Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 341-бабына түсініктеме. Ормандарды жою немесе бүлдіру
1. Орман қорына кіретін де, кірмейтін де ағаштар мен бұталарды, жеке тұрғын үй, саяжай және бау-бақша учаскелеріндегі ағаштар мен бұталарды қоспағанда, отпен немесе өзге де жоғары қауіптілік көзімен абайсызда жұмыс істеу салдарынан жою немесе бүлдіру, егер бұл әрекет ірі залал келтірсе, —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, мүлкі тәркіленіп жазаланады.
2. Орман қорына кіретін де, кірмейтін де ағаштар мен бұталарды, жеке тұрғын үй, саяжай және бау-бақша учаскелеріндегі ағаштар мен бұталарды қоспағанда, өртеу немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен не зиянды заттармен, қалдықтармен, шығарындылармен немесе төгінділермен ластау нәтижесінде қасақана жою немесе бүлдіру, —
мүлкі тәркіленіп, үш жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі экологиялық қауіпсіздікке нұқсан келтіруден, ормандар мен өзге де өсімдіктерді өртеу немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жою немесе бүлдіру арқылы қоршаған ортаға, сондай-ақ өндіріс саласы ретінде орман шаруашылығына зиян келтіруден көрінеді. Бұдан басқа, бұл әрекеттер орманның сауықтыру функцияларын да жояды.
Қылмыстың объектісі Қазақстан Республикасының орман қорына кіретін және кірмейтін ормандарды, өзге де орман екпелерін қорғау, оларды ұтымды пайдалану және молықтыру арқылы қамтамасыз етілетін экологиялық қауіпсіздік болып табылады.
Объективтік жағынан қарастырылып отырған экологиялық қылмыс орман қорына кіретін де, кірмейтін де ағаштар мен бұталарды, жеке тұрғын үй, саяжай және бау-бақша учаскелеріндегі ағаштар мен бұталарды қоспағанда, отпен немесе өзге де жоғары қауіптілік көзімен абайсызда жұмыс істеу салдарынан, егер бұл әрекет ірі залал келтірсе, жою немесе бүлдіру арқылы көрініс табады.
Жою деп орманның толық жойылуын (өмір сүруінің тоқтатылуын), яғни орманның толық өртенуін, оны өзінің шаруашылық-экономикалық құндылығын жоғалтатын және мақсаты бойынша пайдалануға жарамсыз болатын жағдайға келтіруді түсіну қажет.
Бүлдіру деп орманның едәуір бөлігінің өртенуін немесе орманның өз функцияларын едәуір жоғалтуын, сондай-ақ ағаштар мен бұталардың қабығын тіліп, жұлып алу және т.б. салдарынан олардың өсуінің тоқтауын, яғни орманға оның шаруашылық-экономикалық құндылығын едәуір төмендететін зиян келтіруді түсіну қажет. Бұл ретте орман қалпына келтірілмейінше, өзінің мақсаты бойынша пайдалануға жарамсыз болады.
Отпен абайсызда жұмыс істеу деп кінәлі адамның орманда болған кезінде немесе орманда не оның жанында жұмыстар жүргізу барысында өрт қауіпсіздігі шараларын қабылдамауы танылады. Өрт от жағу және оны сөндірмей қалдыру, тасталған темекі тұқылы салдарынан туындауы мүмкін. Көбінесе өрт шөпті өртеу, Қазақстан Республикасының орман қоры аумағында жұмыс істеген кезде ұшқын шығаратын машиналар мен жабдықтарды пайдалану, механизмдерді өшірмей қалдыру салдарынан олардың қызып кетуі және жануы және т.б. жағдайларда туындайды.
Жоғары қауіптіліктің өзге де көздері ретінде көлік құралдары, механизмдер, электр жабдықтары, жарылғыш заттар, жанғыш сұйықтықтар және т.б. танылуы мүмкін.
Өрт қауіпсіздігі қағидаларымен жанармаймен қоректендіру жүйесі ақаулы немесе шығару құбырында ұшқын сөндіргіші жоқ көлік құралдарын пайдалануға тыйым салынады.
ҚР ҚК 341-бабының 1-бөлігінде көзделген экологиялық қылмыс ірі залал келтірілген жағдайда материалдық құрамды қылмыс болып танылады және тек ірі залал келтірілген сәттен бастап аяқталған қылмыс деп есептеледі. «Ірі залал» ұғымы ҚР ҚК 335-бабының 4-бөлігінің 1) тармағында көзделген қылмысты талдау кезінде қарастырылған.
Субъективтік жағынан қылмыс кінәнің тек абайсыздық нысанымен, яғни қылмыстық менмендік немесе қылмыстық немқұрайлылық түрінде сипатталады (ҚР ҚК 21-бабының 2–3-бөліктері).
Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
ҚР ҚК 341-бабының 2-бөлігі орман қорына кіретін де, кірмейтін де ағаштар мен бұталарды, жеке тұрғын үй, саяжай және бау-бақша учаскелеріндегі ағаштар мен бұталарды қоспағанда, өртеу немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен не зиянды заттармен, қалдықтармен, шығарындылармен немесе төгінділермен ластау нәтижесінде қасақана жою немесе бүлдіру үшін жауаптылықты көздейді.
Орманды қасақана өртеу ауыр экологиялық қылмыс болып табылады, сондықтан заң шығарушы бұл әрекет үшін неғұрлым қатаң жаза көздеген, өйткені ормандағы өрт тек ағаштар мен бұталарға ғана емес, жануарларға, құстарға, елді мекендерге және түптеп келгенде, тұтастай қоғамға орасан зор залал келтіреді.
Өзге де жалпыға қауіпті тәсіл деп орманды жарылыс, су басу және т.б. арқылы жоюға немесе бүлдіруге әкеп соғатын әрекеттерді түсіну қажет.
Ормандарды зиянды заттармен, қалдықтармен, шығарындылармен немесе төгінділермен ластау шаруашылық және өзге де қызмет барысында зиянды заттарды шығару, төгу, сондай-ақ өндірістік, коммуналдық-тұрмыстық және өзге де қалдықтар мен төгінділерді орналастыру (орман аумағында қоқыс үйінділерін ұйымдастыру) және басқа да тәсілдер арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.
Заң осы баптың мәтінінде зиянды заттардың (химиялық, радиоактивті және т.б.) және қалдықтардың сипатын ашып көрсетпейді, «қауіпті» емес, «зиянды» деген анықтаманы қолданады. Дегенмен, түсіндіру арқылы кез келген жағдайда мұндай заттарға ҚР ҚК 325-бабында көрсетілген барлық заттар, материалдар, олардың қосылыстары мен өнімдері, сондай-ақ қауіпті заттар тобына жатпайтын, бірақ ормандардың жай-күйіне зиянды әсер ететін, мысалы, ормандардағы ағаш-бұта және өзге де өсімдіктердің ауруға шалдығуына немесе қурауына әкеп соғатын заттар, қалдықтар мен төгінділер жататыны туралы қорытынды жасауға болады.
Қалдықтарға өнім өндіруге жарамсыз немесе өзінің тұтынушылық қасиеттерін жоғалтқан шикізат түрлері, оның пайдалануға жарамсыз қалдықтары, бұйымдар, өнімдер немесе технологиялық процестер барысында пайда болатын, тірі организмдердің немесе олардың тіршілік ету ортасының улануына не өзге де зақымдануына әкеп соғуы мүмкін қатты, сұйық, қоймалжың, газ тәрізді және бу тәрізді заттар мен энергия жатады. Қауіпті қалдықтар улы (уытты), радиоактивті және өзге де қалдықтарға бөлінеді.
Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексіне сәйкес, бір немесе бірнеше қауіпті қасиетке (уыттылық, жарылыс қауіптілігі, радиоактивтілік, өрт қауіптілігі және т.б.) ие зиянды заттар бар қалдықтар қоршаған орта мен адам денсаулығына өздігінен немесе басқа заттармен байланысқа түскен кезде тікелей немесе ықтимал қауіп төндіруі мүмкін.
Қауіпті химиялық заттар — адам денсаулығы мен қоршаған ортаға тікелей немесе ықтимал зиянды әсер етуі мүмкін қасиеттері бар заттар.
ҚР ҚК 341-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекетті осы бөлікте көрсетілген кез келген әрекет жасалған сәттен бастап аяқталған қылмыс деп есептеу қажет, яғни өзінің құрылымы бойынша ол формальдық құрамға жатады.
Субъективтік жағынан қарастырылып отырған қылмыс кінәнің қасақаналық нысанымен (тікелей немесе жанама қасақаналықпен) сипатталады. Қылмыстың себептері осы әрекетті саралау үшін маңызға ие емес, алайда кінәліге жеке жаза тағайындау кезінде сот оларды ескереді.
ҚР ҚК 341-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
ҚР ҚК 341-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
ҚР ҚК 341-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.
Исидор Шамилұлы Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
