Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 360-бабына «Халықаралық ұшу қағидаларын бұзу» түсініктеме

1. Рұқсатта көрсетілген бағыттарды, қону орындарын, әуе қақпаларын, ұшу биіктігін сақтамау не халықаралық ұшу қағидаларын өзгедей бұзу —

үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.

2. Адам өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан дәл сол іс-әрекет —

үш жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Халықаралық ұшу қағидалары — бұл мемлекеттің әуе кеңістігін пайдалану қағидалары. Олар әуе көлігінің қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл ретте теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігі қозғалысы не оларды пайдалану қауіпсіздігі қағидаларын бұзғаны үшін жауаптылық көздейтін ҚК-нің «Теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігі қозғалысы не оларды пайдалану қауіпсіздігі қағидаларын бұзу» деген 344-бабынан айырмашылығы, түсініктеме беріліп отырған бап халықаралық ұшулардың қауіпсіздігін қорғайды. Әуе кемесінің халықаралық ұшуы — екіден астам мемлекеттің әуе кеңістігінде жүзеге асырылатын ұшу.

ҚК-нің 360-бабында көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі кінәлі адамның Қазақстан Республикасының егемендігін бұзуынан, Мемлекеттік шекараның қол сұғылмаушылығына қауіп төндіруінен, мемлекетаралық қақтығыстардың туындау қаупін жасауынан көрінеді. Бұл іс-әрекет әуе кемесін пайдалану арқылы жасалатындықтан, Мемлекеттік шекараның қол сұғылмаушылығына қол сұғудың ерекше түрі болып табылады. Сонымен қатар осы салада белгіленген талаптардан ауытқу апаттарға, авиациялық оқиғаларға және көптеген адам құрбандарына әкеп соғуы мүмкін.

Қылмыстың объектісі Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасының қол сұғылмаушылығы және әуе кемелерінің халықаралық ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы қоғамдық қатынастар болып табылады.

Әуе көлік құралының түрі маңызды емес, ол ұшақ, тікұшақ, дирижабль, әуе шары және т.б. болуы мүмкін.

Объективтік жағы рұқсатта көрсетілген бағыттарды, қону орындарын, әуе қақпаларын, ұшу биіктігін сақтамау немесе халықаралық ұшу қағидаларын өзгедей бұзу арқылы көрініс табады.

2010 жылғы 15 шілдедегі Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы» Заңының 2-бабына сәйкес: «Қазақстан Республикасына Республиканың құрлықтағы және судағы аумағының, сондай-ақ оның аумақтық суларының үстіндегі әуе кеңістігіне толық және айрықша егемендік тиесілі. Қазақстан Республикасының әуе кеңістігі оның мемлекеттік аумағының бір бөлігі болып табылады».

Халықаралық ұшу қағидаларын бұзуға мыналар жатады: мерзімі өтіп кеткен рұқсатпен ұшу, ұшу дәліздерін сақтамау, халықаралық ұшулар үшін ашылмаған әуежайларға қону немесе осындай әуежайлардан ұшып шығу, тыйым салынған аймақтарға кіру, алыс байланыс құралдарын ажырату, сәйкестендіру сигналдарын қоспау және т.б.

Көрсетілген Заңның 39-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасы әуе кемелерінің халықаралық ұшулары мынадай талаптар негізінде және оларға сәйкес жүзеге асырылады: 1) Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттар; 2) Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі саласындағы заңнамасы; 3) тиісті шет мемлекеттердің құзыретті органдары беретін біржолғы ұшуларды орындауға арналған арнайы рұқсаттар.

Қазақстан Республикасы әуе кемесінің шет мемлекеттің әуе кеңістігінде ұшуына арнайы рұқсат алу туралы сұрау салу мынадай жағдайларда сыртқы саяси қызметті жүзеге асыратын уәкілетті орган арқылы шет мемлекеттерге жолданады: Қазақстан Республикасының мемлекеттік және (немесе) эксперименттік авиациясының халықаралық ұшулары; Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен айқындалатын лауазымды адамдарды тасымалдайтын Қазақстан Республикасы азаматтық әуе кемесінің халықаралық ұшуы.

Сұрау салу Қазақстан Республикасының мүдделі мемлекеттік органдарының өтініштері негізінде, кеме құжаттарына, экипаж мүшелерінің куәліктеріне, сақтандыру полистерінің көшірмелеріне қатысты барлық талаптар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының және ұшу орындалуы жоспарланған аумағына (аумағы арқылы) ұшу көзделген шет мемлекеттердің аумағында қолданылатын өзге де талаптар мен қағидалар сақталған жағдайда жүзеге асырылады.

Заңның 41-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын әуе кеңістігінде кесіп өту әуе кемелері арқылы оның халықаралық әуе трассаларымен қиылысатын жерлерінде немесе Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану қағидаларында белгіленген тәртіппен осы мақсаттар үшін арнайы бөлінген әуе дәліздері бойынша жүзеге асырылады.

Халықаралық ұшу әуе кемесінің экипажы арқылы әуе кеңістігі шекараларының режимдік қағидаларының талаптарына қатаң сәйкес орындалуға тиіс.

Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 16 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы» Заңының 17-бабына сәйкес, Мемлекеттік шекарадан бастап өткізу пункттеріне дейін немесе кері бағытта жүрген кезде, сондай-ақ Қазақстан Республикасының әуе кеңістігі арқылы транзиттік ұшу кезінде әуе кемелеріне мыналарға тыйым салынады: 1) халықаралық болып табылмайтын, ұшу жоспарында көрсетілмеген әуежайларға немесе аэродромдарға қонуға (ұшып шығуға), сондай-ақ әуежайлар мен аэродромдардан тыс жерлерге; 2) аэронавигациялық ақпарат құжаттарында жарияланатын белгіленген (ұсынылған) дәліздер мен жүру бағыттарынан ауытқуға, ұшуға тыйым салынған аймақтар мен ұшу шектеулері бар аймақтардың үстінен ұшып өтуге; 3) адамдарды түсіруге (отырғызуға), кез келген жүктер мен тауарларды түсіруге (тиеуге). Шет мемлекеттің әуе кеңістігінде халықаралық ұшуды орындау кезінде, шет мемлекеттің уәкілетті органының көрсетілген аэродромға мәжбүрлі түрде қону туралы талабы қойылған жағдайда, Қазақстан Республикасы азаматтық әуе кемесінің экипажы осы талапты орындауға міндетті.

Қылмыстық заңда көзделген жекелеген талаптарды бұзу белгілі бір жағдайларда ҚК-нің 360-бабында көзделген қылмыс құрамын құрайды.

Заңда объективтік жағын сипаттайтын, аталған қағидаларды бұзудың неғұрлым ықтимал тәсілдері көрсетілген. Оларға рұқсатта көрсетілген бағыттарды, қону орындарын, әуе қақпаларын, ұшу биіктігін сақтамау жатады.

Ұшу бағыты — бұл әуе аппаратының қону орындары мен уақыты көрсетіле отырып, алдын ала белгіленген жүру жолы. Рұқсатта көрсетілген ұшу бағытын сақтамау әуе кемесінің жүру бағытын осыған уәкілеттік берілген арнайы органдар белгілеген, бекіткен және санкциялаған бағыттан ауытқуынан көрінеді.

Қону — бұл ұшу аппаратының жерге қайтып оралатын ұшудың қорытынды бөлігі. Қону орындарын сақтамау деп аралық немесе түпкілікті қонуды рұқсатта көрсетілмеген пунктте (әуежайда, аэродромда) жүзеге асыру танылады.

Әуе қақпалары — бұл әуе айлағы, әдетте әуежайдың әуе кеңістігі. Әуе қақпаларын сақтамау әуе кемесінің әуе дәлізі бойынша рұқсатта белгіленген ұшу параметрлерін бұза отырып орын ауыстыруынан тұрады.

Ұшу биіктігі — бұл белгілі бір деңгейден әуе кемесіне дейінгі тігінен өлшенетін қашықтық. Ұшу биіктігін сақтамау биіктік мәндерін есептеудің бастапқы нүктесі ретінде қабылданған деңгейден әуе кемесіне дейінгі тігінен өлшенетін қашықтықтың сақталмауын білдіреді.

Халықаралық ұшу қағидаларын өзге де бұзу жағдайлары шекараны рұқсатсыз немесе мерзімі өтіп кеткен рұқсатпен кесіп өту, алыс байланысты ажырату, мәжбүрлі түрде қону туралы талапқа бағынбау және т.б. арқылы көрініс табуы мүмкін.

Егер көрсетілген бұзушылықтар дүлей зілзала, апат, авария, әуе кемесіндегі авариялық жағдай және адамдардың өміріне немесе денсаулығына қауіп төндіретін басқа да жағдайлар (мысалы, мәжбүрлі қону, әуе кемесін басып алу немесе айдап әкету) кезінде жасалса, ҚК-нің 360-бабы бойынша жауаптылық туындамайды. Қылмыс жасалған жер — Қазақстан Республикасының құрлықтағы және судағы аумағын, оның аумақтық суларын және әуе кеңістігін қамтитын Қазақстан Республикасының аумағы. Қазақстанның әуе кеңістігіне ұшып кіру де, одан ұшып шығу да қылмыс болып танылады.

ҚК-нің 360-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық болып табылады, сондықтан адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін қандай да бір жағымсыз зардаптардың туындауы талап етілмейді, рұқсатта көрсетілген бағыттарды, қону орындарын, әуе қақпаларын, ұшу биіктігін сақтамау немесе халықаралық ұшу қағидаларын өзгедей бұзу фактісінің өзі жеткілікті.

ҚК-нің 360-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады. Іс-әрекет қоғамдық қауіпті зардаптар туындаған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

ҚК-нің 360-бабында көзделген қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналық түріндегі қасақана кінә нысанымен сипатталады. ҚК-нің 360-бабының 1-бөлігі бойынша кінәлі адам халықаралық ұшу қағидаларын бұзатынын сезінеді және оларды бұзуды қалайды. ҚК-нің 360-бабының 2-бөлігі бойынша іс-әрекет жанама қасақаналық түріндегі қасақана кінә нысанының белгілеріне ие, яғни әуе көлігін басқаратын адам өз әрекеттерінің қоғамдық қауіптілігін сезінеді, қолайсыз зардаптардың туындауы мүмкін екенін алдын ала болжайды, олардың туындауын қаламайды, бірақ оған саналы түрде жол береді немесе оларға немқұрайлы қарайды.

Әуе көлігін басқаратын адамдардың қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжау міндеті халықаралық ұшу қағидаларын бұзбау жөніндегі кәсіби міндеттемелерінен туындайды. Алайда қоғамдық қауіпті нәтиженің туындау мүмкіндігін алдын ала болжау міндетінің болуы ғана адамды қылмыстық жауаптылыққа тартуға негіз болып табылмайды, өйткені қолайсыз зардаптарды алдын ала болжау міндетімен қатар кінәлі адамның қоғамдық қауіпті зардаптардың туындауын болдырмауға нақты мүмкіндігі болғанын, бірақ оны пайдаланбағанын, соның салдарынан қоғамдық қауіпті зардаптардың туындағанын анықтау қажет.

Адамның қоғамдық қауіпті зардаптарды алдын ала болжау қабілеті кінәлінің білім деңгейі, біліктілігі, кәсіби тәжірибесі, жұмыс өтілі, денсаулық жағдайы және т.б. сияқты жеке қасиеттерінен де туындайды.

Себеп пен мақсат саралауға әсер етпейді және жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін.

Түсініктеме беріліп отырған қылмыстың субъектілері — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлғалар, Қазақстан Республикасының азаматтары, сондай-ақ шетелдіктер. Әдетте, оларға халықаралық ұшу қағидаларының сақталуына жауап беретін және әуе кемесін тікелей басқаратын экипаж мүшелері (әуе кемесінің командирі, екінші ұшқыш, штурман және т.б.) жатуы мүмкін.

ҚК-нің 360-бабында көзделген іс-әрекеттің субъектілері ретінде әуе кемесінің жолаушылары және экипаж мүшелерін халықаралық ұшу қағидаларын бұзуға мәжбүрлеген өзге де адамдар танылуы мүмкін. Бұл жағдайда экипаж мүшелері аса қажеттілік жағдайында әрекет етті деп танылуы тиіс, бұл олардың жауаптылығын жоққа шығарады.

Халықаралық ұшу қағидаларын бұзу көбінесе әуе көлігіндегі қозғалыс қауіпсіздігі қағидаларын бұзумен (ҚК-нің 344-бабы) қатар жүреді. Егер ол адамның денсаулығына ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіру, адамдардың қаза болуы, ірі залал келтіру түріндегі зиянды зардаптарға әкеп соқса, жауаптылық ҚК-нің 344 және 360-баптарының жиынтығы бойынша туындайды.

Халықаралық ұшу қағидаларын бұзу контрабанда жасаумен ұштасқан жағдайда, іс-әрекет құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша 360-бап және «Экономикалық контрабанда» деген 234-бап, «Айналыстан алынған заттардың немесе айналысы шектелген заттардың контрабандасы» деген 286-бап бойынша саралануға тиіс; терроризм актісімен ұштасқан жағдайда — 360-бап және «Терроризм актісі» деген 255-бап бойынша; кепілге алумен ұштасқан жағдайда — 360-бап және «Кепілге адам алу» деген 261-бап бойынша саралануға тиіс.

ҚК-нің 360-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 360-бабының 2-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі жанындағы және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер, даулар Қорғау Төрелік даулар Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Указ Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар