Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 417-бабына түсініктеме. Коммерциялық сатып алуға не парақорлыққа арандату

1. Коммерциялық сатып алуға арандату, яғни қылмыстық құқық бұзушылық жасалғаны туралы дәлелдемелерді жасанды түрде қалыптастыру немесе бопсалау мақсатында коммерциялық немесе өзге де ұйымдарда басқару функцияларын орындайтын адамға оның келісімінсіз ақша, мүліктік игіліктер мен артықшылықтар беруге әрекет жасау —

алты мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Парақорлыққа арандату, яғни мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға, не лауазымды адамға, не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамға қатысты жасалған дәл сол әрекет —

үш жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Коммерциялық сатып алуға не парақорлыққа арандатудың қоғамдық қауіптілігі бұл әрекеттің сот төрелігі саласындағы мемлекеттің беделіне, жәбірленушілердің іскерлік беделіне нұқсан келтіруінде, сотқа дейінгі іс жүргізуді бастаудың жасанды негізін қалыптастыруында, сол арқылы сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының күштері мен құралдарын қылмыстық құқық бұзушылық нақты жасалған істер бойынша процестік қызметтен алшақтатуында, сот төрелігінің қағидаттарын өрескел бұзуында болып табылады.

Қылмыстың объектісі сот төрелігі органдарының қалыпты қызметі, сондай-ақ қылмыстық-процестік заңда көзделген дәлелдемелерді жинау, тексеру және бағалау тәртібі, жеке адамның құқықтары мен заңды мүдделері болып табылады.

Жәбірленушілер болып тек коммерциялық және өзге де ұйымдарда басқару функцияларын орындайтын адамдар ғана танылуы мүмкін.

ҚК-нің 3-бабының 19) тармағына сәйкес, коммерциялық немесе өзге де ұйымдарда басқару функцияларын орындайтын адам деп мемлекеттік орган, жергілікті өзін-өзі басқару органы не мемлекет үлесі елу пайыздан асатын ұйым болып табылмайтын ұйымда тұрақты, уақытша немесе арнаулы өкілеттік бойынша ұйымдастырушылық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық міндеттерді орындайтын адам танылады.

Осы нормадағы тұрақтылық белгісі адамға коммерциялық ұйымдағы нақты жұмыс орны бойынша функционалдық міндеттерін орындау шеңберінде тиісті жұмыс берушінің актісімен ұйымдастырушылық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық міндеттерді орындау жүктелгенін білдіреді (тағайындау туралы бұйрық, міндеттерді бөлу туралы бұйрық, акционердің шешімі, директорлар кеңесі отырысының хаттамасы және т.б.).

Ұйымдастырушылық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды уақытша орындау әртүрлі объективті немесе субъективті себептерге байланысты (негізгі қызметкердің уақытша болмауы және т.б.) адамның белгілі бір уақыт кезеңіне осы міндеттерді орындауы жүктелетінін білдіреді.

Көрсетілген функцияларды коммерциялық немесе өзге де ұйымда арнаулы өкілеттік бойынша орындау кінәлі адамның ұйымдастырушылық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық міндеттерді орындайтындығын растайтын ұйымның нақты актісімен белгіленуге тиіс.

Азаматтық кодекстің 34-бабының 1-тармағына сәйкес, коммерциялық ұйым деп қызметінің негізгі мақсаты ретінде табыс табуды көздейтін заңды тұлға танылады. Коммерциялық ұйым тек мемлекеттік кәсіпорын, шаруашылық серіктестік, акционерлік қоғам, өндірістік кооператив нысанында құрылуы мүмкін (АК-нің 34-бабының 2-тармағы).

Өзге ұйымдарға басқа да коммерциялық емес ұйымдар жатқызылуы мүмкін. 2001 жылғы 16 қаңтардағы «Коммерциялық емес ұйымдар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 2-бабына сәйкес, коммерциялық емес ұйым деп негізгі мақсаты табыс табу болып табылмайтын және алынған таза табысты қатысушылар арасында бөлмейтін заңды тұлға танылады. Осы Заңның 4-бабына сәйкес, коммерциялық емес ұйымдар әлеуметтік, мәдени, ғылыми, білім беру, қайырымдылық, басқару мақсаттарына; азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға; даулар мен жанжалдарды шешуге; азаматтардың рухани және өзге де қажеттіліктерін қанағаттандыруға; азаматтардың денсаулығын қорғауға, қоршаған ортаны қорғауға, дене шынықтыру мен спортты дамытуға; заң көмегін көрсетуге, сондай-ақ қоғамдық игіліктер мен өз мүшелерінің (қатысушыларының) игіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған басқа да мақсаттарда құрылуы мүмкін.

Міндетті белгісі қылмыстың нысанасы болып табылады — ол ақша, бағалы қағаздар, өзге мүлік немесе мүліктік сипаттағы қызметтер.

Осы қылмыстың нысанасы ретінде ақша Қазақстан Республикасының ұлттық валютасында да, шетел валютасында да болуы мүмкін.

Мүліктік игіліктер мен артықшылықтар деп мүліктік сипаттағы қызметтер көрсетуді түсіну қажет, мысалы, ақылы қызметтерді тегін немесе ішінара ақы төлеу арқылы көрсету, демалыс немесе емделу орындарына жолдамалар беру, жол жүру ақысын төлеу, байланыс қызметтеріне ақы төлеу, құрылыс, жөндеу жұмыстарын жүргізу және т.б. Мүліктік емес сипаттағы әрекеттер мен қызметтер қарастырылып отырған қылмыстың нысанасы бола алмайды.

Объективтік жағы әрекеттермен сипатталады және коммерциялық немесе өзге де ұйымдарда басқару функцияларын орындайтын адамға ақша, мүліктік игіліктер мен артықшылықтарды беруге әрекет жасаудан көрінеді.

Беру деп кінәлі адамның басқару функцияларын орындайтын адамға ақша, бағалы қағаздар немесе өзге мүлікті табыстауын түсіну қажет.

Мүліктік сипаттағы қызметтер көрсету деп мүліктік жеңілдіктер мен артықшылықтарды өтеусіз негізде ұсыну жөніндегі әрекеттерді түсіну қажет (автомобильді жөндеу, құрылыс материалдарын беру, қарызды төлеу және т.б.).

Мүлікті берудің, алудың заңсыздығы бұл әрекеттерге заңнамамен немесе ұйымның құрылтай құжаттарымен тыйым салынғанын не оларға тыйым салынбағанымен, ұйымның мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін екенін, басқару органының қызметінің сипатына анық сәйкес келмейтінін немесе сот төрелігіне қарсы бағытталғанын білдіреді. Олар кінәсіз адамның қылмыс жасағаны туралы дәлелдемелерді жасанды түрде қалыптастыруға не оны бопсалауға бағытталады. Атап айтқанда, бұл әрекеттер басқару функцияларын орындайтын адамның қызметтік бөлмесінде, мысалы, ақшаны, бағалы қағаздарды білдіртпей қалдыру, көрсетілген адамдардың туыстарына солардың келісімі бар деген желеумен дәл сондай заттарды беру, жәбірленуші бұл туралы білмеген жағдайда көрсетілген қызметтің құнын көрінеу төмендету, оған пошта арқылы ақша аудару және т.б. түрінде көрініс табуы мүмкін.

Қылмыстың объективтік жағының міндетті белгісі алушының берілетін затты қабылдауға алдын ала келісімінің болмауы болып табылады, ал қылмыс субъектісі оны қабылдағандай жалған көрініс қана жасайды.

Құрылымы бойынша қылмыс құрамы формальдық болып табылады. Қылмысты аталған адамдарға ақша, бағалы қағаздар, өзге мүлікті беруге әрекет жасаудың өзінен, сондай-ақ мүліктік сипаттағы қызметтер көрсетуді бастаған сәттен бастап аяқталған деп есептеу қажет. Бұл әрекет, мысалы, ақшаны немесе бағалы қағаздарды құжаттардың арасына, үстел тартпасына және т.б. салып қою, оларды арандатылатын адамның мекенжайына пошта арқылы жіберу, оның келісімі бар деген желеумен туыстарына беру және т.б. арқылы көрініс табады.

Ақшаны немесе өзге де материалдық құндылықтарды беруге әрекет жасау не мүліктік сипаттағы қызметтер көрсету ретінде коммерциялық сатып алу нысанасын қабылдауды сөз жүзінде ғана ұсынуды қарастыруға болмайды.

Қарастырылып отырған қылмыстың субъективтік жағы тек тікелей қасақаналықпен сипатталады. Адам өзі жасап отырған коммерциялық сатып алуға арандатудың қоғамдық қауіпті сипатын түсінеді, коммерциялық немесе өзге де ұйымдарда басқару функцияларын орындайтын адамның көрсетілген әрекеттер туралы білмейтінін және оларды жасауға келісім бермегенін сезінеді, ақша, мүліктік игіліктер мен артықшылықтарды беруге әрекет жасаудың болатынын алдын ала біледі және соны қалайды.

Субъективтік жақтың ерекшелігі арнайы мақсаттың — дәлелдемелерді жасанды түрде қалыптастыру немесе бопсалаудың болуымен сипатталады.

Дәлелдемелерді жасанды түрде қалыптастыру деп қылмыс жасалғаны туралы айыптау дәлелдемелері ретінде пайдалану үшін нақты деректерді қасақана қалыптастыру түсініледі.

Бопсалау — қалаған нәтижеге қол жеткізу мақсатында жәбірленушіні сатып алуды алғанын әшкерелеумен қорқыту арқылы үрейлендіру.

Қылмыстың себептері әртүрлі болуы мүмкін: кек алу, қызғаныш, пайдакүнемдік, талапшыл әрі адал басшыдан құтылуға деген ниет және т.б. Олар қылмысты саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін.

Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚК-нің 417-бабының 2-бөлігінде мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға, не лауазымды адамға, не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамға қатысты жасалған парақорлыққа арандату үшін жауаптылық көзделген.

Парақорлыққа арандатудың қоғамдық қауіптілігі бұл әрекеттердің сот төрелігі саласындағы мемлекеттің беделіне, кінәсіз мемлекеттік қызметшіні қылмыстық жауаптылыққа тарту мүмкіндігін жасау арқылы жәбірленуші адамның іскерлік беделіне нұқсан келтіруінде болып табылады.

Қылмыстың объектісі сот төрелігі жүйесінің қалыпты қызметін реттейтін қоғамдық қатынастар, мемлекеттік қызмет мүдделері, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделері болып табылады.

Осы қылмыстан жәбірленушілер болып мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам; мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға теңестірілген адам; лауазымды адам; жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам танылуы мүмкін.

Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам; мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға теңестірілген адам; лауазымды адам; жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам ұғымдары тиісінше ҚК-нің 3-бабының 27), 28), 26), 16) тармақтарында берілген.

Қарастырылып отырған қылмыстың нысанасы ақша, бағалы қағаздар, өзге мүлік немесе мүліктік сипаттағы қызметтер болуы мүмкін.

Объективтік жағы мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға, не лауазымды адамға, не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамға оның келісімінсіз ақша, бағалы қағаздар, өзге мүлікті беруге немесе мүліктік сипаттағы қызметтер көрсетуге әрекет жасаудан көрінетін әрекет арқылы сипатталады.

Қылмыс құрамының міндетті белгісі алушының пара нысанасын қабылдауға келісімінің болмауы болып табылады. Келісімнің болмауы мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның, не лауазымды адамның, не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның ешқандай нысанда пара алуға ниетін білдірмегенін білдіреді. Бұл белгі қарастырылып отырған әрекетті ҚК-нің 367-бабында көзделген пара беруден ажыратады, өйткені соңғысы пара беруші мен пара алушының өзара келісімімен жасалады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы «Кейбір сыбайлас жемқорлық қылмыстарды қарау практикасы туралы» нормативтік қаулысының 24-тармағының 3-абзацында қылмыстық қудалау органдарының арандатушылық-азғырушылық әрекеттері, яғни ҚК-нің 366-бабының 1-бөлігінде көрсетілген адамға параны беруі, егер оның келісімі қылмыстық қудалау органдарының пара алуға көндіруі нәтижесінде алынған болса және қылмыстық қудалау органдарының араласуынсыз оның пара алуға деген ниеті туындамас еді әрі қылмыс жасалмас еді деп пайымдауға негіз болатын мән-жайлар орын алса, осы әрекет жүзеге асырылған адамның әрекетінде қылмыстылықты жоққа шығаратыны атап көрсетілген.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының аталған нормативтік қаулысының 25-тармағына сәйкес, ҚК-нің 417-бабының 2-бөлігі бойынша пара беруге арандатқаны үшін жауаптылық пара нысанасын беру әрекеті қылмыс жасалғаны туралы дәлелдемелерді жасанды түрде қалыптастыру немесе бопсалау мақсатында жүзеге асырылған және ҚК-нің 366-бабының 1-бөлігінде көрсетілген адамның параны қабылдауға келісім білдіретін әрекеттерді жасамағаны кінәлі адамға алдын ала белгілі болған жағдайларда ғана туындайды.

Пара беруге арандату ҚК-нің 366-бабының 1-бөлігінде көрсетілген адамның хабарынсыз не оның пара нысанасын қабылдаудан бас тартуына қарамастан мүлікті беруге әрекет жасалған немесе мүліктік сипаттағы қызметтер көрсетіле бастаған сәттен бастап аяқталған қылмыс болып есептеледі.

Коммерциялық сатып алуға не парақорлыққа арандатуды пара беруден және коммерциялық сатып алудан ажырату қажет: кінәлі адам белгілі бір адамға пара немесе коммерциялық сатып алу нысанасын бере отырып, одан өз пайдасына қандай да бір әрекеттер жасауды немесе белгілі бір әрекеттерді жасаудан тартынуды күтпейді. ҚК-нің 417-бабында көрсетілген әрекеттерді кінәлі адам тұлғаның пара немесе коммерциялық сатып алу алғанын жасанды түрде дәлелдеу не жәбірленушіні бопсалау мақсатында жасайды.

Дәлелдемелерді бұрмалау, ҚК-нің 416-бабында көзделген қылмыстан қарастырылып отырған қылмыс субъектісі бойынша ерекшеленеді. Дәлелдемелерді бұрмалау құрамы үшін арнайы субъект белгілерінің болуы міндетті: азаматтық іске қатысатын адам немесе оның өкілі (416-баптың 1-бөлігі), әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасауға уәкілеттік берілген лауазымды адам (416-баптың 2-бөлігі), жедел-іздестіру, барлау қызметін немесе жасырын тергеу әрекеттерін жүзеге асыратын органның қызметкері (416-баптың 3-бөлігі), сондай-ақ қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам, прокурор, процестік әрекеттерге қатысатын маман немесе қорғаушы (416-баптың 4-бөлігі). Жоғарыда атап өтілгендей, ҚК-нің 417-бабының субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген адам, оның ішінде құқық қорғау және арнаулы органдардың жедел қызметкері, анықтаушы, тергеуші болуы мүмкін.

Пара алуға айдап салудан түсіндіріліп отырған қылмыс адамның басқа біреуді пара алуға көндіруімен ерекшеленеді. Бұл қылмысты жасау кезінде адам пара алуды ұсынумен ғана шектелмейді, жәбірленушінің оның ұсынысын қабылдап, пара нысанасын алуына қол жеткізу үшін нақты әрекеттер жасайды, яғни айыптау дәлелдемелерін жасанды түрде қалыптастыру немесе бопсалау мақсатында пара немесе коммерциялық сатып алу нысанасын беруге әрекет жасайды.

Бұдан басқа, ҚК-нің 417-бабында көзделген қылмыс құрамы коммерциялық немесе өзге де ұйымдарда басқару функцияларын орындайтын адамға коммерциялық сатып алу нысанасын беруге әрекет жасауды да қамтиды.

Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен және арнайы мақсатпен — қылмыс дәлелдемелерін жасанды түрде қалыптастыру немесе бопсалаумен сипатталады.

Адам мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға, не лауазымды адамға, не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамға оның келісімінсіз ақша, бағалы қағаздар, өзге мүлікті беріп жатқанын немесе мүліктік сипаттағы қызметтер көрсетіп жатқанын сезінеді, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және осы зардаптардың туындауын қалайды.

Дәлелдемелерді жасанды түрде қалыптастыру деп қылмыс жасалғаны туралы айыптау дәлелдемелері ретінде пайдалану үшін нақты деректерді қасақана қалыптастыру түсініледі.

Бопсалау деп қалаған нәтижеге қол жеткізу мақсатында жәбірленушіні пара алғанын әшкерелеумен қорқытуға мүмкіндік беретін, өзіне тиімді жағдай жасау түсініледі.

Осы қылмыстың субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға болуы мүмкін.

ҚК-нің 417-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 417-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі қызметі Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар