Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 344-бабына түсініктеме. Теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалыс қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын бұзу
1. Өзінің атқаратын жұмысына немесе лауазымына байланысты теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалыс қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын сақтауға міндетті адамның осы қағидаларды бұзуы, егер бұл іс-әрекет абайсызда адамның денсаулығына ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруге не ірі залал келтіруге әкеп соқса, —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.
2. Абайсызда адам өліміне әкеп соққан дәл сол іс-әрекет —
үш жылға дейінгі мерзімге белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыра отырып немесе онсыз жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан іс-әрекет —
үш жылға дейінгі мерзімге белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыра отырып немесе онсыз төрт жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Көліктік қылмыстық құқық бұзушылықтар — бұл қылмыстық заңда көзделген, теміржол, автомобиль, су, әуе және магистральдық құбыр көлігінің қалыпты жұмыс істеуіне (қозғалысы мен пайдаланылуына) қол сұғатын, азаматтардың өміріне, денсаулығына не мүліктік, ұйымдастырушылық, моральдық сипаттағы залал келтіретін қоғамдық қауіпті іс-әрекеттер.
Көлікті дұрыс пайдаланбаудан туындайтын теріс салдарлар айтарлықтай елеулі болып табылады. Негізінен абайсызда жасалатын көліктік қылмыстық құқық бұзушылықтардан келтірілетін материалдық залал мөлшері қасақана жасалатын қылмыстық құқық бұзушылықтардан келетін осындай залалмен әбден салыстыруға келеді. Көліктік қылмыстар Қазақстан экономикасына елеулі зиян келтіреді, азаматтардың өмірі мен денсаулығына нақты қауіп төндіреді.
ҚК-нің 344-бабында көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалыс қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын бұзудың нәтижесінде көптеген адам өліміне, сондай-ақ орасан зор материалдық, экологиялық және ұйымдастырушылық залалға әкеп соғатын пойыз апаттарының, авиациялық апаттардың, кемелердің апатқа ұшырауының орын алуында көрініс табады.
Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалыс қауіпсіздігі мен пайдаланылуын қамтамасыз етуге бағытталған қоғамдық қатынастар болып табылады.
Қосымша объектісі адамның өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігіне, меншіктің сақталуына кепілдік беретін қоғамдық қатынастар болып табылады.
Қарастырылып отырған іс-әрекетті дұрыс саралау үшін көлік пен көлік құралдарының түрлерін құқық бұзушылықтың нысанасы ретінде нақты айқындаудың маңызы зор.
Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 21 қыркүйектегі «Қазақстан Республикасындағы көлік туралы» Заңына сәйкес Қазақстан Республикасының көлігі — Қазақстан Республикасының аумағында тіркелген теміржол, автомобиль, теңіз, ішкі су, әуе, қалалық рельстік, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан магистральдық құбыр көлігі.
ҚК-нің 3-бабының 20) тармақшасына сәйкес көлік — теміржол, автомобиль, теңіз, ішкі су, оның ішінде теңіз және өзен шағын көлемді кемелері, әуе, қалалық электр көлігі, оның ішінде метрополитен, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан магистральдық құбыр көлігі.
Осылайша, көлік — қазіргі қоғам инфрақұрылымының негізгі құрамдас бөліктерінің бірі; оның даму деңгейі мен жұмысына мемлекеттің экономикалық стратегиясын табысты іске асыру және жалпы қоғамның жұмыс істеуі едәуір дәрежеде байланысты.
Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 8 желтоқсандағы «Теміржол көлігі туралы» Заңына сәйкес теміржол көлігі — теміржол жолдары арқылы тасымалдауды қамтамасыз ететін көлік түрі (1-баптың 58) тармақшасы). Теміржол жолдары — жылжымалы құрамның қозғалысы жүзеге асырылатын жылжымайтын мүлік объектілері (магистральдық, станциялық, кірме жолдар). Тиісінше, теміржол көлігіне локомотивтер, дрезиналар, вагондар, жартылай вагондар, платформалар, цистерналар, крандар және басқа да жылжымалы құрам жатады. ҚК-нің 344-бабының қолданылуы шахталық, цехішілік көлікті (электровоздар, вагонеткалар және т.б.) пайдалану кезінде техника қауіпсіздігі қағидаларын бұзу жағдайларына таралмайды. Нақты бір кәсіпорында, шахтада және т.б. таза өндірістік функцияларды орындайтын осындай көліктердегі оқиғалар еңбекті қорғау қағидаларын бұзу (ҚК-нің 156-бабы), бөтеннің мүлкін абайсызда жою немесе бүлдіру (ҚК-нің 204-бабы) не жеке адамның өмірі мен денсаулығына қарсы құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық көздейтін баптар бойынша саралануға тиіс.
Рельсті электр көлігі (трамвайлар, фуникулерлер) теміржол көлік құралдарына жатпайды.
Әуе көлігі — жолаушыларды, поштаны және жүктерді әуе жолымен тасымалдауды жүзеге асыратын көлік түрлерінің бірі. «Әуе көлігі» ұғымына ұшақтар, гидроұшақтар, тікұшақтар, сондай-ақ ұшуы қауіпсіздік шараларын сақтауды талап ететін өзге де әуе кемелері (аэростаттар, дирижабльдер, планерлер, дельтапландар, әуе шарлары және т.б.) кіреді. Әскери әуе кемелерінде қауіпсіздік қағидаларын бұзуды әскери қызмет мүдделеріне қарсы құқық бұзушылық ретінде қарастырып, ҚК-нің 464-бабы бойынша саралау қажет.
Теңіз көлігі — су көлігінің бір түрі. Теңіз көлігіне су бетінде (теңіздерде, мұхиттарда және оларға іргелес акваторияларда) қозғала алатын, сондай-ақ жай ғана суда жүзіп тұрып, жүктерді тасымалдауға, ауыстырып тиеуге, сақтауға, өңдеуге, жолаушыларды тасымалдауға және оларға қызмет көрсетуге байланысты белгілі бір функцияларды орындайтын кез келген кеме жатады.
Өзен көлігі (ішкі су көлігі) — жүктер мен жолаушыларды табиғи (өзендер, көлдер), сондай-ақ жасанды (каналдар, су қоймалары) ішкі су жолдары бойынша кемелермен тасымалдауды жүзеге асыратын көлік түрі.
Теңіз және өзен кемелеріне барлық өздігінен жүретін кемелер мен жүзу құралдары — жолаушылар тасымалдайтын, ғылыми-зерттеу, өндіруші (балық аулау, краб аулау және т.б.), өңдеуші (қалқымалы базалар, қалқымалы зауыттар), көмекші (буксирлер және т.б.), техникалық (түбін тереңдететін, түбін тазартатын, кабель төсейтін және т.б.), құтқару, спорттық кемелер, оның ішінде әуе жастығымен және суасты қанаттарымен жүретін кемелер, сондай-ақ теңіз және өзен шағын көлемді кемелері жатады.
Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 6 шілдедегі «Ішкі су көлігі туралы» Заңының 1-бабының 45) тармақшасына сәйкес шағын көлемді кеме — ұзындығы жиырма метрден аспайтын және бортындағы адамдардың рұқсат етілген саны он екі адамнан аспайтын кеме. Бұған балық аулау, жүктерді тасымалдау, сүйрету, іздестіру, пайдалы қазбаларды барлау және өндіру, құрылыс, жол, гидротехникалық және басқа да осындай жұмыстарды жүргізу, лоцмандық және мұзжарғыш кемелермен алып жүру, сондай-ақ су объектілерін ластанудан және қоқыстанудан қорғау жөніндегі іс-шараларды жүзеге асыру үшін жасалған немесе жабдықталған кемелер кірмейді.
Механикалық қозғалтқышы жоқ және сүйреткіштің көмегімен қозғалысқа келтірілетін кемелер (баржалар, плашкоуттар және т.б.), ескекті қайықтар, стационарлық теңіз платформалары, сондай-ақ тұрақты балық аулау құралдары мен салдар қарастырылып отырған қылмыстың нысанасына жатпайды.
ҚК-нің 344-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы өзінің атқаратын жұмысына немесе лауазымына байланысты теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалыс қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын сақтауға міндетті адамның осы қағидаларды бұзуынан және оның абайсызда адамның денсаулығына ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруіне не ірі залал келтіруіне (1-бөлік), адамның өліміне (2-бөлік) не екі немесе одан да көп адамның өліміне (3-бөлік) әкеп соғуынан көрінеді.
Қарастырылып отырған қылмыстық-құқықтық норманың диспозициясы бланкеттік сипатқа ие және теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалыс қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын бұзудың белгілерін айқындамайды. Осыған байланысты теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалысы немесе пайдаланылуы қағидаларын сақтауға міндетті адамдардың қызметін реттейтін министрліктер, департаменттер немесе өзге де субъектілер шығаратын ведомстволық нормативтік актілерді (бұйрықтарды, нұсқаулықтарды, ережелерді) анықтау қажет. Тиісінше, аталған нормативтік құқықтық актілерде теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалыс қауіпсіздігі мен пайдаланылуын реттейтін қағидалар (нұсқаулықтар, әдістемелік ұсынымдар), сондай-ақ теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалысы немесе пайдаланылуы қағидаларын сақтауға міндетті адамдарға қойылатын біліктілік талаптары мен олардың функционалдық міндеттерін айқындайтын нормалар қамтылады. Мұндай нормативтік құқықтық актілерге Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 21 қыркүйектегі «Қазақстан Республикасындағы көлік туралы», 2001 жылғы 8 желтоқсандағы «Теміржол көлігі туралы», 2004 жылғы 6 шілдедегі «Ішкі су көлігі туралы», 2002 жылғы 17 қаңтардағы «Сауда мақсатында теңізде жүзу туралы», 2010 жылғы 15 шілдедегі «Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы» заңдары; Қазақстан Республикасы Президентінің 1992 жылғы 31 тамыздағы «Қазақстан Республикасының әуе көлігінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі шаралар туралы» Жарлығы; Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 9 шілдедегі «Теміржол көлігіндегі қауіпсіздік қағидаларын бекіту туралы», Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 30 сәуірдегі «Теміржол көлігін техникалық пайдалану қағидаларын бекіту туралы», Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің 2011 жылғы 19 мамырдағы «Теміржол көлігіндегі пойыздар қозғалысы және маневрлік жұмыс жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы», Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің 2011 жылғы 18 сәуірдегі «Теміржол көлігіндегі сигнал беру жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы», Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 25 қыркүйектегі «Әуе көлігінде жолаушыларды, багажды және жүктерді тасымалдау қағидаларын бекіту туралы», Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің 2011 жылғы 28 наурыздағы «Азаматтық әуе кемелерін пайдаланушылардың, әуежайларда, әуе қозғалысына қызмет көрсету кезінде, әуе кемелеріне техникалық қызмет көрсету кезінде ұшу қауіпсіздігін басқару жөніндегі үлгілік нұсқаулықтарды бекіту туралы», Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің міндетін атқарушының 2011 жылғы 16 мамырдағы «Әуе қозғалысын ұйымдастыру және оған қызмет көрсету жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы», Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 28 сәуірдегі «Ішкі суда жүзетін кемелерді техникалық пайдалану қағидаларын бекіту туралы», Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 6 наурыздағы «Кемені, оның ішінде шағын көлемді кемені және оған құқықтарды мемлекеттік тіркеу қағидаларын бекіту туралы» бұйрықтары; Кемелердің соқтығысуын болдырмаудың халықаралық қағидалары және т.б. жатады.
Тиісінше, теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалыс қауіпсіздігі мен пайдаланылуы қағидаларын бұзу деп өзінің атқаратын жұмысына немесе лауазымына байланысты кәсіби қызметін реттейтін нормативтік құқықтық актілерде көзделген әрекеттерді орындамау не оларды бұза отырып немесе толық көлемде орындамау (ішінара орындау) түрінде көрініс табатын қасақана емес, қылмыстық сипаттағы әрекет немесе әрекетсіздік түсініледі. Бұл ретте осы бап бойынша жауаптылық адамның көлікте қолданыста болатын кез келген қағидаларды бұзғаны үшін емес, тек бұзылуы бапта көрсетілген зиянды салдардың туындауына әкеп соққан қағидаларды бұзғаны үшін туындайтынын ескеру қажет.
Қозғалыс қауіпсіздігі қағидаларын бұзу, мысалы, бағдаршамның тыйым салатын сигналына өту, пойызды бос емес жолға қабылдау, басқа көлік құралдары орналасқан аралыққа пойызды жөнелту, әуе кемесінің ұшып шығуы немесе қонуы қағидаларын, ұшу биіктігінің эшелондары мен дәліздерін сақтамау, порттарға жақындаған кезде кеменің рұқсат етілген қозғалыс жылдамдығын арттыру, тиісті дыбыстық сигналдарды бермеу, кемелердің бір-бірімен алшақ өту тәртібін бұзу түрінде көрініс табуы мүмкін.
Мәселен, Жаңаөзен қаласында «Газель» маркалы маршруттық автокөліктің жүргізушісі кезекші өткел қызметкері жақындап келе жатқан пойыз туралы тиісті сигнал бермегендіктен, реттелетін теміржол өткеліне шығып кеткен. Тепловоз машинисі шұғыл тежеуді қолданған, соның нәтижесінде 9 адам қаза тауып, 27 адам зардап шеккен. Жаңаөзен қалалық соты жұмыс орнында жеңіл дәрежедегі масаң күйде болған өткел кезекшісін 5 жылға бас бостандығынан айырды.
Қылмыстың объективтік жағын қауіпсіздік қағидаларын қамтамасыз етуге байланысты өзге де бұзушылықтар құрауы мүмкін. Мысалы, Қарағанды облысының Борлы кентінде тепловоз машинисі А. және оның көмекшісі Т. кезекті рейсте жүрген кезінде спирттік ішімдіктер ішкен. Мас күйге түскен олар ұйықтап қалған. Нәтижесінде басқарусыз қалған локомотив тұрақ жолына шығып кетіп, сол жерде басқа екі локомотивпен соқтығысқан, бұл машинистің денсаулығына ауырлығы орташа зиян келтіруге әкеп соққан.
Көлікті пайдалану қағидаларын бұзу деп техникалық ақауы бар көлікті рейске шығаруды, тыйым салынған заттарды тасымалдауды, жүкті дұрыс тиеу немесе бекітпеуді, жолаушыларды осы мақсатқа арналмаған көлік құралдарында тасымалдауды және т.б. да тануға болады. Мәселен, Шығыс Қазақстан облысының Курчатов қалалық соты К.-ны Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 27 наурыздағы бұйрығымен бекітілген Шағын көлемді кемелерді және олардың тұрақ орындарына арналған базаларды (құрылыстарды) пайдалану қағидаларының 10-тармағының 1) тармақшасы мен 13-тармағының талаптарын бұзғаны үшін соттаған. К. барлық жолаушыларды жеке құтқару кеудешелерімен қамтамасыз етпей, өзен көлігін пайдалану кезінде оларды қауіп-қатерге ұшырата отырып, жағадан 5 метр қашықтыққа алыстағаннан кейін шағын көлемді кемесін (қайығын) басқара алмай қалған. Оның дұрыс емес және қате әрекеттерінің салдарынан қайық аударылып, нәтижесінде жолаушы Ж. қайтыс болған.
ҚК-нің 344-бабының диспозициясы көлік құралдарының қозғалысына байланысты емес пайдалану қағидаларын бұзуды қамтымайды (мысалы, тиеу-түсіру немесе жөндеу жұмыстарын жүргізу, аялдау кезінде жолаушыларды отырғызу және түсіру барысында). Мұндай жағдайларда зиянды салдардың туындауы жеке адамға қарсы құқық бұзушылықтар туралы баптар бойынша не «Еңбекті қорғау қағидаларын бұзу» деп аталатын ҚК-нің 156-бабы бойынша жауаптылыққа әкеп соғады, ал көлік құралдарын экономикалық тұрғыдан барынша тиімді пайдалануға бағытталған қағидаларды бұзу салдарынан өздерінің қызметтік өкілеттіктерін орындамау немесе тиісінше орындамау үшін кінәлі адамдар ҚК-нің 361-бабы «Лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану» немесе 371-бабы «Салғырттық» бойынша жауаптылыққа тартылады. Мәселен, А. катер капитаны болып жұмыс істей отырып, өзінің көмекшісі Д.-мен бірге флот кемелеріндегі техника қауіпсіздігі қағидаларын бұза отырып, катердің көмегімен қайраңға тұрып қалған балық аулау сейнерін шығарып алуға әрекет жасаған. Нәтижесінде үзілген сүйреткіш арқанның ұшы матрос П.-ны соғып, ол алған жарақаттарынан қайтыс болған. А. мен Д.-ның әрекеттері көліктік қылмыс ретінде сараланған. Жоғарғы Сот мұндай саралаумен келіспей, еңбекті қорғау қағидаларын сақтамау салдарынан болған жазатайым оқиға үшін кінәлі адамдар ҚК-нің 156-бабы «Еңбекті қорғау қағидаларын бұзу» бойынша жауаптылыққа тартылуға тиіс екенін негізді түрде көрсеткен.
ҚК-нің 344-бабында көзделген қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады, осыған байланысты объективтік жағы үш міндетті белгіні қамтиды. Біріншіден, бұл өзінің атқаратын жұмысына немесе лауазымына байланысты теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалыс қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын сақтауға міндетті адамның осы қағидаларды бұзуынан көрінетін қоғамдық қауіпті іс-әрекет; екіншіден, адамның өмірі мен денсаулығына зиян келтіру немесе ірі залал келтіру түрінде көрініс табатын қоғамдық қауіпті салдар; үшіншіден, іс-әрекет пен заңда көрсетілген салдарлар арасындағы себепті байланыс. Тиісінше, іс-әрекет қоғамдық қауіпті салдарлар туындаған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі. Қылмыс құрамының диспозициясында қылмыстың объективтік жағының уақыт, орын, тәсіл, жағдай, құралдар мен құрал-жабдықтар сияқты белгілері қамтылмаған. Демек, ҚК-нің 344-бабында көзделген қылмысты саралау кезінде жоғарыда аталған белгілердің маңызы болмайды, алайда олар жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.
ҚК-нің 344-бабының 1-бөлігінде заң шығарушы қоғамдық қауіпті салдар ретінде абайсызда денсаулыққа ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруді не ірі залал келтіруді, қарастырылып отырған баптың 2-бөлігінде — абайсызда өлімге әкеп соғуды, ал 3-бөлігінде — абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соғуды көздеген.
Адам денсаулығына келтірілген зиянның ауырлық дәрежесін анықтау үшін сот-медициналық сараптама тағайындау қажет. Адам денсаулығына ауырлығы орташа зиян келтіру белгілері ҚК-нің 3-бабының 12) тармақшасында, ал ауыр зиян келтіру белгілері ҚК-нің 3-бабының 11) тармақшасында көзделген.
Адам өлімінің басталу сәті биологиялық өлім болып табылады. Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 7 шілдедегі «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 153-бабына сәйкес биологиялық өлім — организм тіршілігінің тоқтауы, бұл кезде өмірлік маңызды функциялар қайтымсыз түрде тоқтайды.
ҚК-нің 3-бабының 38) тармақшасына сәйкес ірі залал деп мөлшері екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын залал танылады. Талдау жасалып отырған құқық бұзушылықтың ерекшелігі мынада: бұл ұғым тікелей мүліктік зияннан басқа экологиялық, ұйымдастырушылық және өзге де зиянды қамтиды (қоршаған ортаның едәуір ластануы, газдардың шығарылуы; көлік құралының жойылуы немесе қирауы, ұзақ уақыт жөндеуді қажет ететін көлік құралының елеулі зақымдануы; жүктің едәуір бүлінуі немесе жоғалуы; вагондардың бос тұруы, кемелердің, пойыздардың, ұшақтардың қозғалысының үзілуі және т.б.).
Адамды ҚК-нің 344-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін көлік қозғалысының қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын бұзу мен туындаған қоғамдық қауіпті салдарлар арасындағы себепті байланысты анықтау қажет. Бұл ретте себепті байланыс жай ғана адамның әрекетімен немесе әрекетсіздігімен емес, зиянды салдардың туындауының тікелей себебі болған бұзушылықпен анықталуға тиіс.
Адамның іс-әрекеті себеп ретінде қарастырылуы үшін туындаған салдарлар көлік құралдарының қозғалыс қауіпсіздігі немесе оларды пайдалану қағидаларын бұзудың нәтижесінде болмай қоймайтын, заңды түрде туындайтын салдарлар болуы қажет. Оның дамуын көбіне қиындататын факторларға басқа адамдардың құқыққа қайшы әрекеттері, табиғат күштері немесе техникалық сипаттағы жағдайлар жатады.
Машинист Д. және оның көмекшісі Т. 19 вагоны фосфор кенімен тиелген тепловозды басқара отырып, Жамбыл облысындағы Бурғұн — Ақтаутас аралығындағы жол учаскесінде жоғары жылдамдықпен бұрылыс жасай бастаған, алайда тежеу салдарынан пойыз рельстен шығып кеткен. Апат нәтижесінде төрт адам қаза тауып, «Қазақстан Темір Жолы» компаниясы елеулі материалдық шығынға ұшыраған. Пойыздың рельстен шығуына вагон қараушы С.-ның өз міндеттеріне немқұрайлы қарауы, яғни ауа таратқыштың режимін «бос» күйінен «жүк тиелген» күйіне ауыстырмауы, сондай-ақ машинист Д.-ның пойыздың тежегіш жүйесінің жарамдылығын тексермеуі себеп болғаны анықталған. Сот олардың әрекеттерінен туындаған зиянды салдарлармен себепті байланысты анықтап, оларды апатқа кінәлі деп таныған.
ҚК-нің 344-бабында көзделген қылмыстың субъективтік жағы салдарға қатысты кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады, өйткені заң шығарушы баптың диспозициясында бұл туралы тікелей көрсеткен. Абайсыздық менмендік немесе немқұрайлылық түрінде көрініс табуы мүмкін. Мәселен, кінәлі адам теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалыс қауіпсіздігі мен пайдаланылуы қағидаларын бұзудың қоғамдық қауіпті салдарының туындау мүмкіндігін алдын ала болжайды, бірақ жеткілікті негіздерсіз олардың туындамайтынына өзіне-өзі сенімділікпен үміт артады не көлік қозғалысының қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын бұзудың қоғамдық қауіпті салдарының туындау мүмкіндігін алдын ала болжамайды, алайда қажетті мұқияттылық пен сақтық танытқан жағдайда зиянның туындауын алдын ала болжауға тиіс әрі болжай алатын болады.
Менмендік көбінесе рейсте болу уақытын қысқартуға, портқа тезірек оралуға ұмтылумен; қауіпсіздік қағидаларын қатаң сақтау көлік қызметкерінің тәжірибесіздігінің белгісі, тіпті жасқаншақтықтың көрінісі деген қалыптасқан пікірмен байланысты болады.
К. әуе кемесінің командирі бола отырып, екінші ұшқыш Ж.-мен әуежайға алдыңғы әйнекті перделеп қойған күйде қонуға келіседі. Осылайша, К. пилоттық басқару жағдайын қиындатып, бірқатар қағидаларды бұзған және өзінің тәжірибесі мен шеберлігінің арқасында зиянды салдарлар туындамайды деп жеңілтектікпен сенген. Алайда оның есебі ақталмаған: жол берілген бұзушылықтардың нәтижесінде ұшақ жоғары тік жылдамдықпен жерге қонып, апатқа ұшыраған. Екінші ұшқыш Ж., үш бортсерік және ондаған жолаушы қаза тапқан.
Немқұрайлылық алаңғасарлық, ұмытшақтық немесе абдырап қалу салдарынан қауіпсіздік қағидаларын бұзудан көрініс табуы мүмкін.
Көлік қозғалысының қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын бұзудың өзіне қатысты кінәнің қасақаналық нысаны, атап айтқанда жанама қасақаналық та байқалуы мүмкін. Мұндай жағдайда адам өзінің атқаратын жұмысына немесе лауазымына байланысты өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіптілігін сезінеді, қолайсыз салдардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжайды, олардың болуын қаламайды, бірақ саналы түрде жол береді немесе оларға немқұрайлы қарайды. Дегенмен, көлік қозғалысының қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын адамның бұзу фактісінің өзі қылмыстық жазаланатын іс-әрекет болып табылмайтынын ескеру қажет.
Теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігін басқаратын немесе пайдаланатын адамдардың қоғамдық қауіпті салдардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжау міндеті олардың көлік қозғалысы немесе оны пайдалану қағидаларын бұзбау жөніндегі кәсіби міндеттерінен туындайды. Алайда қоғамдық қауіпті нәтиженің туындауын алдын ала болжау міндетінің болуы ғана адамды қылмыстық жауаптылыққа тартуға негіз болмайды, өйткені қолайсыз салдарды болжау міндетімен қатар кінәлі адамның олардың туындауын болдырмауға нақты мүмкіндігі болғанын, бірақ бұл мүмкіндікті пайдаланбағанын, соның салдарынан қоғамдық қауіпті салдарлар туындағанын анықтау қажет.
Адамның қоғамдық қауіпті салдарды алдын ала болжай алу қабілеті кінәлінің жеке қасиеттерінен, атап айтқанда білім деңгейінен, біліктілігінен, кәсіби тәжірибесінен, жұмыс өтілінен, денсаулық жағдайынан және т.б. туындайды. Алайда немқұрайлылық түріндегі абайсыз кінәнің анықталуы әрдайым көлікті басқаратын немесе пайдаланатын адамның кәсіби тәжірибесіне байланысты бола бермейді. Мысалы, кәсіби тәжірибесі аз жаңадан бастаған ұшқыш та өздерінің құқыққа қайшы әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қолайсыз салдарын алдын ала болжауға міндетті, бұл жағынан оның міндеті үлкен еңбек өтілі бар тәжірибелі ұшқыштың міндетінен ерекшеленбейді.
Өзінің кәсіби міндеттеріне адал қарамау кезінде теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігін басқаратын немесе пайдаланатын адам өз кәсіби міндеттеріне әділетсіз, ар-ұятсыз, немқұрайлы қарайды, яғни жасалып жатқан заңсыз әрекеттерге төзімділік танытады, сонымен бірге қоғамдық қауіпті салдардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжайды. Демек, кәсіби міндеттерге адал қарамау жанама қасақаналық түріндегі қасақана кінә нысанының белгілеріне ие, яғни көлікті басқаратын немесе пайдаланатын адам өзінің әрекеттерінің қоғамдық қауіптілігін сезінеді, қолайсыз салдардың туындауын алдын ала болжайды, олардың болуын қаламайды, бірақ олардың туындауына саналы түрде жол береді немесе оларға немқұрайлы қарайды.
Көлікті жүргізу немесе пайдалану жөніндегі қасақана әрекеттер басқа қылмыстардың құрамын құрауы мүмкін.
Егер адам көлік құралдарының қозғалыс қауіпсіздігі немесе оларды пайдалану қағидаларын бұзу нәтижесінде денсаулыққа зиян келтіру, жәбірленушінің өлімі сияқты зиянды салдарларды алдын ала болжап, олардың туындауын қаласа (тікелей қасақаналық) не олардың туындау мүмкіндігіне саналы түрде жол берсе (жанама қасақаналық), жауаптылық Қылмыстық кодекстің «Жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар» деп аталатын 1-тарауының тиісті баптары бойынша туындауға тиіс. Бұл жағдайда қауіпсіздік қағидаларын қасақана бұзу неғұрлым қауіпті қылмысты — адам өлтіруді жасау тәсілі болып табылады, сондықтан кінәлі адамның жәбірленушіні өлтіруге қасақаналығы болған жағдайда жасалған іс-әрекет тек ҚК-нің 99-бабы бойынша ғана саралануға тиіс. Мұндай жағдайларда көлік құралы қылмыс жасау құралы ретінде қарастырылады.
Жалпы алғанда, қарастырылып отырған іс-әрекеттің субъективтік жағы кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады.
Өзінің атқаратын жұмысына немесе лауазымына байланысты теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалыс қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын сақтауға міндетті адамның осы қағидаларды бұзуына қатысты субъективтік жақтың факультативтік белгілері болып табылатын себеп пен мақсат міндетті болып табылмайды, өйткені заң шығарушы оларды ҚК-нің 344-бабында көздемеген. Көлік қозғалысының қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын бұзудан көрініс табатын іс-әрекет жалпы алғанда абайсызда жасалатындықтан, бұл қылмыстағы себептер мен мақсаттар тұтастай іс-әрекетке емес, тек көлік қозғалысының қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын бұзу фактісіне қатысты қолданылады. Осыған қарамастан, олардың құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілік дәрежесін анықтау және жаза тағайындау кезінде маңызды практикалық мәні бар. Көлік қозғалысының қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын бұзудан көрініс тапқан іс-әрекеттің себебі мен мақсатын анықтау құқық қолданушыларға көлікті басқаратын немесе пайдаланатын адамның өзінің кәсіби міндеттерін орындауға, тиісінше қоғамдық мүдделерге деген көзқарасын айқындауға және кінәлінің өмірлік құндылықтарын түсінуге мүмкіндік береді.
Түсіндіріліп отырған қылмыстың субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға, ол өзінің атқаратын жұмысына немесе лауазымына байланысты механикалық көлік құралдарының қозғалыс қауіпсіздігі немесе оларды пайдалану қағидаларын сақтауға міндетті болуы керек. Осылайша, заң шығарушы талданып отырған іс-әрекет субъектісінің белгілерінің аясын кеңейтіп, оған көлік қызметкерлерін ғана емес, ҚК-нің 344-бабында көрсетілген көлік құралдарына қатысы бар кез келген өзге адамдарды да енгізген.
Оларға, атап айтқанда, көлік құралын тікелей басқаратын адамдар жатады:
теміржол көлігінде — локомотив машинисі, оның көмекшісі;
әуе көлігінде — ұшқыш, ұшақ штурманы;
теңіз және өзен көлігінде — кеме капитаны, оның көмекшісі, лоцман, моторлы қайықтың рульшісі, сондай-ақ жеке меншігінде шағын көлемді кемелері бар азаматтар.
Көлікті пайдаланумен байланысты лауазымды атқаратын адамдарға көлік кәсіпорнының басшысы, пойыз кондукторы, станция кезекшісі, жол қараушы, бағыттамашы, ұшу қызметінің басшысы, ұшу қауіпсіздігі жөніндегі инспекция бастығы, ұшу басшысы, бортмеханик, авиадиспетчер және т.б. жатуы мүмкін.
Өзінің атқаратын жұмысына немесе лауазымына байланысты көлік құралдарының қозғалыс қауіпсіздігі немесе оларды пайдалану қағидаларын сақтауға міндетті емес адамдар (кассирлер, жүк тасушылар және т.б.) қарастырылып отырған қылмыстың субъектілері болып табылмайды. Тиісті жағдайларда олар жеке адамға қарсы құқық бұзушылықтар туралы баптар бойынша жауаптылыққа тартылады.
ҚК-нің 344-бабында көзделген қылмысты өзге де аралас көліктік қылмыстық құқық бұзушылықтардан — көлік құралдарын басқаратын адамдардың жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуынан (ҚК-нің 345-бабы), ұшу қағидаларын немесе оларға дайындалу қағидаларын бұзудан (ҚК-нің 464-бабы), кемелерді жүргізу қағидаларын бұзудан (ҚК-нің 465-бабы) ажырату қажет.
Олардың арасындағы айырмашылықтар тікелей объектінің, субъектінің және қылмыстық құқық бұзушылық нысанасының белгілерінен көрінеді. Жол жүрісі қағидаларын немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзудың тікелей объектісі автомобиль және қалалық рельстік механикалық көлік құралдарының қозғалысы немесе пайдаланылуы қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы қоғамдық қатынастар болып табылады, ал оның субъектісі ҚК-нің 345-бабында көрсетілген көлік құралын басқаратын кез келген жеке тұлға болуы мүмкін.
ҚК-нің 464-бабында көзделген ұшу қағидаларын немесе оларға дайындалу қағидаларын бұзудың және ҚК-нің 465-бабында көзделген кемелерді жүргізу қағидаларын бұзудың субъектісі тек әскери қызметші немесе әскери жиындардан өту кезеңіндегі әскери міндетті адам ғана бола алады.
Егер әуе көлігіндегі қозғалыс қауіпсіздігі қағидаларын бұзу ҚК-нің 360-бабында көзделген халықаралық ұшу қағидаларын бұзумен ұштасып, ҚК-нің 344-бабында көрсетілген салдарға әкеп соқса, жауаптылық ҚК-нің 344 және 360-баптарының жиынтығы бойынша туындайды.
Тәжірибеде адам әуе немесе су кемесін не теміржол жылжымалы құрамын айдап әкетуді, сол сияқты басып алуды (ҚК-нің 270-бабы) жүзеге асырып, бұл ретте аталған көлік түрлерінің қозғалыс қауіпсіздігі немесе оларды пайдалану қағидаларын бұзып, адамдардың қаза табуына немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соғуы мүмкін. Мұндай айдап әкетуді әуе немесе су кемесінің не теміржол жылжымалы құрамының қозғалыс қауіпсіздігі қағидаларын бұзудың ерекше түрі ретінде қарастыру қажет, ол жалпы және арнайы нормалардың бәсекелестігі туралы қағидаларға сәйкес тек ҚК-нің 270-бабы бойынша ғана саралануға тиіс.
ҚК-нің 344-бабының 2-бөлігінде саралаушы белгі ретінде дәл сол іс-әрекетті жасау кезінде бір адамның абайсызда өліміне әкеп соғатын салдар көрсетілген, ал 344-баптың 3-бөлігінде аса саралаушы белгі ретінде екі немесе одан да көп адамның абайсызда өліміне әкеп соғу көзделген.
ҚК-нің 344-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатпайтын, онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.
ҚК-нің 344-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер ауыр қылмыстар санатына жатады.
Ескерту: орфографиялық қателер, айқын баспа қателері, сөздердің бұрмалануы және мәтінді тану кезіндегі анық қателер түзетілді. Мәтіннің мазмұны мен көлемі сақталды. Келтірілген нормалар мен заңнамаға жасалған сілтемелердің құқықтық тұрғыдан өзектілігі тексерілген жоқ.
**Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік [істер даулар] Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Послания
