Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 24-бабына түсініктеме. Іс мән-жайларын жан-жақты, толық және объективті зерттеу
1. Сот, прокурор, тергеуші, анықтаушы істі дұрыс шешу үшін қажетті және жеткілікті мән-жайларды жан-жақты, толық және объективті зерттеу мақсатында заңда көзделген барлық шараларды қабылдауға міндетті. Бұл ретте сот іс материалдарында бар және ұсынылған дәлелдемелерді осы Кодексте көзделген тәсілдермен зерттейді. Сот сотқа дейінгі тергеп-тексерудің толық еместігін жою мақсатында өз бастамасы бойынша қосымша дәлелдемелер жинауға құқылы емес.
2. Қылмыстық қудалау органдары іс үшін маңызы бар мән-жайлар анықталатын нақты деректерді анықтайды.
3. Қылмыстық істі қарайтын сот объективтілік пен бейтараптылықты сақтай отырып, айыптау және қорғау тараптарына іс мән-жайларын жан-жақты әрі толық зерттеу жөніндегі өз құқықтарын іске асыру үшін қажетті жағдайлар жасайды.
4. Осы Кодекстің 380-бабының екінші бөлігінде көзделген жағдайларды қоспағанда, сот іс материалдарында бар және тараптар сот отырысында ұсынған дәлелдемелерді зерттеудің қажеттілігі мен жеткіліктілігі мәселелері бойынша тараптардың пікірімен байланысты емес.
5. Іс бойынша күдіктіні, айыпталушыны, сотталушыны әшкерелейтін де, ақтайтын да, сондай-ақ олардың жауаптылығы мен жазасын жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлар анықталуға жатады. Қылмыстық процесті жүргізетін орган кінәсіздігі немесе кінәнің аз дәрежесі туралы, сондай-ақ күдіктіні, айыпталушыны, сотталушыны ақтайтын не олардың жауаптылығын жеңілдететін дәлелдемелердің болуы туралы, сондай-ақ дәлелдемелерді жинау және бекіту кезінде тергеудің жол берілмейтін әдістерін қолдану туралы барлық мәлімдемелерді тексеруге міндетті.
Қарастырылып отырған мәселе қылмыстық процестің классикалық қағидаты туралы болып табылады, ол процестің басқа қағидаттарын орындау жағдайында да олармен табиғи түрде байланысты және іске асырылады. Бұл қағидаттың негізгі бағыты іске қатысты біржақтылыққа, сондай-ақ айыптау бағытының басым болуына қарсы бағытталған. Қағидаттың негізгі идеялары, ең алдымен, іс жүргізу барысында қылмыстық процесті жүргізетін барлық органдар ұстануға тиіс мінез-құлық стандарттарын реттейді. Негізінде, олар ҚПК-нің 24-бабының 4, 5-бөліктерінде ашып көрсетілген және қылмыстық іс бойынша оң және теріс мән-жайларды, яғни айыпталушыны әшкерелейтін және ақтайтын, оның жауаптылығы мен жазасын ауырлататын және жеңілдететін барлық мән-жайларды дәлелдеуге саяды.
Қарастырылып отырған қағидаттың талаптарын орындау үшін қылмыстық процесті жүргізетін органдар дәлелдеудің кең ауқымды құралдарын, оның ішінде тергеу және сот әрекеттерін пайдаланады, процеске қатысушылардың өз құқық субъектілігін толық іске асыруы үшін жағдайлар жасайды, мамандар мен сарапшыларды тартады. Сот қылмыстық процестің тарапы болып табылмайтындықтан, ол дәлелдемелерді жинауға қатысты жеке бастамашылық танытуға құқылы емес, өйткені бұл іс бойынша тараптардың бәсекелестігі мен тең құқықтылығы қағидатының идеологиясына қайшы келеді. Сондықтан, әдетте, іс бойынша дәлелдеуге жататын барлық мән-жайлардың анықталмауымен (ҚПК-нің 13-бабы), сондай-ақ іс бойынша жүргізілуге тиіс болған барлық тергеу әрекеттерінің жүргізілмеуімен байланысты болатын тергеп-тексерудің толық еместігі соттың істі сот талқылауына дайындау сатысынан немесе жеделдетілген сотқа дейінгі тергеп-тексеру бойынша, сондай-ақ процестік келісім жасалған істер бойынша басты сот талқылауынан қылмыстық істі прокурорға жіберуі үшін әрдайым елеулі негіз болып табылады (ҚПК-нің 323-бабы). Өз кезегінде, бірінші сатыдағы сот жол берген сот тергеуінің толық еместігі бірінші сатыдағы соттың үкімін апелляциялық тәртіппен жоюға немесе өзгертуге негіз болуы мүмкін, ал егер бұл мән-жай апелляциялық соттың қызметінде анықталса, ол осы сатыдағы соттың үкімін, қаулысын кассациялық тәртіппен жоюға немесе өзгертуге негіз болады және т.б. (ҚПК-нің 433, 434, 494-баптары).
З. Сонымен бірге соттың міндеті тараптар сотқа ұсынған дәлелдемелерді зерттеуді жүргізу болып табылады, бұл қылмыстық процесс тараптарына тән әдістермен дәлелдемелерді жинаумен мүлдем бірдей емес. Осы міндетті орындау үшін сот дәлелдемелерді жинау мақсатында емес (өйткені олар іс материалдарында бар), керісінше, заңды әрі негізді сот шешімін қабылдау мақсатында оларды ҚПК-нің 124-бабында көзделген тәртіппен зерттеу үшін сот әрекеттерін жүргізуге құқылы. Керісінше жағдай соттың сотқа дейінгі қылмыстық процестің айыптау және қорғау тараптарының жұмысын қайталауына әкеп соғар еді әрі сот төрелігі функциясының, яғни қылмыстық істі мәні бойынша соттың шешуінің мәнін бұрмалайтын еді. Осыған байланысты сот, заңда көзделген ерекшеліктерді қоспағанда, іс материалдарында бар және тараптар сот отырысында ұсынған дәлелдемелерді зерттеудің қажеттілігі мен жеткіліктілігі мәселелері бойынша тараптардың пікірімен байланысты болмай, іс бойынша ақиқатты анықтау мүддесінде орынды бастамашылық танытуға және сот талқылауы барысында іс бойынша дәлелдемелерді зерттеуге ғана бағытталған қажетті сот әрекеттерін жүргізуге құқылы (жергілікті жер мен үй-жайды қарап-тексеру, тану үшін көрсету, куәландыру, сол жерде жауаптарды тексеру және нақтылау, эксперимент жүргізу, үлгілер алу, сараптама тағайындау — ҚПК-нің 373, 378—379-баптары).
Кассациялық сатыдағы сотқа процестік әрекеттердің біршама өзгеше ауқымы тән, өйткені ол, әдетте, төмен тұрған соттардың құзыретіне кіретін сот әрекеттерін жүргізбейді. Алайда ол (кассациялық сот) өз бастамасы бойынша немесе тараптардың өтінішхаты бойынша сотталған адамның денсаулық жағдайына, отбасылық жағдайына және бұрынғы сотталғандығы туралы деректерге байланысты құжаттарды; заңның уақыт, кеңістік бойынша қолданылуын анықтау және бірінші әрі апелляциялық сатылардағы соттың істі шешу кезінде қылмыстық және қылмыстық-процестік заң нормаларын дұрыс қолданғанын айқындау үшін қажетті мәліметтерді талап етіп алдыруға құқылы. Сондай-ақ сот шешімін қайта қарау туралы өтінішхатты алдын ала қарағанға дейін немесе оны сот отырысында қарауға дайындау кезінде тиісті маманнан қаралып отырған қылмыстық іс бойынша қолданылған заң нормаларына қатысты ғылыми қорытынды сұратуға және қажет болған жағдайда оны кассациялық сот алқасының сот отырысына осы мәселе бойынша түсініктеме беру үшін шақыруға құқылы (ҚПК-нің 490-бабының 3-бөлігі, 492-бабының 2-бөлігі).
Сонымен бірге кассациялық сатыдағы соттың өкілеттіктерінің біршама өзгеше көлемі және төмен тұрған соттардың сот актілерінің заңдылығын бағалау кезінде қолданылатын процестік әдістер ҚПК-нің 494-бабының 18-бөлігінде бекітілген. Бұл нормаға сәйкес, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Төрағасының ұсынуы немесе Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының наразылығы бойынша осы сатыдағы сот қылмыстық іс материалдарында бар және тараптар қосымша ұсынған материалдар негізінде іс бойынша нақты мән-жайлардың анықталуының дұрыстығын және қылмыстық заңның қолданылуын, іс жүргізу кезінде қылмыстық-процестік заң нормаларының сақталуын, бірінші, апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттардың үкімінің немесе қаулысының заңдылығы мен негізділігін толық көлемде тексереді. Басқаша айтқанда, бұл жағдайда кассациялық сатыдағы соттың өкілеттіктері мен оның процестік қызметінің әдістері іс жүзінде апелляциялық сатыдағы соттың өкілеттіктері мен процестік қызметінің әдістерін қайталайды (ҚПК-нің 424, 427-баптары, 429-бабының 4, 6-бөліктері).
Қарастырылып отырған қағидаттың қолданылуын талдауды процестік мерзімдерден бөлек жүргізуге болмайды. Қылмыстық істі тергеп-тексерудің және сот талқылауының қолданыстағы мерзімдері қылмыстық іс бойынша дәлелдеуге жататын мән-жайларды жан-жақты (егжей-тегжейлі), толық (түпкілікті) және объективті (бейтарап) зерттеуге мүмкіндік береді (ҚПК-нің 113, 192-баптары, 322-бабының 5-бөлігі). ҚПК-нің 24-бабының 1-бөлігінде қамтылған іс мән-жайларын зерттеу жөніндегі шаралардың қажетті әрі жеткілікті болуы туралы тұжырым дәлелдеу шектеріне, басқаша айтқанда, қылмыстық іс бойынша дәлелдеуге жататын мән-жайлардың әрқайсысын анықтаудың тереңдігі мен дәлдігіне қатысты (ҚПК-нің 113-бабы).
Мәселе мынада: қылмыстық іс бойынша дәлелдеуге жататын және кез келген қылмыстық іс бойынша дәлелдеу нысанасын құрайтын мән-жайларды зерттеуде (ҚПК-нің 113-бабы) әрдайым белгілі бір шектер, яғни олардың барлығын немесе жекелегендерін дәлелдеудің шектері болады. Әйтпесе қылмыстық сот ісін жүргізу шексіз марафонға және қылмыстық іс бойынша созбалаңдыққа айналады. Сондықтан ҚПК дәлелдемелерсіз анықталатын мән-жайларды ажыратады (114-бап), ал қалған барлық жағдайларда белгілі бір шектерді белгілейді. Мысалы, қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастаудың себептері қылмыстық құқық бұзушылық белгілерін көрсететін, іс бойынша іс жүргізуді болғызбайтын мән-жайлар болмаған кезде жеткілікті деректер болып табылады (ҚПК-нің 180-бабының 1-бөлігі). Яғни өтінішті, хабарламаны Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркеу сәтінде олардың құрамында қылмыстық құқық бұзушылық құрамының барлық элементтерінің (іс бойынша дәлелдеуге жататын мән-жайлардың) көрсетілуі міндетті емес; күдіктінің әрекетін саралау қажет болған кезде тергеуші осы мәселе бойынша уәжді қаулы шығаруға негіз болатын жеткілікті дәлелдемелерге ие болуға міндетті (ҚПК-нің 203-бабының 1-бөлігі); тергеушінің қылмыстық процестің қатысушыларын тергеу әрекеттерін жүргізудің аяқталғаны туралы хабардар етуі және оларға қылмыстық іс материалдарымен танысу құқығын түсіндіруі іс бойынша дәлелдеуге жататын барлық мән-жайлар анықталған кезде мүмкін болады (ҚПК-нің 294-бабының 1-бөлігі); сот үкімі сот отырысында сотқа ұсынылған дәлелдемелерді жан-жақты және объективті зерттеу негізінде шығарылған жағдайда негізді деп танылады (ҚПК-нің 388-бабының 3-бөлігі) және т.б.
Қылмыстық процестің әділетсіздігін, біржақтылығын және айыптау бағытының басым болуын болдырмау үшін іс жүргізу барысында қылмыстық процесті жүргізетін органдар қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін де, ауырлататын да мән-жайларды анықтауға міндетті. Бұл — Қылмыстық кодекстің талабы. Егер ауырлататын мән-жайлардың тізбесі түпкілікті болып табылса (ҚК-нің 54-бабы), онда бұл жеңілдететін мән-жайлардың тізбесіне қатысты емес. Жеңілдететін мән-жайлар ретінде ҚК-нің 53-бабында көрсетілмеген мән-жайлар да танылуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 4 шілдедегі Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Қоғам Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
