Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 345-1-бабына түсініктеме. Көлік құралдарын алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйде басқаратын адамдардың жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуы
1. Автомобильді, троллейбусты, трамвайды не басқа да механикалық көлік құралын басқаратын адамның алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйде жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуы абайсызда адамның денсаулығына ауырлығы орташа зиян келтіруге әкеп соқса, —
бір мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не төрт жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бір жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан он жыл мерзімге айыра отырып жазаланады.
2. Абайсызда адамның денсаулығына ауыр зиян келтіруге әкеп соққан дәл сол іс-әрекет —
үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан он жыл мерзімге айыра отырып жазаланады.
3. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда адам өліміне әкеп соққан іс-әрекет —
жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан он жыл мерзімге айыра отырып жазаланады.
4. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан іс-әрекет —
жеті жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып жазаланады.
Ескерту. Осы бапта көрсетілген адамдарға көлік құралдарын басқару құқығынан айырылған адамдар жатпайды.
ҚК-нің 345-1-бабында көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі мас күйінде автомобиль басқару жолдардағы ірі жол-көлік оқиғаларының көпшілігінің себебі болып табылатындығында, мұндай оқиғаларда көбінесе жазықсыз адамдар қаза табады және зардап шегеді. Мас күйінде көлік жүргізу — рөлде отырған адамның өзіне ғана емес, ең алдымен, айналасындағыларға төнетін қауіп. Қазақстанда жыл сайын рөлге мас күйінде отырған жүргізушілердің 30 мыңнан астам жағдайы анықталады.
Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі жол жүрісі қауіпсіздігін немесе көлік құралдарын пайдалану қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласында белгіленген қағидалардың сақталуына бағытталған қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғауға, меншіктің сақталуына кепілдік беретін қоғамдық қатынастар танылады.
ҚК-нің 345-бабына ұқсас, қарастырылып отырған қылмыстың нысанасы қозғалтқыш арқылы қозғалысқа келтірілетін автомобиль, троллейбус, трамвай немесе басқа да механикалық көлік құралдары болып табылады.
ҚК-нің 345-1-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы автомобильді, троллейбусты, трамвайды не басқа да механикалық көлік құралын басқаратын адамның алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйде жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуының абайсызда адамның денсаулығына ауырлығы орташа зиян келтіруінен көрінеді.
ҚР Жоғарғы Сотының «Жол жүрісі және көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуға байланысты қылмыстар туралы істер бойынша қылмыстық заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысының 1-1-тармағында да қылмыстық құқық бұзушылық жасалған сәтте адамның алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйде болуы ҚК-нің 345-1-бабында көзделген әрекеттердің міндетті белгісі болып табылатыны атап көрсетілген.
ҚК-нің 345-1-бабының диспозициясы бланкеттік сипатқа ие және басқа нормативтік құқықтық актілерге сілтеме жасайды. Осылайша, жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларының бұзылуын анықтау үшін ҚК-нің 345-бабына түсініктемеде көрсетілген тиісті нормативтік құқықтық актілерге жүгіну қажет.
Жол жүрісі қағидаларына сәйкес жүргізушіге мыналарға тыйым салынады:
— көлік құралын масаң күйде (алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық); реакция мен зейінді нашарлататын дәрілік препараттардың әсерімен; жол жүрісі қауіпсіздігіне қатер төндіретін ауру немесе шаршаған күйде басқаруға;
— өзі қатысушысы болып табылатын жол-көлік оқиғасынан кейін не көлік құралы ішкі істер органдары қызметкерінің талабы бойынша тоқтатылғаннан кейін, уәкілетті лауазымды тұлға масаң күйді анықтау мақсатында куәландыру жүргізгенге дейін немесе уәкілетті лауазымды тұлға мұндай куәландырудан босату туралы шешім қабылдағанға дейін алкогольдік ішімдіктерді, есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды тұтынуға.
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 25 қарашадағы бұйрығымен бекітілген Психикаға белсенді әсер ететін затты тұтыну фактісін және масаң күйді анықтау үшін медициналық куәландыру жүргізу қағидаларының 1-тарауы 2-тармағының 2) тармақшасына сәйкес, масаң күй — психикаға белсенді әсер ететін заттардан туындаған жіті уыттану салдарынан пайда болатын және психикалық, мінез-құлықтық, вегетативтік және соматоневрологиялық бұзылыстар кешенімен сипатталатын жай-күй.
Жол жүрісі қағидаларының «Жүргізушілердің жалпы міндеттері» деп аталатын 2-бөлімінің 1-тармағының 4) тармақшасына сәйкес, механикалық көлік құралының жүргізушісі ішкі істер органдары қызметкерінің талабы бойынша масаң күйге куәландырудан өтуге міндетті.
ҚР ӘҚБтК-нің 796-бабының 3-бөлігіне сәйкес, жүргізуші куәландыру нәтижелерімен келіспеген жағдайда, ол медициналық куәландырудан өту үшін медициналық ұйымға жіберіледі.
Психикаға белсенді әсер ететін затты тұтыну фактісін және масаң күйді анықтау үшін ішкі істер органдарының қызметкерлері көлік құралдарын масаң күйде басқару кезінде психикаға белсенді әсер ететін заттарды тұтынғаны үшін жауаптылық көзделген адамдарды мемлекеттік медициналық ұйымдарға медициналық куәландырудан өтуге жібереді және (немесе) жеткізеді (жоғарыда аталған Қағидалардың 2-тарауы).
Медициналық куәландырудан Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын және уақытша болатын шетел азаматтары, сондай-ақ көлік құралын басқаратын және масаң күйде жүрген азаматтығы жоқ адамдар да өтуге тиіс.
Қазақстан Республикасының кәмелетке толмаған азаматтарын медициналық куәландыру олардың ата-аналарының немесе заңды өкілдерінің (ата-аналары, асырап алушылары (асырап алушы әйелдер), қорғаншысы, қамқоршысы, патронат тәрбиешісі, қабылдаушы ата-аналары, Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес балаға қамқорлық жасау, оны оқыту, тәрбиелеу, оның құқықтары мен мүдделерін қорғау міндеттерін жүзеге асыратын оларды алмастыратын басқа да адамдар) қатысуымен жүргізіледі.
Дипломатиялық иммунитетті пайдаланатын адамдар олардың келісімінсіз медициналық куәландырудан өткізуге жатпайды.
Куәландырылатын адамды медициналық куәландыруға жіберген және (немесе) жеткізген лауазымды тұлға оның жеке басын анықтау шараларын қабылдайды (жеке басын анықтау мүмкін болмаған жағдайда куәландырылатын адамды суретке түсіруге жол беріледі).
Психикаға белсенді әсер ететін затты тұтыну фактісін және масаң күйді анықтау үшін медициналық куәландыруға жолдама негізінде медициналық ұйымдарда куәландыру тәуліктің кез келген уақытында дәрігер-психиатр-наркологтармен немесе бейінді мамандықтағы дәрігерлермен, сондай-ақ наркологиялық куәландыру жүргізу мәселелері бойынша медициналық білім беру және ғылым ұйымдарында біліктілігін арттырудан өткен фельдшерлермен, медицина мейіргерлерімен (ауылдық жерлерде медициналық ұйымдардан едәуір қашық орналасқан, штатында дәрігерлері жоқ алғашқы медициналық-санитариялық көмек объектілерінде) жүргізіледі.
Алкоголь тұтыну фактісін және алкогольдік масаң күйді анықтау үшін медициналық куәландыру жүргізу кезінде шығарылатын ауаның құрамындағы алкогольге сандық зерттеу жүргізіледі.
Шығарылатын ауаны алкогольдің бар-жоғына зерттеу Қазақстан Республикасында ресми тіркелген және қолданылатын өлшеу құралдарын пайдалану арқылы жүзеге асырылады.
Қандағы алкогольдің бар-жоғын зерттеу көрсеткіштерін бағалау Қағидаларға қосымшаға сәйкес, қандағы алкогольдің сандық мөлшері мен куәландырылатын адамның клиникалық жай-күйін бағалаудың стандартталған арақатынасына сәйкес жүргізіледі.
Мәселен, қандағы алкоголь мөлшері 0,5-тен 1,5 промиллеге дейін болған жағдайда жеңіл дәрежедегі масаң күй деп есептеледі; 1,5-тен 2,5 промиллеге дейін — орташа дәрежедегі масаң күй; 2,5-тен 3,0 промиллеге дейін — күшті масаң күй; 3,0-тен 5,0 промиллеге дейін — алкогольмен ауыр улану.
Осылайша, қандағы алкоголь мөлшері 0,5 промилледен аз болған жағдайда адам сау деп есептеледі. Тексерілетін адамның қанындағы 0,5 промилледен төмен барлық көрсеткіштер адам ағзасында ішкі химиялық реакциялар нәтижесінде пайда болатын эндогендік алкоголь немесе құрамында спирті бар дәрілік препараттарды қабылдауға байланысты пайда болатын бекітілген алкоголь болуы мүмкін. Демек, дәрілік заттарды қабылдайтын адам көлік құралының руліне отырмас бұрын дәрілік заттың аннотациясын мұқият оқып шығуға міндетті.
Сондай-ақ алкотестер қоршаған ауада ацетон, бензин булары, пайдаланылған газдар және темекі түтініне дейінгі басқа да ұшпа заттар едәуір концентрацияда болған жағдайда тексерілетін адамның қанындағы алкоголь мөлшерін 0,5 промилледен төмен етіп көрсетуі мүмкін.
Қалыптасқан мән-жайларға байланысты (куәландырылатын адамның соматоневрологиялық жай-күйінің ауырлығына, оның куәландырудан бас тартуына байланысты) куәландыруды толық көлемде жүргізу мүмкін болмаған жағдайда, медициналық куәландыру қорытындысында куәландыруды жүргізудің мүмкін болмау себептері көрсетіледі.
Биологиялық орталарға (алкогольдік масаңдыққа күдік болған кезде қан немесе несеп, есірткілік немесе уытқұмарлық масаңдыққа күдік болған кезде несеп) зертханалық зерттеу немесе экспресс-тестілеу жүргізу мынадай жағдайларда міндетті болып табылады:
— куәландырылатын адамның жай-күйінің ауырлығына байланысты толық куәландыру жүргізу мүмкін болмаған кезде;
— дәрігердің масаң күйге (психикалық, мінез-құлықтық, вегетативтік және соматоневрологиялық бұзылыстарға) кешенді баға беру кезінде күмәні болған жағдайда;
— куәландырылатын адамның қорытынды нәтижелерімен келіспеген жағдайда;
— қайта куәландыру жүргізу жағдайларында;
— психикаға белсенді әсер ететін затты тұтыну фактісі анықталған және масаң күй белгілері (психикалық, мінез-құлықтық, вегетативтік және соматоневрологиялық бұзылыстар) болмаған кезде;
— жол-көлік оқиғасы орын алған немесе зардап шеккен адамдар болған құқық бұзушылық жасалған жағдайда;
— зардап шеккен адамдар болмаған жол-көлік оқиғасы немесе құқық бұзушылық жасалған сәттен бастап 3 сағаттан астам уақыт өткен жағдайда.
Автомобильді, троллейбусты, трамвайды не басқа да механикалық көлік құралын басқаратын адамның алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйде жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуы абайсызда адамның денсаулығына ауырлығы орташа зиян келтіруге әкеп соқса, бұл әрекетпен де (мысалы, көлік құралын масаң күйде басқару, белгіленген жылдамдықты асыру және т.б.), әрекетсіздікпен де (мысалы, бағдаршам сигналдарына немесе реттеушінің қимылдарына бағынбау) көрініс табуы мүмкін. ҚК-нің 345-1-бабы бойынша адамды қылмыстық жауаптылыққа тартудың міндетті шарты қоғамдық қауіпті зардаптардың туындауы және жол жүрісі немесе көлік құралын пайдалану қағидаларын бұзу мен туындаған зардаптардың арасындағы себептік байланыстың анықталуы болып табылады.
ҚК-нің 345-1-бабының 1-бөлігінде заң шығарушы алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйде көлік құралын басқаратын адамның жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуының қоғамдық қауіпті зардабы ретінде абайсызда денсаулыққа ауырлығы орташа зиян келтіруді, қарастырылып отырған баптың 2-бөлігінде — абайсызда денсаулыққа ауыр зиян келтіруді, 3-бөлігінде — абайсызда адам өлімін келтіруді, 4-бөлігінде — абайсызда екі немесе одан да көп адамның өлімін келтіруді көздеген.
Денсаулыққа зиян келтіру немесе адам өлімі түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптар ҚК-нің 345-бабын талдау кезінде қарастырылған.
Қылмыс құрамы құрылымы бойынша материалдық құрамға жатады. Тиісінше, іс-әрекет қоғамдық қауіпті зардаптар туындаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Қарастырылып отырған қылмыстың субъективтік жағының көлік құралын басқаратын адамның алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйде жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуы түріндегі іс-әрекеттің өзіне қатысты сипаттамасы жоғарыда қарастырылған ҚК-нің 345-бабына ұқсас.
Осылайша, алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйдегі адамның жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу фактісіне психикалық қатынасы кінәнің абайсызда да, қасақана да нысанымен, атап айтқанда жанама қасақаналықпен сипатталуы мүмкін. Қарастырылып отырған құқық бұзушылық зардаптарына қатысты кінә абайсыздық нысанымен сипатталады, өйткені заң шығарушы бап диспозициясында бұған тікелей нұсқау жасаған.
Жалпы алғанда, қарастырылып отырған әрекеттің субъективтік жағы кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады.
Қарастырылып отырған қылмыстың субъектісі алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйде автомобильді, троллейбусты, трамвайды не басқа да механикалық көлік құралын басқаратын немесе көлік құралын пайдаланатын, он алты жасқа толған жеке тұлға болып табылады.
Оларға көлік құралын басқару немесе пайдалану құқығына емтихан тапсырған және тиісті куәлік алған масаң күйдегі адам ғана емес, сондай-ақ тиісті көлік құралын басқару немесе пайдалану құқығы жоқ, бірақ масаң күйде көлік құралын басқаратын кез келген басқа адам, сондай-ақ қосарланған басқару жүйесі бар оқу көлігінде масаң күйде жүргізуді үйрететін адам да жатады.
Жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзған, көлік құралын басқару құқығынан айырылған және масаң күйде болған адамның әрекеттері ҚК-нің 346-бабы бойынша саралануға тиіс.
ҚК-нің 345-1-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 345-1-бабының 3 және 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар
