Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 339-бабына түсініктеме. Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген, сондай-ақ пайдалануға тыйым салынған өсімдіктер немесе жануарлар түрлерімен, олардың бөліктерімен немесе дериваттарымен заңсыз айналысу

1. Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген өсімдіктер немесе жануарлар түрлерін, олардың бөліктерін немесе дериваттарын, оның ішінде олармен айналысу Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарымен реттелетін түрлерді, сондай-ақ пайдалануға тыйым салынған өсімдіктерді немесе жануарларды, олардың бөліктерін немесе дериваттарын заңсыз алу, сатып алу, сақтау, өткізу, әкелу, әкету, жөнелту, тасымалдау немесе жою, сол сияқты олардың мекендеу орындарын жою —

мүлкі тәркіленіп, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

1-1. Ақбөкенді заңсыз алу, жою, сол сияқты заңсыз алынған ақбөкенді немесе оның дериваттарын, оның ішінде мүйіздерін сатып алу, сақтау, өткізу, әкелу, әкету, жөнелту, тасымалдау —

үш жылдан бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілеуге жазаланады.

2. Осы баптың бірінші немесе 1-1-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер:

1) бірнеше рет;

2) адамдар тобы, адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша;

3) ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда;

4) өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған адам;

5) ірі залал келтіре отырып жасалған болса, —

үш мыңнан жеті мыңға дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілеуге, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.

3. Осы баптың бірінші, 1-1 немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер:

1) қылмыстық топ жасаған;

2) аса ірі залал келтірген жағдайда, —

мүлкі тәркіленіп, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қазақстан Республикасының сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар түрлері «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» ҚР Заңына сәйкес Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізіледі.

Бұл жануарларды қорғауды мемлекет жүзеге асырады және оларды, сондай-ақ олардың бөліктері мен дериваттарын алып қоюға Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімі бойынша айрықша жағдайларда мынадай мақсаттар үшін жол беріледі:

арнайы құрылған жағдайларда ғылыми, өсімін молайту, коммерциялық мақсаттарда өсіру, сондай-ақ кейіннен мекендеу ортасына жіберу үшін;

ұлттық аңшылық түрлерін дамыту үшін;

ғылыми зерттеулер үшін;

селекция үшін.

Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» ҚР Заңының 32-1-бабына сәйкес сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің тізбелері қамтылған, Қазақстан Республикасының аумағындағы сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің жай-күйі туралы, оларды зерттеу, қорғау, өсімін молайту және тұрақты пайдалану жөніндегі қажетті шаралар туралы мәліметтер жиынтығын қамтитын суреттелген басылым болып табылады. Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы сонымен қатар Өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің мемлекеттік кадастрының құрамдас бөлігі болып табылады.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 2 маусымдағы № 734 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының Қызыл кітабын жүргізу қағидаларына сәйкес Қазақстан Республикасының аумағында, сондай-ақ Қазақстан Республикасының континенттік қайраңында және айрықша экономикалық аймағында құрлықта, суда, атмосферада және топырақта тұрақты немесе уақытша табиғи еркін жағдайда мекендейтін өсімдіктердің (жоғары және төменгі) және жануарлардың (омыртқалы және омыртқасыз) сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген түрлері (түр тармақтары, популяциялары) Қызыл кітапқа осы Қағидаларда белгіленген тәртіппен енгізіледі.

Саны мен тұрақты өмір сүру жағдайлары табиғи еркін жағдайда олардың өсімін молайтуға және гендік қорын сақтауға төнетін қатерді болдырмайтын шектерге дейін қалпына келтірілген өсімдіктер мен жануарлардың түрлері (түр тармақтары, популяциялары) осы Қағидаларда белгіленген тәртіппен Қызыл кітаптан шығарылуға жатады.

Қазақстан Республикасының Қызыл кітабын жүргізу қағидалары 2006 жылғы 7 шілдедегі «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» ҚР Заңының 7-бабының 4-тармағына сәйкес әзірленген және Қазақстан Республикасының Қызыл кітабын жүргізу тәртібін айқындайды.

Қызыл кітап екі томнан тұрады: Жануарлар (1-том) және Өсімдіктер (2-том). Әрбір том бір кітап немесе бірнеше бөлік (бөлімдер топтары немесе жекелеген бөлімдер бойынша) түрінде басылып шығарылады.

Осы қылмыстың қоғамдық қауіптілігі кінәлі адамның Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген, сирек кездесетін немесе жойылып кету қаупі төнген жануарлар мен өсімдіктер түрлеріне қол сұғуымен айқындалады. Заңмен тыйым салынған мұндай қол сұғушылық қоршаған ортаға да, жалпы орман шаруашылығына да орны толмас зиян келтіреді.

Қылмыстың объектісі Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген жануарлар мен өсімдіктерді қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласындағы экологиялық қауіпсіздік болып табылады.

Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы барлық азаматтарға жануарлар мен өсімдіктердің қауіп төніп тұрғанын, оларды сақтау және қорғау қажеттігін, сондай-ақ оларды кез келген тәсілмен аулауға тыйым салынатынын ескертеді.

Жануарлар дүниесін сақтау және өсімін молайту мақсатында оны пайдалануға шектеулер мен тыйымдар белгілеу, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар түрлерін қорғау «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» ҚР Заңының 14–15-баптарында және Экологиялық кодекстің 256 және 257-баптарында көзделген.

Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар түрлеріне жатқызылған жануарлар мемлекеттік меншік болып табылады, ал тұтқында немесе жартылай еркін жағдайларда өсірілген және ұсталған жануарлар мемлекеттік те, жеке де меншікте болуы мүмкін.

Жеке және заңды тұлғалар Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген шектер мен тәртіпте сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар түрлеріне жатқызылған жануарларды пайдалануға құқылы (ЭК-тің 256-бабының 3-тармағы).

Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар түрлерінің қырылуына, санының азаюына немесе мекендеу ортасының бұзылуына әкеп соғуы мүмкін әрекеттерге жол берілмейді (ЭК-тің 257-бабының 1-тармағы).

Жаппай ауруға шалдығу, дүлей зілзалалар және басқа да себептер салдарынан қырылу қаупі төнген жағдайларда мұндай жануарларға Қазақстан Республикасының жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласындағы заңнамасына сәйкес көмек көрсетіледі.

Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар түрлеріне жатқызылған жануарларды тұтқында немесе жартылай еркін жағдайларда ұстайтын жеке және заңды тұлғалар бұл жануарларды Қазақстан Республикасының аумағында сатып алуға, өткізуге және айырбастауға жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласындағы уәкілетті мемлекеттік органның рұқсатымен ғана құқылы (ҚР ЭК-нің 252-бабының 6-тармағы).

Объективтік жағынан кінәлінің әрекеттері сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген өсімдіктер немесе жануарлар түрлерін, олардың бөліктерін немесе дериваттарын, оның ішінде олармен айналысу Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарымен реттелетін түрлерді, сондай-ақ пайдалануға тыйым салынған өсімдіктерді немесе жануарларды, олардың бөліктерін немесе дериваттарын заңсыз алу, сатып алу, сақтау, өткізу, әкелу, әкету, жөнелту, тасымалдау немесе жою, сол сияқты олардың мекендеу орындарын жою арқылы көрініс табады.

Заңсыз алу деп Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген жануарлар мен өсімдіктерді тиісті рұқсатсыз (лицензиясыз) өз бетінше аулауды немесе жинауды түсіну қажет.

Сатып алу деп осы жануарларды немесе өсімдіктерді кез келген нысанда ақылы немесе ақысыз түрде иеленуді түсіну қажет: сатып алу, иемдену, алдау жолымен немесе сыйға алу, қарыз есебіне алу, басқа мүлікке айырбастау және т.б.

Сақтау деп осы қылмыстың нысанасын тиісті рұқсатсыз кінәлі адамның нақты иелігінде ұстауға байланысты кез келген қасақана әрекеттерді түсіну қажет.

Өткізу оларды заңсыз таратудың кез келген тәсілдерін қамтиды: сату, сыйға тарту, айырбастау (бартер), қарызды өтеу, қарызға беру және т.б.

Әкелу — Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы арқылы шет мемлекеттерден әкелінетін өсімдіктерді немесе жануарларды Қазақстан Республикасына өткізу.

Әкету Қазақстан Республикасында өндірілген (өсірілген) өсімдіктерді немесе жануарларды Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы арқылы экспорттауды білдіреді.

Жөнелту деп өсімдіктерді немесе жануарларды пошта байланысының кез келген түрімен жіберуді түсіну қажет.

Тасымалдау деп заңсыз тасымалданатын өсімдіктердің немесе жануарлардың тасымалдау тәсілі мен олардың сақталу орнына қарамастан, Қазақстан Республикасының аумағында нақты орнын ауыстыру жөніндегі кез келген қасақана әрекеттерді түсіну қажет.

Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген өсімдіктер немесе жануарлар түрлерін жою деп жануарлар мен өсімдіктерді толықтай қырып-жоюды, яғни оларды кейіннен өз мақсаты бойынша пайдалану мүмкін болмайтын жағдайға дейін жеткізуді түсіну қажет.

Дериват — жануардан алынған туынды және одан әрі оның туындысынан өндірілген өнім (Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы ҚР Заңының 1-бабының 33-тармағы). Өсімдік және жануар тектес дериваттарға қан, несеп, мускус, өт, әртүрлі бездер, панттар, сондай-ақ жануарлардың бөліктерінен жасалған кәдесыйлар мен тұрмыстық заттар, жануар және өсімдік тектес дәрілік заттар мен парфюмерия, жабайы жануарлардың етінен жасалған өнімдер жатады. Дериваттардың бөліктері — жануардан және оның туындысынан өндірілген өнімнің бір бөлігі.

Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген өсімдіктер немесе жануарлар түрлерін, олардың бөліктерін немесе дериваттарын заңсыз алу, сатып алу, сақтау, өткізу, әкелу, әкету, жөнелту, тасымалдау немесе жою сияқты бірқатар баламалы әрекеттер тұтастай алғанда олардың заңсыз айналымын құрайды.

Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген өсімдіктер немесе жануарлар түрлерімен, олардың бөліктерімен немесе дериваттарымен заңсыз айналысу деп жоғарыда аталған әрекеттерді олармен айналысу мәселелерін реттейтін ҚР заңдарының талаптарын бұза отырып жасауды түсіну қажет.

Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарымен реттелетін сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген өсімдіктер мен жануарлардың жекелеген түрлерімен заңсыз айналысу жануарлар мен өсімдіктер дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласындағы ҚР заңдарына, оның ішінде ҚР экологиялық заңнамасына қайшы келмеуге тиіс.

Пайдалануға тыйым салынған өсімдіктерді немесе жануарларды жою деп пайдалануға тыйым салынған өсімдіктерді немесе жануарларды толықтай жойып жіберуді, яғни оларды кейіннен өз мақсаты бойынша пайдалану мүмкін болмайтын жағдайға дейін жеткізуді түсіну қажет.

Пайдалануға тыйым салынған өсімдіктер немесе жануарлар түрлерінің, олардың бөліктерінің немесе дериваттарының мекендеу орындарын жою деп жануарлар мен өсімдіктерді, олардың бөліктерін немесе дериваттарын не олардың мекендеу орындарын толықтай жойып жіберуді, яғни оларды кейіннен өз мақсаты бойынша пайдалану мүмкін болмайтын жағдайға дейін жеткізуді, ал мекендеу орындарының толықтай жойылуын түсіну қажет.

Қарастырылып отырған қылмысты ҚК-нің 339-бабының 1-бөлігінің диспозициясында көрсетілген әрекеттердің кем дегенде біреуі жасалған сәттен бастап аяқталған деп тану қажет, яғни бұл іс-әрекет формальдық құрамға жатады.

Субъективтік жағынан қылмыс кінәнің қасақана нысанымен (тікелей немесе жанама қасақаналықпен) сипатталады.

Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚК-нің 339-бабының 1-1-бөлігі ақбөкенді заңсыз алу, жою, сондай-ақ заңсыз алынған ақбөкенді немесе оның дериваттарын, оның ішінде мүйіздерін сатып алу, сақтау, өткізу, әкелу, әкету, жөнелту, тасымалдау үшін жауаптылықты көздейді.

Ақбөкен мүйіздері — маңдай сүйектерінің конус тәрізді сүйекті өсінділерін жауып тұратын жұқа, мөлдір, ашық сары түсті мүйізді қабықшалар. Осы сүйекті конустар мен оларды жауып тұратын мүйізді қабықшалардың арасында қан тамырлары торы мен көпқабатты эпителийі бар борпылдақ дәнекер тіннің жұқа қабаты орналасады. Қазіргі уақытта ақбөкенді аулауға барлық жерде тыйым салынған. Ақбөкенді аулауға тыйым салынуына байланысты қазіргі уақытта оның мүйіздерін дайындау жүргізілмейді. Ақбөкен мүйіздері Қытайда жоғары бағаланады. Ақбөкен мүйіздерінің жоғары бағалануы қытайлықтардың осы мүйіздерден жасалған емдік препараттардың адамның жыныстық жүйесіне айрықша белсенді әсер ететініне деген сеніміне байланысты. Қытай дәрігерлерінің пікірінше, осы мүйіздерден жасалған ұнтақтар ерлердің жыныстық әлсіздігін емдеудің күшті құралы болып табылады. Ақбөкенде мүйіз тек аталықтарында ғана болады. Ересек жануарлардың мүйіздерінің ұзындығы 35 см-ге дейін жетеді, ал түбіндегі шеңбері 14 см болады. Олардың пішіні лира тәрізді, ұшына қарай біртіндеп жіңішкереді және негізгі бөлігінде көлденең дөңес сақиналар қатары болады, олар өзектің ортасына қарай біртіндеп тегістеледі; өзектің ұшы тегіс келеді. Ақбөкен мүйіздерінің мүйізді заты жартылай мөлдір, ашық сары түсті, өте тығыз, айқын қабаттылығы жоқ. Ақбөкен аталықтарының мүйіздері туғаннан кейін көп ұзамай өсе бастайды. Үш айлық бұзаудың өзінде мүйізшелері 2–3 см-ге жетеді, бір жасар жануардың мүйіздерінің ұзындығы 12–13 см-ге жетіп, 3 толық және 3 толық емес сақинасы болады. Екі жасар аталықтардың мүйіздері 20 см ұзындыққа жетіп, 5–6 толық сақинасы болады. Төрт-бес жасқа қарай жануардың мүйіздері толық жетіледі. Өте кәрі аталықтарда мүйіз ұштарының қажалуы және олардың түбінен өсуінің тоқтауы салдарынан мүйіздер біршама қысқарып, жуандайды; сонымен қатар кәрі жануарларда мүйіз заты мөлдірлігін жоғалтып, тығыздығы төмендейді. Сондықтан ең сапалы мүйіздер ересек, бірақ әлі қартаймаған аталықтардан алынады.

ҚК-нің 339-бабының 2-бөлігінде мынадай саралаушы белгілер көзделген:

бірнеше рет (бұл белгі ҚК-нің 335-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс белгілерін талдау кезінде қарастырылған);

адамдар тобы, адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша (бұл белгі ҚК-нің 335-бабының 3-бөлігінің 4-тармағында көзделген қылмыс белгілерін талдау кезінде қарастырылған);

ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда (бұл белгі ҚК-нің 335-бабының 3-бөлігінің 6-тармағында көзделген қылмыс белгілерін талдау кезінде қарастырылған);

өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған адам (бұл белгі ҚК-нің 335-бабының 3-бөлігінің 3-тармағында көзделген қылмыс белгілерін талдау кезінде қарастырылған);

ірі залал келтіре отырып (бұл белгі ҚК-нің 335-бабының 4-бөлігінің 1-тармағында көзделген қылмыс белгілерін талдау кезінде қарастырылған).

ҚК-нің 339-бабының 3-бөлігінде мынадай аса саралаушы белгілер көзделген:

қылмысты қылмыстық топтың жасауы (бұл белгі ҚК-нің 335-бабының 6-бөлігінің 1-тармағында көзделген қылмыс белгілерін талдау кезінде қарастырылған);

аса ірі залал келтіру (бұл белгі ҚК-нің 335-бабының 6-бөлігінің 2-тармағында көзделген қылмыс белгілерін талдау кезінде қарастырылған).

ҚК-нің 339-бабының 1 және 1-1-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 339-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар