Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 112-бабы. Дәлелдемелер ретінде пайдалануға жол берілмейтін нақты деректер туралы түсініктеме

1. Нақты деректер, егер олар осы Кодекстің талаптарын бұза отырып алынған болса және заңмен кепілдік берілген процеске қатысушылардың құқықтарын айыру немесе шектеу не істі сотқа дейінгі тергеп-тексеру немесе сотта қарау кезінде қылмыстық процестің өзге де қағидаларын бұзу арқылы алынған нақты деректердің анықтығына әсер еткен немесе әсер етуі мүмкін болған жағдайда, дәлелдемелер ретінде жол берілмейтін деп танылуға тиіс, оның ішінде:

1) азаптауды, зорлық-зомбылықты, қорқытуды, алдауды, сондай-ақ өзге де заңсыз әрекеттер мен қатыгез қарым-қатынасты қолдану арқылы;

2) қылмыстық процеске қатысушы адамның құқықтары мен міндеттерін түсіндірмеу, толық түсіндірмеу немесе дұрыс түсіндірмеу салдарынан туындаған, өзінің құқықтары мен міндеттеріне қатысты жаңылыстыруды пайдалану арқылы;

3) осы қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге құқығы жоқ адамның процестік әрекетті жүргізуіне байланысты;

4) процестік әрекетке қарсылық білдірілуге жататын адамның қатысуына байланысты;

5) процестік әрекетті жүргізу тәртібін елеулі түрде бұзу арқылы;

6) белгісіз көзден немесе сот отырысында анықталуы мүмкін емес көзден алынған;

7) дәлелдеу барысында қазіргі заманғы ғылыми білімдерге қайшы келетін әдістерді қолдану арқылы.

2. Нақты деректерді дәлелдемелер ретінде пайдалануға жол бермеу, сондай-ақ оларды қылмыстық процесте шектеулі түрде пайдалану мүмкіндігі анықтау органының, анықтаушының, тергеушінің, прокурордың немесе соттың өз бастамасы бойынша не тараптың өтінішхаты бойынша белгіленеді. Дәлелдемелерді жол берілмейтін деп тану мәселесін шешу кезінде анықтау органының, анықтаушының, тергеушінің, прокурордың немесе судьяның әрбір жағдайда жол берілген бұзушылықтың нақты неден көрініс тапқанын анықтауы және уәжді шешім қабылдауы міндетті.

3. Егер күдіктінің, жәбірленушінің және куәнің айғақтары, сарапшының, маманның қорытындысы, заттай дәлелдемелер, тергеу және сот әрекеттерінің хаттамалары мен өзге де құжаттар қылмыстық іс материалдарының тізімдемесіне енгізілмесе, олар айыптаудың негізіне алынбайды. Күдіктінің куә ретінде алдын ала жауап алу барысында берген айғақтары дәлелдемелер ретінде танылмайды және оның жұбайына (зайыбына) және жақын туыстарына қарсы пайдаланылмайды, сондай-ақ күдіктіні айыптаудың негізіне алынбайды.

4. Қылмыстық-процестік заңды бұза отырып алынған нақты деректер дәлелдемелер ретінде жол берілмейтін деп танылады және айыптаудың негізіне алынбайды, сондай-ақ осы Кодекстің 113-бабында көрсетілген кез келген мән-жайды дәлелдеу кезінде пайдаланылмайды.

5. Осы баптың бірінші бөлігінде көрсетілген бұзушылықтармен алынған нақты деректер қылмыстық істі тергеп-тексеру барысында тиісті бұзушылықтар фактісінің және оларды жасаған адамдардың кінәлілігінің дәлелдемелері ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Қылмыстық істер бойынша жиналатын дәлелдемелердің сапасын, істі дәлелдеу барысында жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың мән-жайларын пайдалану үшін аса маңызды шарт ретінде, 112-баптың нормалары реттейді. Заң шығарушы дәлелдемелерді жол берілмейтін деп тану мәселесін жеткілікті дәрежеде кеңінен түсіндіреді, олардың алынуын процеске қатысушылардың заңмен кепілдік берілген құқықтарын айырумен немесе шектеумен не іс бойынша іс жүргізу кезінде қылмыстық процестің өзге де қағидаларын бұзумен байланыстырады. Мұндай бұзушылықтар алынған дәлелдемелердің анықтығына, яғни олардың шындыққа сәйкестігіне әсер еткен немесе әсер етуі мүмкін болған жағдайда, олар дәлелдемелер ретінде пайдалануға жол берілмейтін деп танылады. Нақты деректерді дәлелдемелер ретінде жол берілмейтін деп танудың жалпы негіздері туралы нұсқаулар қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін айқындайтын заңнамада, яғни қылмыстық-процестік құқық көздерінде қамтылған (ҚПК-нің 1-бабына түсініктемені қараңыз). Іс бойынша дәлелдемелердің сапасына, олардың жол берілетіндігі мен анықтығына осындай үлкен мән бере отырып, ҚПК-нің 112-бабының 4–5-бөліктері екі аса маңызды қағиданы бекітеді: қылмыстық-процестік заңды бұза отырып алынған нақты деректер дәлелдемелер ретінде жол берілмейтін деп танылады және айыптаудың негізіне алынбайды, сондай-ақ ҚПК-нің 113-бабында көрсетілген кез келген мән-жайды дәлелдеу кезінде пайдаланылмайды (4-бөлік); ҚПК-нің 112-бабының 1-бөлігінде көрсетілген бұзушылықтармен алынған нақты деректер қылмыстық істі тергеп-тексеру барысында тиісті бұзушылықтар фактісінің және оларды жасаған адамдардың кінәлілігінің дәлелдемелері ретінде пайдаланылуы мүмкін (5-бөлік).

Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 6 қаңтардағы «Құқық қорғау қызметі туралы» Заңына сәйкес, аумақтық құқық қорғау органының басшысы мынадай жағдайларда қызметтен босатылуға жатады: қылмыстық құқық бұзушылықтарды есепке алудан жасыру; бағынысты қызметкердің Қазақстан Республикасы Конституциясының II бөлімінде көзделген азаматтардың конституциялық құқықтарын өрескел бұзумен байланысты қылмыс жасауы, бұл заңды күшіне енген сот актілерімен не Қазақстан Республикасы ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 3), 4), 9), 10), 11) және 12) тармақтары немесе 36-бабы негізінде қылмыстық істі тоқтату туралы қылмыстық қудалау органдарының шешімдерімен белгіленген болса; Қазақстан Республикасы Конституциясының жоғарыда аталған бөлімінде көзделген азаматтардың конституциялық құқықтарын бұзумен байланысты тәртіптік теріс қылықтарды жүйелі түрде жасау (80-баптың 1-тармағының 12-1) тармақшасы).

Нақты деректерді дәлелдемелер ретінде жол берілмейтін деп танудың жалпы қағидаларымен қатар (ҚПК-нің 112-бабының 1-бөлігі), ҚПК дәлелдемелердің сапасыз, жарамсыз, заңдық күші жоқ деп танылуының сараланған негіздерін де бөліп көрсетеді. Олар дербес түрде немесе осы топтағы жалпы және өзге де негіздермен жиынтықта, егер нақты деректер ҚПК-де көрсетілмеген көздерден және процестік нысанның барлық талаптарын сақтамай алынған болса, оларды істен сөзсіз алып тастауға әкеп соғады.

Мәселен, сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында дәлелдеу процесінің негізінде ҚПК нормаларына қатаң сәйкес жүзеге асырылуға тиіс тергеу әрекеттері жатыр. Тергеу әрекеттерін жүргізу және жалпы тергеп-тексеру барысында анықтау мен тергеуді жүргізудің әртүрлі заңсыз әдістерін қолдану арқылы дәлелдемелер алуға жол берілмейді. Сондықтан заң осы мән-жайға ерекше маңыз бере отырып, ең алдымен азаптауды, зорлық-зомбылықты, қорқытуды, алдауды, сондай-ақ өзге де заңсыз әрекеттер мен қатыгез қарым-қатынасты қолдану арқылы нақты деректер алуға жол берілмейтінін бөліп көрсетеді (ҚПК-нің 112-бабы бірінші бөлігінің 1) тармағы).

1984 жылғы 10 желтоқсандағы БҰҰ-ның Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенциясы азаптауды қандай да бір адамға одан немесе үшінші тұлғадан мәліметтер немесе мойындаулар алу, оны өзі немесе үшінші тұлға жасаған немесе жасады деп күдік келтірілген әрекеті үшін жазалау, сондай-ақ оны немесе үшінші тұлғаны қорқыту немесе мәжбүрлеу не кез келген сипаттағы кемсітушілікке негізделген кез келген себеп бойынша мемлекеттік лауазымды адам немесе ресми түрде әрекет ететін өзге де адам не олардың айдап салуымен, хабардар болуымен немесе үнсіз келісімімен қасақана келтіретін күшті физикалық немесе моральдық ауырсыну немесе азап шектіру әрекеті ретінде айқындайды. Бұл анықтамаға заңды санкциялардың нәтижесінде ғана туындайтын, сол санкциялардан ажыратылмайтын немесе олардан кездейсоқ туындайтын ауырсыну немесе азап шектіру кірмейді (1-бап). Мысалы, тергеуді жүргізудің заңсыз әдістеріне, азаптауды немесе процеске қатысушыларға қатысты өзге де қатыгез қарым-қатынас түрлерін қолдану белгілерінің болуына, азапталушыға әртүрлі нысандарда келтірілетін физикалық және психикалық азаптардан басқа, анықтаушы, тергеуші тарапынан процестік стандарттардың сақталмауы фактілері де дәлел бола алады. Олардың қатарына ұсталған, қамауда отырған адамдарға олардың құқықтары туралы хабарламау; тергеп-тексеру мақсатында ресми емес уақытша ұстау және жауап алу орындарын пайдалану; тергеудегі адамды сыртқы әлеммен, өз отбасымен, қорғаушыларымен, аудармашыларымен немесе тәуелсіз дәрігерлермен кез келген қарым-қатынастан айыру жатады.

Азаптаулар нәтижесінде адамның ажырамас құқықтары мен бостандықтарына келтірілетін елеулі зиян қылмыстық сот ісін жүргізу барысында азаптауды қолдану фактілері бойынша қылмыстық істерді барынша қысқа мерзімде жедел әрі бейтарап тергеп-тексеруге мүмкіндік беретін арнайы заңнамалық рәсімді ұлттық құқықтық жүйеде әзірлеудің өзекті қажеттілігін туындатады.

Оның негізіне азаптаулар туралы қылмыстық істерді тергеп-тексеру саласындағы 2000 жылғы Азаптауларды және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерін тиімді тергеп-тексеру және құжаттау жөніндегі нұсқаулықта (Ыстанбұл хаттамасы) бекітілген негізгі халықаралық стандарттар алынуы мүмкін. Атап айтқанда, онда азаптауларды тиімді тергеп-тексеру мен құжаттаудың мақсаттары мен қағидаттары айқындалады, тергеп-тексеру рәсімінің жалпы шарттары (тиісті тергеп-тексеру органы, куәлардан жауап алу тәртібі, заттай дәлелдемелерді табу және алу тәртібі және т.б.) реттеледі. Бұл қағидаттар әлемнің 15 елінен келген 40 ұйым мен мекеменің атынан қатысқан құқық, медицина және адам құқықтары саласындағы 75-тен астам сарапшы қатысқан үш жылдық талдамалық, зерттеу және редакциялық жұмыстың нәтижесі болып табылады (Азаптауларды және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерін тиімді тергеп-тексеру және құжаттау қағидаттары БҰҰ Бас Ассамблеясының 2000 жылғы 4 желтоқсандағы 55/89 қарарына және Адам құқықтары жөніндегі комиссияның 2000 жылғы 20 сәуірдегі 2000/43 қарарына қосымша ретінде енгізілді, аталған қарарлар дауыс берусіз қабылданған).

ҚР Бас прокуратурасы қылмыстық процесте азаптауларға қарсы іс-қимыл жасауға үлкен мән береді. Осы мақсатта ҚР-ның басқа құқық қорғау органдарымен өзара іс-қимыл жасай отырып, құқық қорғау ортасында осы жұмыстың тиімділігін арттыруға бағытталған бірқатар жүйелі шаралар жүзеге асырылды (тиісті бұйрықтар шығарылды, оқыту семинарлары өткізілді, әдістемелік ұсынымдар әзірленді). Атап айтқанда, азаптауларды тергеп-тексеру жөніндегі тергеу жұмысында ҚР Бас прокуратурасы Арнайы прокурорлар департаментінің «Азаптау істері бойынша тексерулер жүргізу және алдын ала тергеп-тексеру өндірісінің ерекшеліктері» тақырыбындағы әдістемелік ұсынымдары (Астана, 2013), сондай-ақ ҚР Бас прокуратурасы жанындағы Құқық қорғау органдары академиясының «Ыстанбұл хаттамасының стандарттары негізінде азаптау туралы қылмыстық істерді тергеп-тексеру жөніндегі әдістемелік ұсынымдары» (Астана, 2017) пайдалы болып табылады.

Баяндалған мән-жайлар тұрғысынан прокурор мен судьяның назары анықтаушылардың, тергеушілердің ерекше осал санаттағы адамдарға (әйелдерге, кәмелетке толмағандарға, психикалық бұзылыстары бар адамдарға, қарттарға, этникалық азшылық өкілдеріне, шетелдіктерге, азаматтығы жоқ адамдарға, науқастарға, өзге де жыныстық бағдардағы адамдарға, барлық санаттағы сотталғандарға) қатысты процестік кепілдіктерді орындау мәселесін анықтауға да аударылуға тиіс.

Нақты деректер, егер олар физикалық немесе психикалық сипатта болуы мүмкін зорлық-зомбылықты қолдану арқылы алынған болса, дәлелдемелер ретінде пайдалануға жол берілмейді. Мұндай зорлық-зомбылыққа ұрып-соғу, қорлау, тергеу әрекеттерін түнгі уақытта жүргізу, қамауда отырған адамды ұзақ уақыт бойы жауап алуға шақырмау, ресми жауап алу кезінде, оған дейінгі, жауап алу барысындағы және одан кейінгі кезеңдерде көндіру мақсатында физикалық және психологиялық қысым көрсету, процеске қатысушының және оның жақындарының құқықтары мен мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін мәліметтерді тарату жатады.

Заңсыз әрекеттер ретінде қорқыту (үркіту), атап айтқанда, адамды немесе оның жақын туыстарын қылмыстық жауаптылыққа тарту, ұстау немесе қамауға алу, физикалық зорлық-зомбылық қолдану және т.б. қатерлер де қарастырылады.

Алдауды (жаңылыстыруды) пайдалану адамға жалған мәліметтер хабарлаудан, оның іс бойынша нақты процестік мәртебесін жасырудан, тергеп-тексеруді бастамауға немесе қылмыстық істі тоқтатуға, қамаудан босатуға, жақындарын мазаламауға, жасалған қылмыстық құқық бұзушылық туралы жұмыс немесе оқу орнына хабарламауға және т.б. уәде беруден көрініс табады.

Өзге де заңсыз әрекеттерге пара беру, бопсалау, дәлелдемелерді бұрмалау, гипнозды қолдану, төменгі сезімдерді, ұлттық, нәсілдік, діни араздықты қоздыру және пайдалану және т.б. жатады.

ҚПК-нің 112-бабы бірінші бөлігінің 2) тармағындағы норма процеске қатысушыға оның құқықтары мен міндеттерін түсіндірмеу, толық түсіндірмеу немесе дұрыс түсіндірмеу жағдайларының алдын алуға бағытталған. Бұл да дәлелдемелер ретінде пайдалануға жол берілмейтін нақты деректерді алудың шарты болуы мүмкін. Осыған байланысты ҚПК-де қылмыстық процесті жүргізетін органдарды қылмыстық процестің барлық сатыларында құқықтар мен міндеттерді түсіндіріп қана қоймай, процеске қатысушылардың оларды жүзеге асыру мүмкіндігін қамтамасыз етуге міндеттейтін жалпы норма көзделген (ҚПК-нің 110-бабының нормаларына түсініктемені қараңыз). Демек, процеске қатысушы адамның қатысуымен жүргізілетін процестік әрекет басталғанға дейін оған берілген құқықтардың жалпы мәнін ғана түсіндіріп қоймай, олардың нақты мазмұнын, сондай-ақ жүзеге асыру тетігін егжей-тегжейлі әрі түсінікті түрде ашып көрсету қажет. Бұл ретте қылмыстық іс тиісті сатылар бойынша қозғалған сайын оның іс бойынша құқықтық мәртебесі өзгерген кездерде процеске қатысушыға құқықтары мен міндеттері әрдайым түсіндірілуге тиіс. Бұл мәселеде анықтаушылар мен тергеушілер ҚПК-нің 110-бабының талаптарынан елеулі түрде ауытқуларға жол береді, ал соттар мұндай жағдайларда алынған нақты деректерді (дәлелдемелерді) алып тастау жөніндегі өз өкілеттіктерін қолданбайды. Қылмыстық процесті жүргізетін органдардың осы негізді елемеуі, процеске қатысушыларға қылмыстық процестің алдыңғы сатыларында олардың құқықтары мен міндеттерінің қалай түсіндірілгенін анықтамауы, тіпті сот сатыларында процеске қатысушылардан жай ғана жауап алу арқылы да мұны тексермеуі олардың құқықтарын қорғау мүмкіндігін едәуір тарылтады және қылмыстық істі дұрыс шешуге ықпал етпейді.

Бұл бөлікте өздеріне ҚПК-де бөлінген уақытты қорғалатын немесе өкілдік ететін адамға оның құқықтары мен міндеттерін түсінікті әрі жан-жақты түсіндіру үшін пайдаланбайтын адвокаттар да елеулі сынға лайық. Мұның барлығы көбінесе олардың қорғалатын немесе өкілдік ететін адамдармен жанжалдарына әкеп соғады және халықтың қылмыстық процестегі адвокаттық қызмет институтына деген сенімінің қалыптасуына ықпал етпейді.

ҚПК-нің 112-бабы бірінші бөлігінің 3) тармағындағы норма қылмыстық процесті жүргізетін лауазымды адамдардың әрекеттеріне де, сондай-ақ процестік әрекеттерді жүргізуге мүлдем құқығы жоқ өзге адамдардың әрекеттеріне де бірдей қолданылады. Мысалы, іс бойынша оларға қарсылық білдіруге негіз болатын жағдайлар (мән-жайлар, негіздер) болған кезде судьяның, прокурордың, тергеушінің, анықтаушының процестік әрекеттерді жүргізуі. Егер нақты деректер анықтаушының, тергеушінің тапсырмалары бойынша азаматтық қоғам өкілдерінің процестік әрекеттерді жүргізуі арқылы алынған болса да, оларды дәлелдемелер ретінде пайдалануға жол берілмейді. Келтірілген барлық жағдайларда қылмыстық сот ісін жүргізудегі белгілі бір адамның рөлі мен мақсаты бұрмаланады, соның салдарынан олар алған дәлелдемелердің сапасыздығы туралы презумпцияның жоғары деңгейі туындайды. Аталған негіз шеңберінде судья үшін істі тыңдауға дайындау кезінде істің осы сотқа соттылығын анықтаумен қатар (ҚПК-нің 320-бабының 1-тармағы), прокурор арқылы сотқа келіп түскен алдын ала тергеп-тексеру органына қылмыстық істің тергеулі болған-болмағанын зерделеу де маңызды болуы тиіс. Судьялар, әдетте, бұл мәселелерге терең үңілмейді, алайда тергеп-тексерілетін қылмыстық істер бойынша, әсіресе біріктірілген істерде, тергеулік дұрыс айқындалмаған жағдайлар жиі кездеседі. Егер прокурордың мұндай істі оған тергеулі емес сотқа дейінгі тергеп-тексеру органының өндірісіне қабылдау туралы жазбаша нұсқауы болмаса, бұл ҚПК-нің 112-бабы бірінші бөлігінің 3) тармағының және қылмыстық істердің тергеулігі туралы заң талаптарының (ҚПК-нің 187, 191-баптары) айқын бұзылуы болып табылады. Алдыңғы нормадан айырмашылығы, ҚПК-нің 112-бабы бірінші бөлігінің 4) тармағындағы норма заңда көрсетілген негіздер бойынша процестік әрекеттерге қатысушы бола алмайтын процеске қатысушылардың барлығына (қылмыстық процесті жүргізетін органдардың лауазымды адамдарынан басқа) қатысты қолданылады (ҚПК-нің «Қылмыстық процеске қатысу мүмкіндігін жоққа шығаратын мән-жайлар. Қарсылық білдірулер» атты 11-тарауының баптарының нормаларына түсініктемені қараңыз). Мұндай қатысу қылмыстық процестің қағидаттарын, оның объективтілігін бұзады, бұл дәлелдемелердің сапасына және олардың осы іс бойынша кейінгі тағдырына да әсер етеді.

ҚПК-нің 112-бабы бірінші бөлігінің 5) тармағындағы норма қылмыстық процесті жүргізетін органдардың лауазымды адамдарының процестік (оның ішінде тергеу және сот) әрекеттерді жүргізу рәсімінен ауытқуы сияқты ең кең таралған бұзушылықты реттейді. Әрбір процестік әрекеттің өз мақсаттары, міндеттері, негіздері, басталуы мен аяқталуы, қатысушылар тобы, жүргізудің белгілі бір кезектілігі, оның жүргізілу фактісін, барысы мен нәтижелерін ресімдеу тәртібі болады. Басқаша айтқанда, бұл жағдайда іс бойынша нақты процестік (оның ішінде тергеу және сот) әрекеттерді жүзеге асырудың шарттарын, негіздерін, кезектілігін және ресімдеу тәртібін реттейтін ҚПК нормаларын қатаң орындау маңызды. Мысалы, ҚПК-нің 197-бабы тергеу әрекеттерін жүргізудің жалпы қағидаларын реттейді. Немесе, айталық, ҚПК-нің 341-бабы басты сот талқылауында қылмыстық істі кейінге қалдыруға немесе тоқтата тұруға байланысты судьяның процестік әрекеттерді жүргізу қағидаларын белгілейді.

Бұл мән-жайға Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Қылмыстық істер бойынша дәлелдемелерді бағалаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысында да назар аударылған (18-тармақ). Атап айтқанда, соттар тергеу әрекеттерінің хаттамалары қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталғаннан кейін және анықтау немесе алдын ала тергеу жүргізудің заңда белгіленген процестік мерзімдері ішінде жасалатынын ескеруі тиіс. Қылмыстық құқық бұзушылық туралы арызды, хабарламаны Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркегенге дейін алынған нақты деректер жол берілетін дәлелдемелер ретінде танылмайды. Анықтау немесе алдын ала тергеу мерзімі өткеннен кейін, іс бойынша іс жүргізу мерзімдері қайта жаңартылмай тоқтатыла тұрған кезеңде, күдіктіні іс материалдарымен таныстыру барысында, айыптау актісімен бірге іс прокурордың қарауында болған уақытта алынған нақты деректер және т.б. жол берілмейтін дәлелдемелер деп танылады.

ҚПК-нің 112-бабы бірінші бөлігінің 6) тармағындағы норманың мысалдары ретінде куәлардың, жәбірленушілердің өздерінің хабардар болу көзін көрсетпей айғақтар беру жағдайларын келтіруге болады (ҚПК-нің 115-бабының 4, 5-бөліктері). Мұндай айғақтар іс бойынша дәлелдемелер болып табылмайды. Немесе тиісті себеп болмайды, демек, анонимді арыз бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастау үшін негіздер де болмайды (ҚПК-нің 181-бабының 6-бөлігі). Сот отырысында да, егер жедел-іздестіру қызметінің қылмыстық іске тіркелген материалдарының көздері сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында оларды қылмыстық іске енгізу талаптарын сақтай отырып ашылмаса, оларды анықтау мүмкін болмайды (ҚПК-нің 238–239-баптары).

ҚПК-нің 112-бабы бірінші бөлігінің 7) тармағындағы норма дәлелдеу барысында қазіргі заманғы ғылыми білімдерге қайшы келетін әдістерді қолдануды жоққа шығарады. ҚПК дәлелдеу процесінде ғылыми-техникалық құралдарды пайдалануға рұқсат береді және олар заңда тікелей көзделген немесе оның нормалары мен қағидаттарына қайшы келмеген; ғылыми тұрғыдан негізделген; іс бойынша іс жүргізудің тиімділігін қамтамасыз еткен; қауіпсіз болған жағдайда, оларды жол берілетін деп таниды (ҚПК-нің 126-бабы). Керісінше, егер нақты деректерді алу құралы ретінде жалған ғылымдардың тәсілдері мен әдістері пайдаланылса, олар дәлелдемелер ретінде жол берілмейді. Мысалы, физиогномика — адамның сыртқы келбетін оның бет әлпеті мен дене пішіні арқылы анықтау туралы ілім; френология — бас сүйегінің пішіні мен адамның психикалық ерекшеліктері, оның темпераменті, психотипі арасындағы байланыс туралы ілім; хиромантия — алақандағы сызықтар мен төмпешіктер бойынша бал ашу; оптография — өлтірілген адамның көзінде өлтірушінің сыртқы келбетінің бейнесі сақталып қалуы мүмкін деген ілім және т.б.

ҚПК-нің 112-бабының 2–3-бөліктерінің нормаларын түсіну Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Қылмыстық істер бойынша дәлелдемелерді бағалаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысында көрініс тапқан. Онда дәлелдемелер ретінде пайдалануға жол берілмейтін нақты деректерді қылмыстық іс материалдарынан алып тастау тетігі баяндалған (5–6-тармақтар). Атап айтқанда, сот дәлелдемені өз бастамасы бойынша немесе тараптардың өтінішхаты бойынша жол берілмейтін деп тануға құқылы. Процеске қатысушының дәлелдемені жол берілмейтін деп тану және оны алып тастау туралы өтінішхаты уәжді болуға тиіс және сот талқылауының кез келген сатысында жазбаша (іске қоса тіркеледі) немесе ауызша (сот отырысының хаттамасына енгізіледі) нысанда мәлімделуі мүмкін. Істі алдын ала тыңдау немесе сот тергеуі сатысында мәлімделген дәлелдемені жол берілмейтін деп тану туралы өтінішхат бойынша соттың шешімі даулы дәлелдемелерді зерттеп, бағалағаннан кейін үкімде немесе сот қаулысында уәжделуге тиіс. Егер өтінішхат сот тергеуі барысында мәлімделсе және даулы дәлелдемені қосымша тексеру қажеттілігі болмаса, сот кеңесу бөлмесінде осы мәселе бойынша қаулы шығаруға құқылы. Егер сотталушы, оның заңды өкілі немесе қорғаушысы дәлелдемені заң талаптарын бұза отырып алу негізі бойынша оны жол берілмейтін деп тану туралы өтінішхат мәлімдесе, бұл уәждерді мемлекеттік айыптаушы теріске шығарады. Егер аталған негіздер бойынша өтінішхатты мемлекеттік айыптаушы, жеке айыптаушы, жәбірленуші, азаматтық талапкер мен жауапкер (сотталушыны, оның заңды өкілін және қорғаушысын қоспағанда) және олардың өкілдері мәлімдесе, онда өз уәждерін дәлелдеу міндеті өтінішхат мәлімдеген процеске қатысушыға жүктеледі.

Жоғарыда аталған Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысында (24-тармақ) соттарға дәлелдемелерді жинау және бекіту кезінде тергеудің (анықтаудың) заңсыз әдістерін қолдану туралы тараптардың арыздарын тексеру жөнінде барлық шараларды қабылдау ұсынылады. Іс бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу барысында жүргізілген тексерудің сұратылған материалдары мен осы арыз бойынша сот талқылауында алынған деректерді соттарға жиынтықта зерттеп, бағалау ұсынылады. Егер іс материалдарында сотталушының және іске қатысатын басқа адамдардың сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында олардың құқықтарының бұзылғаны туралы арыздарын тексеру нәтижелері жөнінде мәліметтер болмаса (қорғаушының берілмеуі, айғақтар беруге мәжбүрлеу, жаңылыстыру, азаптау қолдану, медициналық көмек көрсетпеу және т.б.) және оларды сот отырысында толық көлемде тексеру мүмкін болмаса, сот прокурордың атына арыздарда келтірілген уәждерді тексеру материалдарымен бірге тиісті қорытындыны ұсыну туралы қаулы шығаруға құқылы. Тергеудің (анықтаудың) заңсыз әдістерін қолдану расталған жағдайда, соттар сол арқылы алынған дәлелдемелерді жол берілмейтін деп тануға тиіс. Заң бұзушылық фактілері туралы мәліметтер кінәлі адамдарға қатысты шаралар қабылдау үшін соттың жеке қаулысымен прокурорға хабарланады.

Қылмыстық іс материалдарының тізімдемесіне ҚПК-нің 111-бабының 2-бөлігінде көрсетілген дәлелдемелік ақпарат көздерін енгізбеу оларды іс бойынша күдік пен айыптаудың жалпы дәлелдемелер жиынтығында пайдалануды жоққа шығарады (ҚПК-нің 112-бабының 3-бөлігі). Бұл лауазымды адамдардың салғырттығының да, қылмыстық процесті жүргізетін органдар қызметкерлерінің теріс пайдалануының да салдары болуы мүмкін.

Осыған байланысты Жоғарғы Сот 2013 жылғы 13 желтоқсандағы № 3 «Қылмыстық сот ісін жүргізуде мемлекеттік құпияларды қорғау мәселелерін реттейтін заңнаманың кейбір нормаларын қолдану туралы» нормативтік қаулысында, атап айтқанда, қылмыстық қудалау органдары жедел-іздестіру қызметінің материалдарын ҚПК-нің 118 және (немесе) 120-баптарына сәйкес және ҚПК-нің 47, 97-баптарының талаптарын сақтай отырып, заттай дәлелдемелер және (немесе) құжаттар ретінде қылмыстық іске тіркейтінін тікелей көрсетті. Жедел-іздестіру қызметінің нәтижелері бойынша алынған заттай дәлелдемелер мен құжаттарды қылмыстық іс материалдарының тізімдемесіне енгізу міндетті болып табылады. Осы тармақта көрсетілген қылмыстық-процестік заң талаптарын сақтамау Қазақстан Республикасы ҚПК-нің 112-бабының 3-бөлігінің талаптарына сәйкес жедел-іздестіру қызметі барысында алынған нақты деректерді дәлелдемелер ретінде жол берілмейтін деп тануға әкеп соғады (12-тармақ).

Сонымен қатар, заң күдікті адамның күдікті ретінде емес, куә ретінде жауап алынған кезде берген айғақтары күдіктің негізіне алынбайтынын немесе оның жұбайына (зайыбына) және жақын туыстарына қарсы пайдаланылмайтынын ерекше атап көрсетеді, дегенмен жауап алу кезінде оның жасалған қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысы бар екендігі туралы дәлелдемелер болған (ҚПК-нің 112-бабының 3-бөлігі). Сонымен бірге мұндай куәнің айғақтары істің өзге де мән-жайларын дәлелдеу үшін белгілі бір шектерде пайдаланылуы мүмкін. Бұл — қылмыстық процесті жүргізетін органның құқығы (ҚПК-нің 112-бабының 2-бөлігі).

Жасалған қылмыстың мән-жайларын дәлелдеу процесінің заңдылығы мен негізділігі ҚК нормаларымен қорғалады. Аталған нормаларда азаптау үшін (146-бап), көрінеу кінәсіз адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін (412-бап), қылмыстық жауаптылықтан көрінеу заңсыз босату үшін (413-бап), көрінеу заңсыз ұстау, қамауға алу немесе күзетпен ұстау үшін (414-бап), айғақтар беруге мәжбүрлеу үшін (415-бап), дәлелдемелер мен жедел-іздестіру материалдарын бұрмалау үшін (416-бап) қылмыстық жауаптылық белгіленген.

Жәбірленушінің немесе куәнің айғақтарының, сарапшы қорытындысының көрінеу жалғандығы, сондай-ақ заттай дәлелдемелердің, тергеу және сот әрекеттері хаттамаларының және өзге де құжаттардың жалғандығы не аударманың көрінеу дұрыс болмауы соттың заңсыз немесе негізсіз үкім не қаулы шығаруына әкеп соққаны соттың заңды күшіне енген үкімімен анықталған жағдайлар, сондай-ақ қылмыстық қудалау органдары лауазымды адамдарының қылмыстық әрекеттері іс бойынша жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша іс жүргізуді қайта бастаудың негіздері болып табылады (ҚПК-нің 499-бабы екінші бөлігінің 2) тармағы).

Ескерту: мен мәтінді тану кезінде кеткен айқын қателер мен орфографиялық қателерді түзеттім, бірақ бастапқы түсініктемедегі ықтимал заңдық дәлсіздіктерді немесе келтірілген заңнама нормаларының қолданыста болу-болмауын түзеткен жоқпын. Сондай-ақ мәтіндегі бар тармақшалардың нөмірленуін қоса алғанда, бастапқы нөмірлеуді сақтадым.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері Марат Чекишевич Қоғамов.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар