі адамның өз міндеттерін орындамауы толық немесе ішінара болуы мүмкін және міндеттер болған кезде және қызметтік жағдайдан туындайтын белгілі бір функцияларды орындаудың нақты мүмкіндігі болған кезде оның әрекетсіздігінде көрінеді. Басқарушылық функцияларды орындайтын адамға оның міндеттеріне кірмеген әрекеттерді жасамағаны үшін кінәсін мойындауға болмайды. Сондықтан міндеттерге жосықсыз қарау туралы әрбір нақты іс бойынша осындай адамға жүктелген міндеттердің қайсысы орындалмағанын немесе ол тиісінше орындалмағанын дәл және нақты анықтау қажет.
Міндеттерді тиісінше орындамау оларға немқұрайлы, жосықсыз (немқұрайлы) қараудан тұрады (мысалы, коммерциялық немесе өзге де ұйымдарда – жүктелген міндеттерді басқару функцияларын орындайтын адамдардың сақтамауы). Кінәлі адамның өз міндеттерін тиісінше орындамауы олардың толық емес, не уақтылы не дәл орындалмауы болып табылады.
Мәселен, мысалы, "Симона" ЖШС вице-президенті А.тауарды сатудан барынша пайда алғысы келіп, "Камаз"автокөлігін техникалық қарап-тексеру туралы өкім бермеді. Өнімді тасымалдау кезінде шамадан тыс жүктеме нәтижесінде "камазда" тежегіштер істен шықты, келе жатқан жеңіл автокөлікпен үлкен апат болды, оның жүргізушісі есін жиған жоқ.
Егер бұл әрекеттер абайсызда адамның өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқтырса (ауыр зардаптарға қатысты белгілер ҚК 230-бабының 2-бөлімін сипаттау кезінде сипатталса) қылмыс аяқталды деп есептеледі. Сонымен қатар, әлеуметтік қауіпті әрекет пен туындаған салдарлар арасында себеп-салдарлық байланыс орнатылуы керек.
Қылмыс субъектісі-арнайы, яғни коммерциялық немесе өзге ұйымда басқару функцияларын орындайтын адам (ҚК 228-бабына ескерту). Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлігінің 8-тарауында көзделген барлық құрамдарға қатысты қылмыс субъектісінің тұжырымдамасы Қылмыстық кодекстің 228-бабында көзделген "өкілеттіктерді теріс пайдалану"қылмысты талдау кезінде қарастырылған.
Субъективті жағынан талданатын қылмыс тек абайсызда жасалуы мүмкін (қылмыстық немқұрайлылық немесе қылмыстық менмендік).
Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И. Ш. БОРЧАШВИЛИДІҢ Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексіне 2007 жылғы түсініктемесі
Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007 актінің қабылданған күні: 02.08.2007 қабылданған орны: жоқ актіні қабылдаған Орган: 180000000000 әрекет аймағы: 100000000000 норма шығарушы орган берген НҚА тіркеу нөмірі: 167 акт мәртебесі: new құқықтық қатынастар саласы: 028000000000 акт нысаны: COMM Заң күші: 1900 акт тілі: rus
Қылмыстық кодекс, Қылмыстық кодекске түсініктемелер, Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысы, қылмыстық заңнама, Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілері
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
