Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 429-бабына түсініктеме. Қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекеме қызметкеріне не оның жақындарына, сондай-ақ сотталған адамға қатысты күш қолдану қатерін төндіру немесе олардың денсаулығы мен өміріне қол сұғу

1. Қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекеме қызметкеріне не оның жұбайына (зайыбына) немесе жақын туыстарына оның қызметтік қызметін жүзеге асыруына байланысты, сондай-ақ сотталған адамға оның түзелуіне кедергі жасау мақсатында немесе мекеме әкімшілігіне көрсеткен жәрдемі үшін кек алу мақсатында күш қолдану қатерін төндіру —

екі жылдан бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Осы баптың бірінші бөлігінде көрсетілген адамдарға өмірі мен денсаулығына қауіпті емес күш қолдану —

үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші және екінші бөліктерінде көзделген әрекеттерді адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша не өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану арқылы жасағаны —

жеті жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекеме қызметкерінің не оның жұбайының (зайыбының) немесе жақын туыстарының қызметтік қызметін жүзеге асыруына байланысты олардың өміріне қол сұғу, сондай-ақ сотталған адамның түзелуіне кедергі жасау мақсатында немесе оның мекеме әкімшілігіне көрсеткен жәрдемі үшін кек алу мақсатында оның өміріне қол сұғу —

он жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекеме қызметкеріне не оның жұбайына (зайыбына) немесе жақын туыстарына, сондай-ақ сотталған адамға қатысты күш қолдану қатерінің төндірілуінен немесе олардың денсаулығы мен өміріне қол сұғудан көрінеді. Мұндай әрекеттер сондай-ақ сотталған адамдарды қауіпті қылмыскерлерге бағындыру және олардың түзелуіне жол бермеу мақсатын да көздеуі мүмкін.

Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекемелер қызметінің саласындағы қоғамдық тәртіп болып табылады. Қосымша объектісі мекеме қызметкерінің не оның жұбайының (зайыбының) немесе жақын туыстарының және сотталған адамдардың денсаулығы болып табылады.

Қылмыстың объективтік жағы қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекеме қызметкеріне не оның жұбайына (зайыбына) немесе жақын туыстарына олардың қызметтік қызметін жүзеге асыруына байланысты, сондай-ақ сотталған адамға оның түзелуіне кедергі жасау мақсатында немесе мекеме әкімшілігіне көрсеткен жәрдемі үшін кек алу мақсатында күш қолдану қатерін төндіруден көрінеді.

Қауіп төндіру — психикалық зорлық-зомбылық деп аталатын зорлық-зомбылық түрлерінің бірі. ҚК-нің 429-бабының 1-бөлігіне қатысты алғанда, бұл кінәлі адамның жәбірленушінің денсаулығына зиян келтіру қатерін білдіруінен көрінуі мүмкін. Қатер қылмыстық әрекет деп танылуы үшін нақты әрі шынайы болуы тиіс. Бұдан басқа, кінәлі қолданған құралдар мен қарулар, қылмыс жасалған жағдай қылмыскердің өз қатерін шын мәнінде жүзеге асыру ниетін білдіруі керек. Мұндай қатер жәбірленушіге, оның психикасына теріс әсер етеді, белгілі бір дәрежеде оның еркін әлсіретуі, белсенді әрекеттер жасау қабілетін төмендетуі мүмкін.

Қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекеме қызметкері, сондай-ақ күзетпен ұстау орындары туралы түсініктер ҚК-нің 426-бабына берілген түсініктемеде келтірілген. Жақын туыстар туралы түсінік ҚПК-нің 7-бабының 11) тармағында берілген.

ҚПК-нің 65-бабының 3-бөлігіне сәйкес, өзіне қатысты айыптау үкімі шығарылған сотталушы сотталған адам деп аталады.

Кінәлінің әрекетінде қарастырылып отырған қылмыс құрамын танудың маңызды шарты — күш қолданудың мекеме қызметкерінің қызметтік қызметімен, сондай-ақ сотталған адамның түзелу процесімен немесе оның мекеме әкімшілігіне жәрдем көрсетуімен байланысты болуы. Егер мұндай байланыс болмаса, онда әрекет жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылуы мүмкін.

Қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекемелерде күзетпен ұсталатын, бірақ сотталған адам болып табылмайтын күдіктілерге немесе айыпталушыларға қатысты қатер төндірілген жағдайда да ҚК-нің осы бабы қолданылмайды. Мұндай әрекет ҚК-нің «Қорқыту» деп аталатын 115-бабы бойынша сараланады.

Қылмыстың аяқталған деп танылуы үшін кінәлінің алдына қойған мақсатына қол жеткізгеніне немесе қол жеткізбегеніне қарамастан, күш қолдану қатерін төндіру жеткілікті. Сондай-ақ осы қылмыс құрамының бар екенін тану үшін қатердің қандай нысанда білдірілгені, бұл ретте жәбірленушінің қатысқаны немесе қатердің үшінші тұлғалар арқылы ауызша не жазбаша түрде жеткізілгені, сондай-ақ кінәлінің жәбірленушіге кімнің мүддесі үшін қатер төндіргені маңызды емес.

Субъективтік жағынан бұл қылмыс тек қасақана жасалуы мүмкін. Кінәлі жазасын өтеп жатқан немесе күзетпен ұсталатын мекеме қызметкеріне, сондай-ақ соңғысының түзелуіне кедергі жасау немесе мекеме әкімшілігіне көрсеткен жәрдемі үшін кек алу мақсатында сотталған адамға қатысты күш қолдану қатерін төндіріп отырғанын сезінеді, өз әрекетінің қоғамдық қауіптілігін ұғынады, оның жасалуын алдын ала болжап біледі және соны қалайды.

Бас бостандығынан айыруға сотталған адамға қатер төндірген кезде осы қылмыс құрамының міндетті белгісі арнайы мақсат — оның түзелуіне кедергі жасау немесе мекеме әкімшілігіне көрсеткен жәрдемі үшін кек алу түріндегі арнайы уәж болып табылады. ҚАК-нің 3-бабының 10) тармағына сәйкес, сотталған адамды түзеу — сотталған адамда заңға бағынатын мінез-құлықты, жеке адамға, қоғамға, еңбекке, қоғамдағы мінез-құлық нормаларына, қағидаларына және әдеп ережелеріне оң көзқарасты қалыптастыру. Басқа себептермен (мысалы, жеке бас араздығы, тұрмыстық жанжал және т.б.) бас бостандығынан айыруға сотталған адамға қатысты күш қолдану қатерін төндіру жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы баптар бойынша саралауға әкеп соғады.

Бұл қылмыстың субъектісі қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекемелерде жасалатындықтан, жазасын өтеп жатқан немесе күзетпен ұсталып отырған, 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлғалар болуы мүмкін.

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде осы баптың 1-бөлігінде көрсетілген адамдарға өмірі мен денсаулығына қауіпті емес күш қолдану арқылы жасалған әрекет үшін жауаптылық көзделген.

Өмірі мен денсаулығына қауіпті емес физикалық зорлық-зомбылық деп жәбірленушіні ұрып-соғуды немесе оған дене ауырсынуын келтіруге байланысты өзге де зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауды, сондай-ақ егер жеңіл зиян жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына қауіпті жағдайларда келтірілмесе және оның сауығуы үшін амбулаториялық немесе стационарлық емдеу талап етілмесе, жәбірленушінің денсаулығына жеңіл зиян келтіруді түсіну қажет.

ҚК-нің 3-бабының 13) тармағына сәйкес, денсаулыққа жеңіл зиян — денсаулықтың қысқа мерзімді бұзылуына (жиырма бір күннен аспайтын мерзімге) немесе жалпы еңбек қабілетінің болмашы тұрақты жоғалуына (оннан бір бөлігінен аз) әкеп соққан адам денсаулығына келтірілген зиян.

Бұл жағдайда өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері деп ауырсынуды келтірумен, ағзалардың (тіндердің) анатомиялық тұтастығын немесе олардың физиологиялық функцияларын бұзумен (дене жарақаттарымен) байланысты болмаса да, жәбірленушінің физикалық бостандығын шектеуге бағытталған (мысалы, байлау, қарусыздандыру, қамап қою және т.б.), оның өз міндеттерін тиісінше орындау мүмкіндігінен айыратын әрекеттер түсініледі.

ҚК-нің талданып отырған бабының 3-бөлігі бойынша саралау үшін мынадай саралаушы белгілердің бірінің болуы талап етіледі: 1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша; 2) өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану арқылы.

Аталған саралаушы белгілер ҚК-нің 426-бабының 2-бөлігіне берілген түсініктемеде ашып көрсетілген.

Орташа ауырлықтағы немесе ауыр дене жарақатын келтіруге әкеп соққан физикалық зорлық-зомбылық қолданылған кезде кінәлінің әрекеттері ҚК-нің 429-бабының 3-бөлігі бойынша сараланады. Бұл жағдайда ҚК-нің жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық көздейтін баптары бойынша қосымша саралау талап етілмейді.

Абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп соққан денсаулыққа ауыр зиян келтіру ҚК-нің 429-бабының 3-бөлігінің құрамымен қамтылмайды және ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігі бойынша қосымша саралауды талап етеді.

ҚК-нің 429-бабының 4-бөлігінде қарастырылып отырған қылмыстың ерекше сараланған құрамы көзделген: қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекеме қызметкерінің не оның жұбайының (зайыбының) немесе жақын туыстарының қызметтік қызметін жүзеге асыруына байланысты олардың өміріне қол сұғу, сондай-ақ сотталған адамның түзелуіне кедергі жасау мақсатында немесе оның мекеме әкімшілігіне көрсеткен жәрдемі үшін кек алу мақсатында оның өміріне қол сұғу.

Қылмыстың объективтік жағы аталған адамдардың өміріне қол сұғудан көрінеді. Өмірге қол сұғу деп адам өлтіру немесе адам өлтіруге оқталу түсініледі. Демек, қылмыс қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекеме қызметкерінің, оның жұбайының (зайыбының) немесе жақын туыстарының, сондай-ақ сотталған адамның өміріне қол сұғу әрекетіне оқталу сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі. Бұл жағдайда ҚК-нің 24-бабын қолдану талап етілмейді.

Қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекеме қызметкерінің не оның жұбайының (зайыбының) немесе жақын туыстарының қызметтік қызметін жүзеге асыруына байланысты олардың өміріне қол сұғу ҚК-нің 429-бабының 4-бөлігі бойынша саралануға жатады. Егер оның өміріне қол сұғу өзге себептермен жүзеге асырылса және оның қызметтік қызметін жүзеге асыруымен байланысты болмаса, әрекет саралаушы белгілеріне қарай ҚК-нің 99-бабының тиісті бөлігі бойынша саралануы тиіс.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 24-тармағына сәйкес, бас бостандығынан айыру түріндегі жазасын өтеп жатқан немесе бұлтартпау шарасына байланысты күзетпен ұсталып отырған адамның қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін қылмыстық-атқару жүйесі мекемесінің қалыпты қызметін бұзу кезінде не жаппай тәртіпсіздіктерге қатысушының, сондай-ақ билікті немесе қызметтік өкілеттіктерді асыра пайдалану кезінде жасаған адам өлтіруі осы қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасағаны үшін жауаптылық көздейтін ҚК баптарымен қамтылмайды, сондықтан ол ҚК-нің 99-бабының тиісті бөлігі бойынша дербес саралануға тиіс, ал кінәлінің барлық әрекеттері қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша саралануға жатады.

Сондықтан жәбірленушіні өлтірген кезде кінәлінің әрекеттері ҚК-нің 429-бабының 4-бөлігі және ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралануы тиіс.

ҚК-нің 429-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстар санатына жатады.

ҚК-нің 429-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстар санатына жатады.

ҚК-нің 429-бабының 4-бөлігінде көзделген әрекет аса ауыр қылмыстар санатына жатады.

Орфографиялық қателер мен айқын баспа қателері, сондай-ақ сөздердің тасымалдануындағы және тыныс белгілеріндегі қателер түзетілді. Мәтіннің мазмұны, құрылымы мен көлемі сақталды; заңдық тұжырымдар мен құқықтық сипаттағы ықтимал дәлсіздіктер өзгертілмеді.

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилұлы Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсіндірмесі.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар