Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 379-бабына түсініктеме. Билік өкіліне бағынбау
1. Төтенше жағдай жарияланған жерде немесе терроризмге қарсы операция жүргізу аймағында жасалған билік өкілінің заңды талабына немесе өкіміне бағынбау —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Билік өкіліне бағынбау билік өкілін қорлаумен салыстырғанда қоғамға қауіптілігі жоғары қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады, өйткені кінәлі адам өзінің еркін оның заңды талаптарына ашық түрде, демонстративті түрде қарсы қояды.
ҚК-нің 379-бабында көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі бұл әрекеттің билік өкілінің тұлғасы арқылы мемлекеттік органдардың беделіне нұқсан келтіруінде, оның қалыпты қызметіне елеулі кедергі келтіруінде.
Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі басқару органдары мен билік өкілдерінің қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.
ҚК-нің 379-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы төтенше жағдай жарияланған жерде немесе терроризмге қарсы операция жүргізу аймағында жасалған билік өкілінің заңды талабына немесе өкіміне бағынбаудан көрінеді.
Қарастырылып отырған бап шеңберінде бағынбау деп кінәлі адамның өз еркін билік өкілінің заңды талаптарына ашық түрде қарсы қоюын түсіну керек. Кінәлі адам билік өкілінің заңды талабына немесе өкіміне қатысты үзілді-кесілді түрде бұл талаптарды орындамайтынын мәлімдейді немесе оны өзгеше түрде көрсетеді. Бағынбау жария түрде де, билік өкіліне оңаша жағдайда да білдірілуі мүмкін.
Заңда белгіленген тәртіппен берілген, яғни заңға қайшы келмейтін билік өкілінің заңды талабына немесе өкіміне бағынбау қылмыс деп танылады. Заңға қайшы келетін немесе белгіленген тәртіппен берілмеген талапқа немесе өкімге бағынбау осы әрекеттің құрамын құрмайды.
Талап — шешімді, үзілді-кесілді нысанда білдірілген өтініш, өкім.
Өкім — біреуден қандай да бір әрекетті орындауды сұрау түрінде ауызша немесе жазбаша білдірілетін әрекет.
Осылайша, заңды талап немесе өкім — заңға қайшы келмейтін және қолданыстағы заңдарды бұзбайтын, шешімді, үзілді-кесілді нысанда білдірілген ауызша немесе жазбаша өтініш.
Билік өкілінің заңды талабына немесе өкіміне бағынбау, егер ол төтенше жағдай жарияланған жерде немесе терроризмге қарсы операция жүргізу аймағында жасалған жағдайда ғана қылмыстық жазаланатын әрекет болып табылады.
Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 8 ақпандағы «Төтенше жағдай туралы» Заңының 1-бабының 5) тармақшасына сәйкес төтенше жағдай — азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысын қорғау мүдделерінде ғана қолданылатын уақытша шара болып табылады және мемлекеттік органдар мен ұйымдар қызметінің ерекше құқықтық режимін білдіреді, бұл режим азаматтардың, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың құқықтары мен бостандықтарына, сондай-ақ заңды тұлғалардың құқықтарына жекелеген шектеулер белгілеуге және оларға қосымша міндеттер жүктеуге жол береді.
Жоғарыда аталған Заңның 1-бабының 6) тармақшасына сәйкес төтенше жағдай енгізілетін жердің шекаралары — Қазақстан Республикасының бір немесе бірнеше әкімшілік-аумақтық бірліктерінің аумағы.
Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 8 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы туралы» Заңына сәйкес Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық бірліктеріне ауыл, кент, ауылдық округ, қаладағы аудан, қала, аудан, облыс жатады.
Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында немесе оның жекелеген жерлерінде төтенше жағдайды Қазақстан Республикасының Президенті Қазақстан Республикасы Премьер-Министрімен және Парламент Палаталарының төрағаларымен ресми консультациялар өткізгеннен кейін тиісті жарлықпен енгізеді және бұл туралы Қазақстан Республикасының Парламентіне дереу хабарлайды.
Төтенше жағдай енгізу туралы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығы Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес ресми баспасөз басылымдарында дереу жариялануға және бұқаралық ақпарат құралдарының барлық құралдарымен халыққа жеткізілуге тиіс.
Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 13 шілдедегі «Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 7) тармақшасына сәйкес терроризмге қарсы операция — терроризм актісінің алдын алу, жолын кесу, террористерді, жарылғыш құрылғыларды залалсыздандыру, жеке тұлғалар мен ұйымдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, сондай-ақ терроризм актісінің салдарын барынша азайту және (немесе) жою жөніндегі дене күшін, қызметтік иттерді, жауынгерлік және өзге де техниканы, қару мен арнайы құралдарды қолдана отырып жүргізілетін арнайы іс-шаралар кешені.
Терроризмге қарсы операция жүргізу аймағы — терроризмге қарсы операция басшысы айқындаған, аталған операция жүргізілетін шектердегі жекелеген жер учаскелері немесе су айдындары, әуе кеңістігі, көлік құралы, ғимарат, құрылыс, имарат, үй-жай және оларға іргелес аумақтар.
Жергілікті жер — белгілі бір орын, кеңістік, жер бетінің учаскесі.
Су айдыны — қандай да бір су беті, белгілі бір шекаралар шегіндегі су бетінің учаскесі.
Әуе кеңістігі — ауасыз (ғарыштық) кеңістіктен айырмашылығы, ұшақтардың ұшуына жарамды Жер атмосферасының бөлігі. Халықаралық келісімдер әуе кеңістігінің мемлекеттік егемендігін мойындайды, бірақ оны ғарыш кеңістігіне таратпайды. Егеменді әуе кеңістігі, әдетте, мемлекеттің өзіне тиесілі құрлық бөліктерінің, аумақтық, ішкі және шекара маңындағы су кеңістіктерінің үстінде орналасады.
Көлік құралдары — адамдарды, әртүрлі жүктерді және көлік құралына орнатылған алуан түрлі жабдықтарды бір жерден екінші жерге тасымалдауға арналған құрылғылар. Көлік түрлері көлік құралы жұмыс істейтін және тасымалдау жүзеге асырылатын ортаға байланысты жіктеледі. Су, жерүсті, әуе, жерасты және ғарыш көлік құралдары ажыратылады. Сондай-ақ бірнеше ортада қозғала алатын аралас көлік құралдары да бар — амфибиялар, аэропландар, әуе жастығымен қозғалатын көліктің кейбір түрлері.
Ғимарат — адамдардың тұруына (тұрғын үй) және (немесе) қызметіне, өндірісті орналастыруға, өнімдерді сақтауға немесе жануарларды ұстауға арналған үй-жайлары бар жерүсті құрылыс объектісі. Ғимараттың жерасты бөлігінде пайдаланылатын үй-жайлары болуы мүмкін. Жерүсті бөлігі жоқ құрылыс ғимарат болып табылмайды.
Құрылыс — тұрғын үйге, өндірістік қызметке және басқа да мақсаттарға арналған сәулет объектісі. Құрылыстарға ғимараттар мен имараттар жатады.
Имарат — жерүсті, жер бетінде орналасқан және (немесе) жерасты бөліктері бар, көтергіш, ал жекелеген жағдайларда қоршау құрылыс конструкцияларынан тұратын және әртүрлі өндірістік процестерді орындауға, өнімдерді сақтауға, адамдардың уақытша болуына, адамдар мен жүктерді тасымалдауға арналған көлемді, жазық немесе желілік құрылыс жүйесі.
Үй-жай — құрылыс конструкцияларымен шектелген және белгілі бір функционалдық мақсаты бар ғимараттың ішіндегі кеңістік.
Терроризмге қарсы операция терроризм актісінің жолын кесу, террористер мен жарылғыш құрылғыларды залалсыздандыру, жеке тұлғалар мен ұйымдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, сондай-ақ оның салдарын барынша азайту және (немесе) жою мақсатында жүргізіледі.
Терроризмге қарсы операция жүргізілетін аймақтың шекараларын, оның басталу және аяқталу уақытын жедел штабтың басшысы айқындайды, сондай-ақ ол бөлінген күштер мен құралдарды пайдалану бағыттары мен шектеріне қатысты шешім қабылдайды.
Терроризм актісінің ауқымы мен қоғамдық қауіптілік дәрежесіне, күтілетін теріс салдарына қарай терроризмге қарсы операцияға басшылықты республикалық немесе облыстық, республикалық маңызы бар қаланың, астананың, ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) және теңіз жедел штабының басшысы жүзеге асырады.
ҚК-нің 379-бабында көзделген қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады, тиісінше, адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін қандай да бір теріс салдардың туындауы талап етілмейді, төтенше жағдай жарияланған жерде немесе терроризмге қарсы операция жүргізу аймағында билік өкілінің заңды талабына немесе өкіміне бағынбау фактісінің өзі жеткілікті.
Түсіндіріліп отырған қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам төтенше жағдай жарияланған жерде немесе терроризмге қарсы операция жүргізу аймағында билік өкілінің заңды талабына немесе өкіміне бағынбайтынын сезінеді және соны қалайды.
Себеп қылмысты саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындау кезінде сот оны ескереді.
ҚК-нің 379-бабында көзделген қылмыстың субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген адам болуы мүмкін.
Әдетте, төтенше жағдай жарияланған жерде немесе терроризмге қарсы операция жүргізу аймағында жасалған билік өкілінің заңды талабына немесе өкіміне бағынбау билік өкіліне қатысты күш қолданумен жиі ұштасады.
Мәселен, COVID-19 инфекциясының (коронавирус) кең таралуына байланысты 2020 жылғы наурызда Қазақстанда төтенше жағдай жарияланды. Алматыда, Нұр-Сұлтанда және бірқатар басқа өңірлерде карантин режимі енгізілді. Шектеу шараларының бірі аса қажеттілік болмаса, көшеге шығуға тыйым салу болды.
Осыған қарамастан, Алматы қаласының жаяу патрулі демалыс аллеясында балалар арбасымен жүрген ер адамды байқайды. Полиция қызметкері мен әскери қызметшілердің енгізілген карантин кезеңінде аса қажеттіліксіз үйден шығуға тыйым салынғаны туралы ауызша ескертуіне жас жігіт агрессивті түрде жауап береді. Учаскелік инспекторға бағынбай, оған қатысты дене күшін қолданады және полицейдің формалық киімін жыртып жібереді. Алматы қаласының қалалық соты ер адамның әрекеттерін ҚК-нің 379-бабы «Билік өкіліне бағынбау» және ҚК-нің 380-бабы «Билік өкіліне қатысты күш қолдану» баптарының жиынтығы бойынша дұрыс саралаған.
ҚК-нің 379-бабында көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.
Исидор Шамилович Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсіндірмесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
