367-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің ҚР ҚК бұйрығына бағынбау немесе өзге де орындамау

     1. Бағынбау, яғни бастықтың бұйрығын орындаудан ашық бас тарту, сол сияқты бағыныштылардың қызметтің мүдделеріне елеулі зиян келтірген, белгіленген тәртіппен берілген бастықтың бұйрығын өзге де қасақана орындамауы, —    

әскери қызмет бойынша екі жылға дейінгі мерзімге шектеуге не алты айға дейінгі мерзімге қамауға алуға не тәртіптік әскери бөлімде екі жылға дейінгі мерзімге ұстауға жазаланады.    

2. Адамдар тобы, адамдар тобы алдын ала сөз байласу арқылы немесе ұйымдасқан топ жасаған, сол сияқты ауыр зардаптарға әкеп соққан дәл сол іс-әрекет, —   

  бес жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланады.    

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, соғыс уақытында немесе жауынгерлік жағдайда жасалған іс-әрекеттер, —    

 бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, ал ауырлататын жағдайларда — өлім жазасына немесе өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.     

 4. Ауыр зардаптарға әкеп соққан қызметке немқұрайлы не жосықсыз қарау салдарынан бұйрықты орындамау, —    

 әскери қызмет бойынша бір жылға дейінгі мерзімге шектеуге не үш айдан алты айға дейінгі мерзімге қамауға алуға не тәртіптік әскери бөлімде бір жылға дейінгі мерзімге ұстауға жазаланады.   

  5. Осы баптың төртінші бөлігінде көзделген, соғыс уақытында немесе жауынгерлік жағдайда жасалған іс-әрекет, —    

үш жылдан он жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланады.

     Бұл қылмыстың қоғамдық қауіптілігі мынада: бұл әрекет әскерлердің өмірі мен қызметінің маңызды негіздерін бұзады, жеке құрамның жауынгерлік және мемлекеттік-құқықтық даярлығының күнделікті міндеттерін орындауда тәртіпсіздік пен тәртіпсіздікті тудырады, бөлімшеде, қатаң жарғылық тәртіптің бір бөлігінде ұстау жөніндегі жұмыстың тиімділігін төмендетеді және тұтастай алғанда мемлекеттің қорғаныс қабілетін әлсіретеді. Сондай-ақ, бағынбаудың нәтижесі әскери қызметшілердің немесе басқа азаматтардың құқықтарын, заңды мүдделері мен игіліктерін өрескел бұзу, ҚР Қарулы Күштеріне, мемлекетке материалдық залал келтіру болуы мүмкін.   

   Бұл қылмыстың тікелей объектісі ҚР Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында белгіленген бағыныстылық тәртібі, яғни әскери жарғылармен реттелген бастық пен бағынысты арасындағы қызметтегі өзара қарым-қатынас болып табылады.   

   Объективті жағынан қылмыс бұйрықты орындаудан ашық бас тарту (бағынбау) арқылы да, бұйрықты орындаудан өзге де жалтару жолымен де жасалады.

    Бағынбау бағыныштылардың бастықтың бұйрығын орындаудан ашық, демонстрациялық, Жария немесе жеке бас тартуы түріндегі бұйрықты орындамаудың ең қауіпті нысаны болып табылады. Бұл прекурсордан ерекшеленеді, өйткені прекурсор кезінде бағынышты адам бұйрықты талқылауға кіріседі, оларға наразылық білдіреді, бірақ содан кейін бұйрықты орындайды. Сөгіс тәртіптік теріс қылық деп танылады, ол үшін жауапкершілік ҚР ҚК тәртіптік жарғысымен регламенттеледі.

    Бұйрықтың басқа қасақана орындалмауы бастықтың бұйрығын бағынышты адам орындайды, бірақ оны іс жүзінде орындамайды. Бұл ретте бұйрықты орындамау ниеті кінәлі адамнан бұйрықты алған сәтте не кейінірек туындауы мүмкін.    

  Бұйрықтың орындалмауы іс-әрекетте де (кінәлі бұйрықпен тыйым салынған нәрсені жасайды) және әрекетсіздікте де (кінәлі бұйрықпен белгіленген әрекеттерді орындамайды), сондай-ақ оның дұрыс емес және уақтылы орындалмауында көрінеді.    

  Бұл әрекетті саралау кезінде ҚР ҚК жалпы бөлігінің нормаларын, атап айтқанда ҚР ҚК 37 — бабы-бұйрықтың немесе өкімнің орындалуын ескеру қажет:   

  Бұл жағдайда бұйрықты бұйрықтан ажырату керек.  

    Бұйрық дара басшылық қағидатын іске асыру, бағыныштыларды басқару, олардың қызметтік қызметін ұйымдастыру, қызметтік міндеттерді шешу тәсілі болып табылады және бағыныстылық тәртібімен шығарылатын және бастықтан шығатын, бағыныстыларға қызмет бойынша жіберілетін акт болып табылады.    

 Бұйрық, бастықтың еркі ретінде, қабылданған шешімді орындау үшін негіз болып табылады, Орындаушының ерік-жігеріне тәуелді емес, сондықтан орындаушылық әрекеттің өзінен гөрі заңды күшке ие. Сондықтан заңсыз бұйрықтың немесе өкімнің орындалуына зиян келтіргені үшін жауапкершілік Орындаушыға емес, оларды берген бастыққа жүктеледі.   

  Бұл қылмыс бастықтың бұйрығын қарамағындағылар қасақана орындамаған кезде екі шарт болған кезде орын алады: егер бұйрық белгіленген тәртіппен берілсе және бұл ретте қызметтің мүдделеріне елеулі зиян келтірілсе.      Бастықтың кез келген бұйрығы орындалуға жатпайды, тек әскери қызмет атқару тәртібін сақтау мақсатында әскери қызмет мүддесі үшін берілген.   

  Қарамағындағылардың оған бастық берген бұйрықты сөзсіз орындауы-ҚР ҚК құрылысының, оларға басшылық етудің және әскери қызметшілер арасындағы өзара қарым-қатынастардың қағидаттарының бірі болып табылатын дара басшылықтың негізгі белгісі. Бұл командирге (бастыққа) қарамағындағыларға қатысты барлық құқықтарды беруден және оған әскери бөлімнің, бөлімшенің және әрбір әскери қызметшінің өмірі мен қызметінің барлық тараптары үшін мемлекет алдында дербес жауапкершілік жүктеуден тұрады.  

   Дара басшылық бастықтың жан-жақты жағдайға сүйене отырып, шешім қабылдау, заңдар мен әскери жарғылардың талаптарына қатаң сәйкес тиісті бұйрықтар беру және олардың орындалуын қамтамасыз ету құқығында көрінеді.    

 ҚР ҚК ішкі қызметі Жарғысының 34-бабында: бұйрықты талқылауға жол берілмейді, ал бұйрыққа бағынбау немесе басқа да орындамау әскери қылмыс болып табылады.  

   Бастық-басқа әскери қызметшілер бағынатын әскери қызметші, ол соңғысына бұйрықтар мен өкімдер беруге және олардың орындалуын бақылауға құқылы. Бастықтар қызметтік жағдайы мен әскери атағы бойынша ерекшеленеді. Әскери қызметшілер уақытша болса да бағынатын бастықтар тікелей бастықтар болып табылады. Әскери атағы бойынша жоғары атағы бар әскери қызметшілер бастықтар болып табылады. Мысалы, Офицер қатардағы және сержанттық құрамның барлық адамдары үшін бастық, онымен бір әскери бөлімнің қатардағы жауынгерлері үшін сержант – бастық және т. б.

    Бағынысты-саптық бөлімшенің, бөлімнің, қызметтің, нарядтың құрамына кіретін, өз басшысының бұйрықтарын орындауға міндетті әскери қызметші; не әскери атағы бар әскери қызметші, оның күшіне қарай бастықтың тиісті әскери атағы бар басқа әскери қызметшінің талаптарын орындауға міндетті.  

   Бұйрық-бұл бастықтың бағыныштылардың белгілі бір әрекеттерді жасауы немесе оларды жасаудан бас тартуы туралы талабы және бұл талап категориялық және сөзсіз. Бірақ оның белгілі бір шеңбері бар, әскери қызметтің мүдделерімен шектелген, заңды болуы керек, бастықтың қызметтік өкілеттіктерінен туындауы керек.   

  Командирлерге (бастықтарға) әскери қызмет міндеттерін атқаруға қатысы жоқ немесе Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзуға бағытталған бұйрықтар (бұйрықтар) мен өкімдер беруге тыйым салынады.

    Орындау үшін міндетті бастықтың (командирдің) бұйрығын дәл орындау бағынысты орындалатын бұйрықтың заңсыздығын түсінбеген жағдайда, бағынысты осы бұйрық бойынша жасалған іс-әрекеттер үшін және олардың салдары үшін жауаптылықтан босатады.   

   Қарамағындағылардың көрінеу заңсыз бұйрықты орындау үшін қылмыс жасауы оның заңсыз бұйрық берген Бастықпен (командирмен) бірлесіп Қылмыстық жауаптылығына әкеп соғады.   

  Бағыныштының бастықтың (командирдің) көрінеу заңсыз бұйрығын орындамауы бағыныштының қылмыстық жауаптылығын болдырмайды.  

   Егер соның салдарынан қызметтің мүдделеріне елеулі зиян келтірілсе, қылмыс бұйрықты орындаудан бас тартылған немесе оны нақты орындамаған кезден бастап аяқталды деп танылады.   

  Елеулі зиян: физикалық (адамдардың қаза болуы); ұйымдастырушылық (күн тәртібінде көзделген іс-шараларды бұзу); моральдық (жеке құрам арасында тәртіп деңгейін төмендету, бағыныштылар арасында бастықтың беделін жоғалту, азаматтардың құқықтары мен мүдделерін бұзу және т.б.) болуы мүмкін.  

   Субъективті жағынан бағынбау тікелей ниет түріндегі кінәмен сипатталады, ал бұйрықты қасақана орындамау тікелей немесе жанама ниет түрінде болады.      Бұйрықты орындамаудың себептері мен мақсаттары әр түрлі болуы мүмкін (бастықтың қызметіне наразылық, қорқақтық, қорқақтық, жалқаулық және т.б.). Алайда, егер кінәлі адам бұйрықты орындамаған кезде елдің әскери күшіне нұқсан келтіру мақсатын көздесе, онда мұндай әрекет мемлекеттің конституциялық құрылысы мен қауіпсіздігінің негіздеріне қарсы қылмыс ретінде сараланады (ҚР ҚК 165-бабы).   

  Қылмыс субъектісі — арнайы, яғни бұйрық берген адамға, қызмет бойынша немесе әскери атағы бойынша бағынысты ҚР ӘК, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының кез келген әскери қызметшісі.    

 Бағынышты адам бастықтың бұйрықтарын сөзсіз орындауға міндетті. Әскери қызметшілер кем дегенде уақытша бағынатын бастықтар тікелей бастықтар, ал бағыныштыға жақын тікелей бастық тікелей бастық деп аталады.   

  Әскери атақ бойынша бағыныстылық және бағыныстылық тәртібінің мәнін айқындайтын негізгі әскери лауазымдардың тізбесі ҚР ҚК ішкі қызметі Жарғысының 38-бабында келтірілген.   

  Бұл қылмыстың субъектілері әскери тәртіпті немесе қоғамдық тәртіпті бұзған жағдайда, әскери атағы бойынша аға қызметкерлердің осы бұзушылықтарды жою туралы талаптарын орындауға міндетті әскери қызметшілер болып табылады. Сондай-ақ командирлері (бастықтары) әскери атағы бойынша немесе атқаратын штаттық лауазымы бойынша аға болып табылатын әскери қызмет міндеттерін бірлесіп орындаған кезде әскери қызметшілер.     

Бұйрыққа бағынбаудың немесе өзге де орындамаудың ауырлататын мән-жайлары: осы әрекетті адамдар тобының, алдын ала сөз байласу бойынша адамдар тобының немесе ұйымдасқан топтың жасауы, сондай-ақ осы ауыр зардаптардың туындауы (ҚК 367-бабының 2-бөлігі) болып табылады.  

  Адамдар тобы деп алдын ала сөз байласпай бірлесіп әрекет ететін екі немесе одан да көп әскери қызметшінің қылмыс жасауын түсіну керек.   

  Алдын ала сөз байласқан адамдар тобының қылмыс жасауы оған қылмысты бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан адамдардың қатысуын білдіреді.    

 Егер қылмысты бір немесе бірнеше қылмыс жасау үшін алдын ала біріккен адамдардың тұрақты тобы жасаса, ұйымдасқан топ жасаған деп есептеледі.    

 Ауыр зардаптарға нақты жағдайларға байланысты әртүрлі салдарлар жатқызылуы мүмкін, атап айтқанда, адамдардағы жазатайым оқиғалар, абайсызда өлім, ауыр немесе орташа ауырлықтағы адамдардың денсаулығына зиян келтіру, жауынгерлік техниканың зақымдануы немесе жойылуы, үлкен материалдық зиян келтіру, жауынгерлік тапсырманы орындаудың бұзылуы және т. б.    

 Соғыс уақытында немесе жауынгерлік жағдайда бастықтың бұйрығына бағынбау немесе басқаша орындамау бөлімшенің, бөлімнің және адам шығынының жауынгерлік тапсырмасын орындаудың бұзылуына әкелуі мүмкін, сондықтан мұндай жағдайларда бұл қылмыс неғұрлым қатаң жазаланады (ҚК 367-бабының 3-бөлігі).   

  Соғыс уақыты-бұл соғыс жағдайы жарияланғаннан немесе соғыс қимылдары нақты басталғаннан бастап, соғыс қимылдары тоқтатылғаны туралы хабарланғанға дейінгі кезең, бірақ олар нақты тоқтатылғанға дейін емес.   

  Қызметке немқұрайлы не жосықсыз қарау салдарынан бұйрықты орындамау (ҚК 367-бабының 4-бөлігі) ауыр зардаптар, мысалы, адамдардың қаза табуы, жауынгерлік тапсырманы орындаудың бұзылуы және басқалар болған жағдайда ғана қылмыстық жазаланатын іс-әрекет болып табылады.   

  Бұйрықты белгіленген талаптарды бұза отырып, оның, атап айтқанда, сапасыз, белгіленбеген уақытта, тиісті емес жерде және т.б. орындалуы тиісінше орындалмауы деп танылады.   

  Ауыр зардаптарға әкеп соққан қызметке немқұрайлы не жосықсыз қарау салдарынан бұйрықты орындамаудың білікті түрлері соғыс уақытында немесе жауынгерлік жағдайда әрекет жасау болып табылады (ҚК 367-бабының 5-бөлігі).   

  ҚР ҚК 367-бабының 1 және 4-бөлімдерінде көзделген қылмыстар ауырлығы төмен қылмыстарға жатады.  

   ҚР ҚК 367-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.   

  ҚР ҚК 367-бабының 3-бөлімінде көзделген қылмыс аса ауыр қылмыстарға жатады.  

   ҚР ҚК 367-бабының 5-бөлімінде көзделген қылмыс ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И. Ш. БОРЧАШВИЛИДІҢ Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексіне 2007 жылғы түсініктемесі                  

Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007 актінің қабылданған күні: 02.08.2007 қабылданған орны: жоқ актіні қабылдаған Орган: 180000000000 әрекет аймағы: 100000000000 норма шығарушы орган берген НҚА тіркеу нөмірі: 167 акт мәртебесі: new құқықтық қатынастар саласы: 028000000000 акт нысаны: COMM Заң күші: 1900 акт тілі: rus

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы